буомчара дойду (дайды) эргэр. — кыайан тумнуллубат, быһа ааһыллыбат сир. ☉ Место, которое нельзя миновать, обойти
Буомчара дайдыга булсар диэн маны ааттыыллара ини. ПЭК СЯЯ

тэнит диэнтэн хай
аата. Орто кытаҕастар тимири балталаан ньээккэлээһиҥҥэ уонна тимири ууннарыыга, тэнитиигэ туттуллаллар. МАП ЧУу. Хапсаҕай тустууну пропагандалааһыны киэҥник тэнитиигэ …… кэккэ итэҕэстэр бааллар. Хапсаҕай
Тыа сиригэр култуурунай-сырдатар үлэни тэнитии адьас умнууга хаалла, тумнулунна. «Кыым»

даҕ. Булгуччу толоруллар, тутуһуллар, тумнуллара көҥүллэммэт эбэтэр сатаммат. ☉ Исполняемый или соблюдаемый беспрекословно, в обязательном порядке, обязательный. Булгуччулаах сорудах. Булгуччулаах бүттүүн орто үөрэхтээһин
□ Хас суруйааччы бэйэтэ анал куоластаах буолуохтаах
Литератураҕа ити — булгуччулаах көрдөбүл. Софр. Данилов
Физкультуранан дьарыктаныы уонна этихааны эрчийии булгуччулаах. ППА СЭЫа

тыырыы диэн курдук
Биһиги малы-салы тыырсыыбытыгар ол сокуон ирдэбилэ тумнуллан хаалбыт. Н. Борисов
«АЛРОСА»-ны тэрийии, 1992 сыллааҕы Россиялыын баайыдуолу тыырсыы — дьылҕа бэлэҕэ этэ дуу, былааннаах үлэ түмүгэ этэ дуу? Б. Павлов
Биһиги өрөспүүбүлүкэбит Бүтүн Сойуус үрдүнэн үлэ тыырсыытыгар түүлээҕи, көмүһү, алмааһы, хорҕолдьуну, сүлүүдэни сүрүн биэрээччи быһыытынан биллэр. «ХС»

туохт. Хойуугун таһаар, тахсан киир (киһиэхэ туттарга мара диэн тумнуллар). ☉ Испражняться (употр. этого слова по отношению к человеку считается неприличным, слово заменяется др. выражениями)
Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэгэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
♦ Аһаабыт иһитигэр саахтыыр (чохчойор) кэпс. — аһаабыт иһитигэр холлор диэн курдук (көр аһаа)
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһана сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ ол. Болот Боотур. Кулгааҕар куба саахтаабыт кэпс. — киһи саҥатын истибэт, дьүлэй буолбут. ☉ Тугой на ухо
Нохоо, кулгааххар куба саахтаабыт дуу? Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Булгуччулааҕынан ааҕан, хайаан да толорор, олоххо киллэрэр курдук. ☉ В обязательном порядке, обязательно, категорически. Булгуччулаахтык сорудахтаа. Булгуччулаахтык боп
□ Өрөспүүбүлүкэ иһигэр ханнык баҕарар тэрилтэ, кини салайааччыта уонна үлэһиттэрэ бырабыыталыстыба бу уурааҕын булгуччулаахтык толорор уонна олохтуур эбээһинэстээхтэр. «Кыым»
Биһиги Сокольниковтыын улуус кулубатын былааһын — инородческай быраабаны суулларарга булгуччулаахтык быһаарыммыппыт. ОСИ УоС
2. Мүччүрүйбэт, тумнуллубат курдук (туох эмэ улахан сорук, кыһалҕа үөскээһинин этэргэ). ☉ С неумолимостью, настоятельно (о возникновении каких-л. задач, серьезных забот). Министиэристибэлэри эбии кыратытан өссө элбэтиэххэ дуу эбэтэр салалта ордук табыгастаах производство билиҥҥи усулуобуйатыгар сөп түбэһэр формаларын булаттыахха дуу диэн боппуруос булгуччулаахтык тирээбитэ. «Ленин с.»
3
көр булгуччутук. Соппуруон Ыстапааҥҥа муос-таас курдук булгуччулаахтык этэн кэбистэ. И. Никифоров
Кини мэлдьитин дьэбин уоһуйа сылдьара, Ньырбачаан кэлэн уруккутунуу сыстаҥнаан бардаҕына, ыарахан илиитинэн төбөтүттэн имэрийэрэ уонна аргыый булгуччулаахтык халбарыччы анньара. Далан

I
туохт.
1. Ким эмэ бирикээһин, сорудаҕын мөккүөрэ суох толор; ким эмэ этиититтэн, тылыттан тахсыма, иннигин биэр, сөбүлэс. ☉ Повиниться; подчиняться, покоряться кому-л.
Онон, [Манчаарыны] туохха да бас бэриммэт, тугу да тулуппат, бары сокуону утарар дьиҥнээх ороспуойунан аахпыттар. МНН
Көлөөк, бэриммит дии диэмэҥ — Охпун ыһыкта иликпин. Кыыһаллар, уоста иликтэр Сааскы сарыаллар мин түөспэр. С. Данилов
Ийэ. Төрөппүт ийэ. Күн-күбэй ийэ. Ити тылы иэрийэиэрийэ Ытаан, бу сиргэ түспүппүт Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
2. Бэйэни кыайтарбытынан ааҕан, утарылаһыыны тохтотон, өстөөх дьаһалыгар киир. ☉ Сдаться (в плен)
Фашист кыыл уорааннаах уораҕайа — Берлин куорат бэриннэ. Биһиги Кыһыл Аармыйабытыгар кини, сиргэ тиийэ сүгүрүйэн, сөһүргэстии түстэ. Амма Аччыгыйа
Онуоха Чүөчээски суос-соҕотохто тура эккирээбитэ: «Бэрин!» — диэбитинэн Түүлээх уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон
«Бэринэбин, бэринэбин!» — диир саҥалар иһилиннилэр. С. Васильев
3. Туохха эмэ өйү-санааны, кыһамньыны, олоҕу анаа, уур. ☉ Предаваться (целиком отдаваться чему-л.)
Дьиҥнээхтик өйдүүн-санаалыын бэринэн туран наука интэриэһинэн олоруу, үлэ умсулҕаныгар ылларыы диэни киниттэн билбитэ. Н. Лугинов
Оо, Володя, Володюшка! Ким тэҥнээҕий киниэхэ? Мунчаарбат бэл хаайыыга! Кини курдук идиэйэҕэ, Сүҥкэн-сүдү сорукка Муҥура суох бэриниэххэ! П. Тобуруокап
Петр Гермогенович пианиноҕа олорон, куруутун буоларын курдук, «Ый сонататыттан» саҕалыыра. Кини улаханнык бэринэн туран оонньуура. Ю. Чернов (тылб.)
II
биэр диэнтэн бэй
туһ. [Уолаттар] хас биирдиилэрэ бэйэтигэр: «Оттон мин?», «Мин аналым туохханый?» — диэн баччааҥҥа диэри тоҕо эрэ тумнулла сылдьыбыт боппуруоһу бэриннэ. Н. Лугинов
Онно мин андаҕар бэриммитим Кырдьык кырыыһы ылыммакка, Эдэрим эрэлин сүтэрбиттик Эр санаалаахтык кырдьарга. С. Данилов
Көлөпүнэ мин буор буолан турбуппун көрөн иччилээх хатан үлүгэрдик күлэн алларастаата, өттүккэ бэриннэ, сис туттунна. Н. Заболоцкай

I
сыһ.
1. Ханна да халыйбакка, туораабакка, сылдьыбакка, көнөтүк. ☉ Прямо, напрямик
Быһа ыскылаакка тиий, онно биэриэхтэрэ, уулуссатын нүөмэрин ыйан биэрдэ. А. Софронов
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
2. Уочарата суох, уочараты таһынан. ☉ Вне, без очереди
Биэс уол начаалынньык ыйыытынан билиэттэри быһа регистрациялаабыттара. П. Аввакумов
Аны ГИП дуоһунаһыгар бырайыактыыр үлэ сүнньүн билбэт дьон туораттан быһа ылыллаллар. Ити ким дьаһалай? Н. Лугинов
«Көр, ити сэлээппэлээх диэн быһа биэрдилэр!» — диэн биир эмээхсин миигин хайҕаабытын дуу, хомуруйбутун дуу өйдөөбөккө хааллым. Н. Габышев
♦ Баскын быһа этинимэ — ону-маны айахха киирбиччэ саҥаран киирэн биэримэ, бэйэҕэр куһаҕаны оҥостума. ☉ Говорить опрометчиво, бестолково и тем вредить себе (говорится с осуждением)
Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ. Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов. Быһа ааһыллыбат (ааспат) — хайаан да (булгуччу) буолар, кыайан тумнуллубат. ☉ Такой, которого нельзя обойти, объехать; нельзя миновать
«Бу саамай бастыҥ миэстэтэ, — Мэхээчэ дурдатын хайгыыр. — Кэлбит быһа ааспат». Далан
Эдэр эдэрэ өтөн, Сэмэнчик оҕолор оонньууларын быһа ааспат, хоробуокка кыттыбытынан барар. Н. Якутскай
Үрүҥ көмүс бырдаатынан Ыһыахтана оонньуур фонтан. Быһа ааспаппын аттынан Тохтуубун биһирээн, таптаан. Баал Хабырыыс. Быһа бааччы — онон-манан эргиппэккэ, көнөтүнэн, туруору, судургутук. ☉ Прямо, напрямик, без обиняков
Верхне-Удинскайга, Троицкославскайга, Петро-Заводскайга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун туһунан Эрбантей быһа бааччы кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
«Былааһы утары барбыта буолуо дии саныыгын дуо?» — Кириилин быһа бааччы ыйытта. Л. Попов
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа бааччы этэр үгэһинэн уолун кириэтиир. Н. Лугинов. Быһа гыныма — ытыктыыр, таптыыр, сөбүлүүр буолан, төттөрү этимэ, тылын ылын. ☉ Соглашаться, принять предложение из уважения (чтобы не огорчать собеседника)
Сааспар ынах ыан көрбөтөх киһибин да көрдөһүүлэрин быһа гыммакка ылынан кэбистим. НС ОК. Быһа кымньыылаппыт көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. Быһа охсон аас — хаһан эмэ биирдэ эмэ кылгас кэмҥэ сылдьан аас. ☉ Заходить по пути, бывать проездом (наездом)
Килэгир муус байҕалы хаһан эмэ ыт көлөлөөх булчут быһа охсон ааспытын да иһин, суол-иис көстүөх бэйэлээх буолуо дуо... С. Никифоров
Хайалар, буор хапчааннар Харылас таас харгылар... Эрдээхтэр эрэ манна Быһа охсон ааһаллар. С. Данилов. Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) — ыалдьан, санааттан-онооттон олус күүскэ ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Очень сильно похудеть, крайне исхудать
Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун-дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа,— дэһэллэрэ сорох доҕотторум. П. Аввакумов
Маайа эмээхсин күтүөтүн быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара буолан, тыыннаах эрэ көрсөөхтөөбүтэ. «ХС». Быһа сиэ — өлөр уһукка тиэрт (ыарыы туһунан). ☉ Доконать (о болезни)
Сөтөл быһа сиэн өлөөрү сытан, тыҥата бүтэн тыына хаайтарар, ону кислородунан тыын киллэрэллэр. Н. Лугинов. Быһа сиэс — чалбах тахсыбакка эрэ кыралаан ир (саас дьиэ ойоҕоһугар, суол кытыытыгар хаар ириитэ саҕаланыытын туһунан). ☉ Чуть-чуть подтаивать (о снеге при первых оттепелях)
«Кусчут» [ыт аата] дал-кыбыы икки ардыгар күрдьүллүбүт хаар быһа сиэспититтэн тугу эрэ тардыалаан сырбаҥныыр. М. Доҕордуурап. Быһа сиэт — ыарыыга эбэтэр туохха эмэ олус ыллар, баалат. ☉ Запустить болезнь; занемочь; довести себя до непотребного состояния
Аҕыс уон саастаах эмээхсин күрдүргэччи сөтөллөр, одурууҥҥа быһа сиэппит харахтарын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Кини [Күөх Көппө] киргэ-хахха быһа сиэппит, күр түспүт, наһаа сүрэҕэ суох. Эрчимэн. Быһа тарт — туох эмэ буруй иһин олус күүскэ мөх. ☉ Сильно ругать, распекать кого-л. за содеянное
Өрүүсэ Аркадий Яковлевичтан дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Урут сыыһа да үҥсэммин, быһа тартаран эрэбин дуу дии саныыр этэ. Сөпкө үҥсүбүт эбит! А. Сыромятникова. Быһа тарыйан — быһа холуйан (эттэххэ, аахтахха). ☉ Приблизительно (сказать, считать). Быһа тарыйан эттэххэ, сүүс сүүрбэ бугул кэлииһи. Быһа тут — соҕотоҕун сырыттаҕына тутан ыл (өлөрөөрү, кырбаары о. д. а.). ☉ Схватить кого-л. в одиночку (напр., с целью расправы)
Маһараҕы быһа тутан өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына, бас баттах киирэн биэриэхтэрэ. Эрилик Эристиин. Быһа түс — 1) атын киһи кэпсиир, саҥарар кэмигэр тугу эмэ этэн тохтотон кэбис. ☉ Прервать разговор (кого-л. с кем-л.)
Дэһээтинньик, биир атта ылаҥҥын, ол күтүр өстөөҕү тутан киллэрэ оҕус! Аадаҥ кинээһи быһа түһэн, бэйэтэ дьаһайбыта. Күннүк Уурастыырап
Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар, — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан; 2) түргэнник уонна лаппа ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»
Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар. Онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»; 3) олус аҕыйаа. ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайа-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһа (быһа-хото) этимэ көр быһа этимэ. Быһа этимэ — буола илиги эрдэттэн олус эрэмньилээхтик этимэ (туолбакка хаалыан сөп). ☉ Не говори слишком уверенно о будущем (можно сглазить)
Ким билэр, тоҕойуом. Тугу быһа этээхтиэмий... Күндэ
Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. «Биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах», — диэн ийэтэ муҥатыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэл, оннооҕор кини, бытыгын быһа үктүөҕэр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Күлүгүн быһа хаампат көр иннин быһа хаампат. Уулаах көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат, аһара муҥкуктук, хоргустук тутта сылдьар. «ХС»
Силин быһа ыйыстар көр сил. Олох аһыытын-ньулуунун Ыйыстары сатыырым: Аһы аччык көрөн туран Силбин быһа ыйыстарым, Хара балыырга кыайтаран Абабын быһа ыйыстарым. С. Данилов
Оһоххо турар мииннээх иһит диэки ымсыыра көрөөт, силбин быһа ыйыстан баран боппуолдьаҕа киирдим. Н. Габышев
«Хаарыаны, ити тирииттэн эмиэ быһан ылан үтэн сиэбит киһи...» — дии санаат, Дыбдык силин быһа ыйыһынна. «ХС». Тылын быһа гыммакка — ким эмэ (олус ытыктанар киһи) этиитин аккаастыан кэрэйэн, ытыктыыра бэрдиттэн сөбүлэнэн. ☉ Выполнять, делать что-л. из большого уважения к кому-л., благоговея перед кем-л.
Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
Киниттэн бары астынар, кинини ытыктыыр курдуктар, тылын быһа гыммакка ылыналлар. «Кыым»
◊ Быһа биэр — туора охсон кымньыылаа (хол., аты). ☉ Ударить наотмашь
Мариса аты быһа биэрэн кэбиһэрин кытта, ат Бурхалей кэнниттэн ойон кибиргэтэн истэ. Эрилик Эристиин
Байанай сыарҕа үрдүгэр ыстанан таҕыста уонна аты быһа биэрэн кэбистэ. Ат соһуйан чохчос гына түһээт, иннин диэки ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
[Оҕонньор] Ыраас мастаах-оттоох чагда тыаҕа киирдэҕинэ, атын быһа биэрэн сиэллэрэн дэгэҥнэтэр. П. Аввакумов. Быһа охсуу — уулусса, суол атын уулуссаны, суолу туораан ааһар сирэ. ☉ Перекресток
Тэҥ суолталаах уулуссалар быһа охсуһууларыгар биир кэмҥэ, холобур, үс массыына тиийэн кэлэр. «Кыым». Быһа тардыы — уус-уран литература, муусука айымньыларыттан уларыппакка кылгастык устан ылыы, арааран ылыы. ☉ Цитата, выдержка, отрывок
Ол кинигэттэн сорох быһа тардыылар нууччалыы бэчээттэммиттэрин эмиэ ыытабыт, онно чуолаан К.К. Байкалов үлэтин туһунан кэпсэнэр. И. Федосеев
А. Амеда «Аппассионататыттан» быһа тардыыны омук тылын факультетын студенката Лена Тюменцева ааҕан иһитиннэрдэ. «Кыым». Быһа холоон — чуолкайдык билбэккэ эрэ, сэрэйэ былаан, барыллаан. ☉ Приблизительно, ориентировочно
Кини [оҕонньор] нууччалыы наҕыл саҥа ис хоһоонун быһа холоон син өйдүүр. Н. Габышев
Омук сирин туриһа, Быһа холоон кырата Уонча бууттаах, арааһа. И. Гоголев
Быһа холуйан көр быһа холоон. Соҕотох 1970 сылга промышленнай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы, быһа холуйан, сэрии иннинээҕи бары пятилеткалардааҕар икки төгүл элбэх этэ. ЭБТ
Аара тохтообокко эрэ айаннаатахха, быһа холуйан, үс ыйынан тиийиэххэ сөп. Тэки Одулок (тылб.)
II
туохт. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм, дьайыы устатыгар тилэри буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (төрүт биитэр үөскэтэр түһүгү кытта тут-лар). ☉ Выражая временные отношения, употребляется с именительным или родительным падежом при указании на отрезок времени или процесс, на протяжении которого совершается действие (в течение, на протяжении)
Бу курдук эһэ Чүөчээскини түүнү быһа хаайда. Суорун Омоллоон
Бүлүү экспедициятын биир партиятын дьоно бу Чуона үрэҕин кытылыгар сайыны быһа үлэлээбит эбиттэр. Л. Попов
Марба суолун быһа ытаан, хараҕын уута бүөлээн, тугу да төрүкү чуолкайдаан көрбөккө, үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ