тиий диэнтэн хай
аата. Нина хоһугар тиийиитэ аан тыаһаата. Н. Габышев
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
Куобах туундара диэки тиийиитигэр кураан дьыллар буолаллар. ЯВВ КЭКТ

туохт., кэпс. Түргэнник айаннат, сүүрдэн туманнат. ☉ Ехать лихо, очень быстро
Элэмэс атын миинэн сылгыһыт тоҥуу хаарынан айаннатан тууспалатан иһэрин көрөҕүн. «Кыым»

сыһ. Иҥнигэһэ суох, түргэн тэтимнээхтик. ☉ Быстро, стремительно, без запинки, беспрепятственно
Ата кудулуччу хааман-сиимэн испитэ. П. Аввакумов
Кудулуччу сиэллэрэн, Тус арҕааны туһулаан Туманнатан барса турбутуҥ. Р. Баҕатаайыскай
«Дуо да дуо» буолан түһэҥҥин. Тоҕо-хоро, кудулуччу кэпсиэххин. И. Федосеев

ньаачай диэнтэн көстө түһүү. Туртастары эккирэтэн туманната сылдьан, систэрин булгурута охсорум, уйаннык ыҥыранаат, ньаачас гыналлара. Ф. Постников
«Ньах» диэт ньаачас гынна, Бөрө хаарга сыылынна. Ф. Софронов
Биэ ньаачас гынна, кэлин атахтарын ахчатан биэрдэ. «ХС»

сыһ.
1. Туохха эмэ олус баҕаран, күүскэ ымсыыран, умсугуйбуттуу. ☉ Испытывая большое желание к чему-л., с жадностью, с большим интересом
[Дэриэбинэ оҕолоро] соҕуруу дойду туһунан кэрэхсээн ымсыырбыттыы сураһар ыйытыыларыгар хардаран үгүһү кэпсиирим. П. Филиппов
Коля минньигэс аска ымсыырбыттыы тылын салбанна, уоһун туора-маары сотунна. У. Ойуур
Борук-сорук хоһу эргиччи көрөн баран, ымсыырбыттыы үөһэ тыынна. М. Шолохов (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ олус ылларан, сөбүлээн, курдары тартарбыттыы. ☉ Испытывая желание и страсть к кому-л., вожделенно
Мин син бу бачча сааһырыахпар диэри урут тугу даҕаны бу курдук умсугуйбуттуу, ымсыырбыттыы ахтылҕаннаахтык одууласпыппын, көрбүппүн өйдөөбөппүн. Суорун Омоллоон
3. Кими эмэ ордугурҕаан, киһи киэнигэр баҕаран туран. ☉ Испытывая чувство зависти к кому-чему-л., с завистью
Кини Лоҥкуудаҕа тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. Үлэлиир өлүүлээх сирэ …… бүүс-бүтүн мөлбөйөн турар. Ымсыырбыттыы дьонун диэки ааҕа көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Атаарааччылар барар уолаттарга, кыргыттарга ымсыырбыттыы сайыһа көрөллөрө. Хорсуттар с. Ырыа тыллаах чыычаахха ымсыырбыттыы таптыыр ырыатын сыыйа тардар. С. Федотов

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах бар; тэй, дьалты буол. ☉ Уходить, отдаляться, уезжать далеко
Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү ынахтар ырааппыт да буоллахтарына көҥүллэрэ. В. Титов
Булка үлүһүйэн кый бырах ыраатар кутталлаах. А. Кондратьев
△ Ыраахха диэри иһилин, тиий (дорҕоон, тыас-уус туһунан). ☉ Постепенно удаляясь, затихать, уноситься вдаль (о звуках, шуме)
Ырыа тыалар-хайалар үрдүлэринэн ыраата эҥсиллэн көтө турда. Амма Аччыгыйа
Күөх оту суугунатта, Көҥүс уутун долгутта. Төттөрү сүүрдэ, ааста, Тыаһа улам ыраатта. Баал Хабырыыс
Ити курдук ытыыр-ыллыыр икки ардынан ымманыйан ырыа ырааттар ыраатан сүттэ. П. Филиппов
△ Тохтообокко устан бардар баран, ааһан ис, (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Настя утуйуон, сынньаныан олус баҕарбыт, түүн даҕаны ырааттаҕа. Н. Якутскай
Уһуктубутум күн тахсыбыта ырааппыт быһыылаах, өр да утуйбуппун. Т. Сметанин
Уола Мэхээс урут сөпкө кэлэр этэ, күн киэһэрэн ыраатта. Ф. Захаров
3. кэпс. Саҕаланан баран күүһүрэн, дириҥээн ис (тугу эмэ этэргэ). ☉ Набирать темп, обретать размах, быть в разгаре
Ырыа-тойук ырааппыт. Чыыпчаап дэһии үксээбит. П. Ойуунускай
Улаханнык сылайбыт эрэйдээхтэр, сотору буолаат, муннуларын тыаһа ыраатта. И. Гоголев
Биһиги да оҕонньотторбут бэйэлэрин өлүүлэрин син сыылларар соҕус дьон этилэр, онон эмиэ күө-дьаа буолан, кэпсэтиилэрэ ыраатта. Н. Заболоцкай
Кини тиийиитигэр дьоно үлэлээн туманнатан ырааппыттар. М. Доҕордуурап
△ Быданнаа, өр буол (туох эмэ буолбута). ☉ Отойти в прошлое, миновать (напр., о каком-л. событии)
Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
Кэпсээ куорат сонунун. көрсүбэтэх да ыраатта. С. Ефремов
4. Туох эмэ нааданы толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх буол, өр кэмҥэ тиий (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть достаточным, в нужном количестве, иметься в необходимой мере, хватать на долгое время (обычно употр. в отриц. ф.)
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла, ол диэхтээн, ырааппата чуолкай. А. Кривошапкин (тылб.)
5. көсп. Урукку таһымҥын, көрдөрүүгүн эбэтэр кими эмэ туохха эмэ аһара түс, куоһара бар. ☉ Превзойти кого-л. в чём-л. или превзойти ранее достигнутый результат
Эн да миигиттэн ырааппатыҥ ини, мин куорат аҥаарын тутустум. Н. Лугинов
Бэйэтин кыаҕар эрэнэн ээл-дээл эрчиллэр, сүрэҕэлдьии-сүрэҕэлдьии сиэксийэҕэ кэлээччилэр ыраатар кыахтара суох. НЕ ТАО
♦ Кэннэ ыраатан, иннэ чугаһаан <иһэр> — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Ол, бу мин, Кэнним ыраатан, Инним чугаһаан Сыттаҕым ээ. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым, кэнним ыраатта, инним чугаһаата», — диэн таҕыста аҕам. М. Доҕордуурап
Уочаркаҕа бэл, бу кэннэ ырааппыт, иннэ чугаһаабыт, бүдүк буолбут оҕонньор киһилии кэрэ өттүнэн биһиэхэ эргиллэр. Эрчимэн
ср. др.-тюрк. йыра, алт. ыраа ‘удаляться, отходить’