тунайдас диэнтэн хай
аата. Өстөөхтүүн түөстүөскэ түсүһэн, илиинэн тунайдаһыы, ыстыыгынан үөлсүү элбээтэ. «ХС»

утарылас диэнтэн дьаһ. туһ. Утарылаһыннарбат даҕаны
□ Ыстанан тиийэн утарылаһыннарар бокуой биэрбэккэ, Испиэни харса суох үлтү тунайдаан барбыта. СП ҮД

тунайдаа диэнтэн холб. туһ. [Куралай Кустук уонна Аартык иччитэ] үөһэттэн сууллан, дьирэс гына дьилэй тааска тура түһээт, тунайдастылар. Д. Апросимов
Дьон бары ойон туран, илиилэринэн далбаатаннылар, субу охсуһан тунайдаһан барыах курдуктар. МП ККС

көр тунайдаа
Уолаттарбыт буоллаҕына биһигини кырбаан, түнэйдээн бардылар. Далан
Ыстапаан үрдүгэр түһэн, харса суох кырбаан түнэйдээбитинэн барбыта. И. Никифоров
Тымныы кырдьаҕас Эриэккэс оонньуурун Эргиччи тарҕатта. Түксү диэхтэригэр диэри Түҥэтэн түнэйдээтэ. Н. Ефремов

аат. Иккис хаарыгар үктэммит убаһа. ☉ Жеребёнок от одного до двух лет
Кыыллара, сытан эрэн, сүгэн аҕалбыт тыйын харса суох сиэн-аһаан тунайдаабыт. Л. Попов
Тый (ат тый, биэ тый) — кыстаабыт, сайылаабыт убаһа күһүн итинник ааттанар. ВПК ОТҮө. Тый сааһыгар диэри эмньик сылдьыбыт төрүөх ордук бөдөҥ, тулуурдаах, кытыт (үс аҥаар) сааһыгар улахан сылгы ыйааһынын ситэр буолара. АНП ССХТ
ср. др.-тюрк. тай ‘жеребёнок; молодой конь’, тат. тай ‘годовалый жеребёнок’, кирг., тув., уйг. ‘жеребёнок по второму году’

I
туохт.
1. Саҥар (өтөнү этэргэ). ☉ Ворковать (о диких голубях)
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Сайыҥҥы күөх сарсыарда Куула аайы кэҕэ этэр, Суон үөттэргэ өтөн үөтэр. И. Гоголев. Үрэх түбэтин диэкиттэн өтөн үөтэр бүтэҥи куолаһа ортолуу тардан иһэн бөтө бэрдэрэр. В. Фёдоров
2. кэпс. Ааспыты, былыр үйэтээҕини аҕын, саҥалыы эргитэн кэпсэт. ☉ Ворошить прошлое
Үтүөнү оҥорор үчүгэйин Үлүһүйэн туран үөтүө. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр, өбүгэлэрин үөтэ-үөтэ, аһаан-сиэн тунайдаан испиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Өр да өр олорон чэйдиэхпит, Үгүһү, быданы үөтэммит. Урсун
3. эргэр. Урут өлбүт өбүгэлэр үөрдэрин (дууһаларын, куттарын) ыҥырдаҕым диэн кинилэр ааттарын ааттаа (ордук ойууҥҥа, удаҕаҥҥа тут-лар). ☉ Заклинать именем предков, взывать к предкам, духам (о шамане). Туох диэн эттэ диэтэххинэ, Үөһээ дойдуга үүрүллэр күммэр Үөтэр күнүм буолла. Саха фольк. Тоҕус улуу Ойуун киһи Туойан чопчуруйдулар, Кыыран чыҥыйдылар, Алҕаан аарыгырдылар, Кэнийэн киирдилэр, Үөтэн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Үөһээ уолун Өлөрө охсон, Аҕаскын Айыы Дьаргыл удаҕаны ыҥыран, Үөтэн, алҕатан Үөһээ дойдуга Үтэттэрэн кэбис! С. Васильев
ср. др.-тюрк. өгүт ‘восхвалять’, др.- тюрк., тюрк. өт ‘петь; издавать звуки’
II
аат. Имигэс лабаалардаах, синньигэс сэбирдэхтэрдээх, сутука хатырыктаах мас эбэтэр сэппэрээк. ☉ Кустарник или дерево с гибкими ветвями и узкими листьями, ива
Тыа саҕатынааҕы үөттэр быыстарынан туох эрэ суола орҕочуйан барбыт. Амма Аччыгыйа. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыгырайа устар. П. Аввакумов
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
◊ Үөт чыычааҕа көр чыычаах
Ити күөлгэ иэҕэйэ үүммүт иирэҕэ, үөт чыычаахтара бырдаҕы ытыра-ытыра эккирэтиһэ оонньууллар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк., тюрк. сөгүт ‘дерево; ива’

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’