сыһ.
1.
көр арыый. Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыый да сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Дьэ дуу, биһиги үрэхпит кыра үрэх буоллаҕа, онон арыый да атыннык уларытан быһыт оҥорор сөп этэ. М. Доҕордуурап
Мин арыый да холкутуйдум, дьоммун кытары хайдах эрэ бодоруспут курдук буоллум. А. Бэрияк
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн, аат харата. ☉ Едва, насилу, кое-как; еле. Мин сылайан уонна утуктаан дьиэбэр арыый да тиийдим
□ Тыый! Улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа
Онто суох арыый да олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
◊ Арыый да буолла көр ама. Киэһэнэн ыарыһах арыый да буолла
□ Арай оҕом Даайыс, таарымталанан улаханнык ыалдьан баран, арыый да буолан сытар. А. Софронов
Ньургуһун Лоокуут сылдьыаҕыттан мутукча көҕөрөрүнүү арыый да буолан, тилиннэртиллэн барбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

буолар да эбит

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр-махтайар, бэркиһиир, суланар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, сетование, сокрушение говорящего (ну и ну!, просто ужас!, ну ты даешь!). Аны аатын умнан кэбиспит, буолар да эбит! Буолар да эбит, биир да балык кэлбэтэх
□ Дьэ, Кэтириис, көрбөтөҕү көрөн кэллим! Буолар да эбит! И. Гоголев
«Ээ дьэ, буолар да эбиккин!» — диэн часкыйда Маякин. «ХС»

көр буолтун иһин
Арай онтуҥ эрэ көмүскээ ини эйигин... Буолтун да иһин, кыыс оҕо кэм килбик, кэтэмэҕэй соҕуһа ордук буолуо. В. Яковлев
Буолтун да иһин, дьэ сүрдээх күүс! «ХС»

I
ситим т.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, биир хайааһын тута буоларын ыйан, салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуур. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений времени и оборотов к главному предложению, указывая, что одно действие совершается сразу же после другого (как только)
Утаакы буолбата, кымньыы тыаһа куус гынна да, эриэн үөн курдук, кэлэн Чүөчээски иэнигэр эриллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Харчыгын ыл да, тэбинэн таҕыс. С. Ефремов
Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Утарар суолталаах этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (но, а)
Бүгүн бэркэ охсуо эбиппит да, сирбит бүтэн хаалла дии. Амма Аччыгыйа
Кинини биһиги бары аһынабыт да, хайыыр да кыахпыт суох. Софр. Данилов
Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). Күн өркөн уустарын Күөгэйэр күннэрбэр Күөмчүлэһэн көрбүтүм да, Күүстэрэ мөлтөөбөтөҕө, Күдэхтэрэ быстыбатаҕа. П. Ойуунускай
Маша санааны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да, кыайан булбата. М. Доҕордуурап
4. Болдьуур салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, раз)
Этэ оҕус, билиниэҥ суоҕа да, куоракка төттөрү атаарыам. С. Ефремов
Аны биирдэ испиккин билиэм да, ийэҕэр-аҕаҕар суруйуом. В. Яковлев
△ Үгүстүк төрүөт сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Часто имеет оттенок причинных отношений
Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ, киһини ыстаапка тириэрдиҥ диэбиттэрэ да, онно тиэрдиэх тустааххыт. Эрилик Эристиин
Ас баар да, аһаан ис, хата. В. Яковлев
△ Содул суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения следствия
Суруксут туох диир да, барытын кырдьыктанан иһэр. Н. Неустроев
Бөрөлөр хас табаны тардаллар да, барытыгар эн эппиэттиэҥ. «ХС»
5. Быһаарар салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга ол курдук, ол диэки, ол хоту диэн холбуу ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению посредством составных союзных слов типа ол курдук, ол диэки, ол хоту
Хайдах баартарай да, ол курдук …… дьоно таастыы тимирбиттэрэ. В. Яковлев
Дьон тугу эттилэр да, ол хоту сүүрэ сылдьарыҥ сүрэ бэрт. В. Иванов. Хайа диэкиттэн кэлбиккиний да, ол диэки бара тур. «ХС»
6. Сөп түбэһэр салаа этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга соччо, соччонон, оччонон курдук ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений следствия и оборотов к главному предложению посредством союзных слов соччо, соччонон, оччонон
Учууталлар оҕону төһө өр үөрэтэллэр да, соччонон чугасаһан барааччылар. Софр. Данилов
Бу аан ийэ дойдуга төһө-хачча киһи үөскээн-төрөөн олорор да, соччо араас суол олох баар буоллаҕа. В. Яковлев
Быйылгы үүнүүнү, бааһынабыт тула төһө дириҥ дьааманы хаһабыт да, оччонон үксү ылабыт. Н. Босиков
7. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов с глаголом в форме условного наклонения на -тар к главному предложению
Биэрдэргин да ылаары, Биэрбэтэргин да ылаары [кэлбит ыччат турабын]. П. Ойуунускай
Тылынан эппэтэр да, хараҕа, истиҥ-эйэҕэс мичээрэ чахчы бааччы ону ыйытар курдуктар. В. Протодьяконов
8. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения в конструкциях перечисления (и)
Маны истэн, Наһаар иирбиттэн да, итирбиттэн да атын буолла. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Сурук да, сурах да биллибэт. Т. Сметанин
9. Ситимниир-холбуур сибээһинэн этиилэри холбооттуурга туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сравнительно-присоединительной связью (и)
Таптыырыҥ үлэһит киһини, Кини да таптыыра эйигин. Эллэй
Массыына тыаһаабат, Хотуур да ыллаабат. Баал Хабырыыс
Оскуолаттан оччоҕо устуохтара суоҕа, учууталлар да көмүскүөхтэрэ. «ХС»
II
эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр, түмэр буолбат уонна быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны). ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные, обобщительно-отрицательные и неопределенные местоимения: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны)
Эһиэхэ ким да көмөлөһүө суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов
Үлэһитинэн кимнээҕэр да ордук. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы предмет, хайааһын бэлиэтин үрдүктүк сыаналыырын көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает высокую степень признака предмета, действия и состояния с точки зрения говорящего (употр. с прил., нареч. и гл.)
Оо, Коля, мин эйиигин таптыыбын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Оо, кэрэ даҕаны Кремль! П. Тобуруокап
Мандаар, эн урут хомуска үчүгэйдик да оонньуур этиҥ. И. Гоголев
Оо, үөрдүм даҕаны! С. Васильев
△ Хатыланар даҕааһыннары уонна сыһыаттары холбооттоон туттулуннаҕына, саҥарааччы предмет уонна хайааһын бэлиэтин саамай улахан, үрдүк курдук сыаналыырын көрдөрөр (бу суолтаҕа даҕаны тутбат кэриэтэ). ☉ Выражает превосходную степень признака предмета и действия с точки зрения говорящего, соединяя повторяющиеся прилагательные и наречия (в этом знач. даҕаны почти не употр.)
Уйбаан Уйбаанабыс диэн Уһун кутурук саһыл Үрдүк да үрдүк хайаҕа Үрдүк да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Т. Сметанин
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
Элбэхтик да элбэхтик үөрэммит киһи. Багдарыын Сүлбэ
Хаатырга сиринэн аатыран, Турбута бу өрүс өр да өр. «ХС»
△ Хатыланар туохтуурдар ыккардыларыгар туттуллан, хайааһын элбэхтик, күүскэ, тохтоло суох оҥоһулларын саҥарааччы күүркэтэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Соединяя два повторяющихся глагола, выражает интенсивность, силу, беспрерывность совершения действия с оттенком экспрессивной оценки
Күн тура-тура оһуокайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай
Кини Сергей Петровиһы эмиэ хайгыыр да хайгыыр. Софр. Данилов
Сороҕор Дуся киирбэт, Толбон хос устун төттөрү-таары хаамп да хаамп буолар. И. Гоголев
[Эһэ] Тибиир да тибиир, Тыаны эккирэттэ, Ол эрээри, син биир Хараҕа дьэҥкэрбэтэ. Т. Сметанин
3. Этиллэр предмет үчүгэй-куһаҕан хаачыстыбатын, ахсаанын сөҕөн, хайҕаан, сиилээн этиини көрдөрөр (хатыланар ааттары холбуур). ☉ Выражает восхищение, похвалу или осуждение говорящего по поводу положительных или отрицательных качеств, количества предметов речи (объединяет повторяющиеся имена)
Дуня да Дуня. Балтым барахсан сэмэй, истиҥ да киһи эбиккин! Г. Колесов
Сыралыйан түһэн күн да күн! И. Данилов
Дьүрүһүйэн-дьүрүһүйэн түһэн, дьэ, ырыа да ырыа! С. Федотов
Хотугу күөлгэ кус да кус. «ХС»
4. Саҥарааччы хомойуутун, хом санаатын көрдөрөр, үксүгэр, хомуруйар дэгэттээх буолар (үксүн кэпсэтээччигэ туһуламмыт билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает досаду, сожаление говорящего, часто имеет оттенок укора (употр. преим. с гл. в ф. наст
вр., обращенными к собеседнику). Оо, биһигини эрдэ уһугуннарбаккын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Олус баай соболоох күөл эбит, илим да аҕалбаккабыт. «Чолбон»
Сааҕын миэхэ да атыылаабаккын, атас ааттааххын. «ХС»
5. Сорох контекска саҥарааччы сөбүлээбэтэҕин туттуна соҕус этэрин, сэмэлиирин көрдөрөр. ☉ В некоторых контекстах выражает сдержанное неодобрение, укор со стороны говорящего
«Бу уол даҕаны мэһэйдэһимэ!» - диир ийэм. Н. Якутскай
«Тууй-сиэ, бу сылгы даҕаны », - диэтэ иһиллэр гына. Н. Павлов
6. Араас дэгэттээн этэр санааны бэлиэтиири, күүһүрдэри көрдөрөр (хол., этэр санааны ааспыты, этиллибити кытта холбоон-сыһыаран этии дэгэттэнэр). ☉ Служит для выделения, усиления высказываемой мысли с различными оттенками (напр., при присоединении высказывания по ассоциации)
Суох, ити да туһалаабата. Амма Аччыгыйа
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтоох улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Кууһума урут даҕаны Мотуруона туһунан элбэҕи истэрэ. Н. Павлов
△ Тэҥниир-утарар дэгэттээх. ☉ Имеет сравнительно-противительный оттенок
Олох сылааһа кыһын да сойбот. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум тымныыта даҕаны Тымныыттан ураты сымнаҕас. П. Тобуруокап
Сааһым да ыраатта. С. Васильев
△ Төннүктүүр дэгэттээх. ☉ Имеет уступительный оттенок
Учуутал тойон эн уордьан да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
Бу бөһүөлэк иһиттэн да буоллун. С. Ефремов
Бүтүннүүтүн да ылыҥ, биһиэхэ балык элбэх. «ХС»
△ Сөҕөн-кэлэйэн, сэмэлээн, сөбүлээбэккэ этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок недоумения с укором
Бэйэбит арыычча сылдьаммыт кырбыыр да дьоммут атыттар дии. Амма Аччыгыйа
Хаалары саҥарар халлаан да дьоҥҥут. П. Тобуруокап
Киһи бэйэтин билиммэтэ диэн сүрдээх даҕаны. В. Яковлев. Арааһы да истэбин оҕолоор! А. Федоров
△ Сэниир дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пренебрежения
Сибиинньэлэрин да кыайан көрбөккө сылдьан, эмиэ тугун маһай-отой даа! В. Яковлев
Чээн, бу эн Куһаҕан Кууһума уола, миигин үөрэтэҕин дуо? Киһи да күлэр ээ. Г. Колесов
△ Сөбүлэһии, көҥүллээһин буолуон сөп дии санааһын дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок согласия, разрешения, допущения
Баҕар, куотан иһэн өлүүм даҕаны. Эрилик Эристиин
Ол дьон билигин сирэйдэринэн бааллар. Дьөрү ыйытыҥ даҕаны. М. Доҕордуурап
Чэ, барыахха даҕаны, аны кэргэннээх киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
△ Баҕарыы, ымсыырыы дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пожелания, зависти
Оо, итиннэ олорпоттор даҕаны! Н. Габышев

көр диэ-диэбэтэх иһин

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

1. аат дьөһ.
2. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын илин өттүгэр буолар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, перед которым совершается действие (перед)
   Киһи иннигэр иини хаһыма, бэйэҥ түһүөҥ (өс хоһ.). Оччоҕо кинилэр иннилэригэр артыал аана аһаҕас буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Ыччат биригээдэтин иннигэр саҥа күчүмэҕэй күөрэйэ түстэ. Софр. Данилов
3. Сыстар аатын бэлиэтиир бириэмэтэ, сабыытыйата, көстүүтэ буола илигинэ атын туох эмэ сабыытыйа хайааһын оҥоһуллубутун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на событие, явление, действие, которым предшествуют другое событие, явление, действие (до, перед)
   Билигин эһиги иннигитигэр икки үрүҥ тойоно сырытта. С. Ефремов
   Сынньанааччылары эбиэт иннигэр онноманна экскурсияҕа сырытыннараллар. Н. Заболоцкай
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох эмэ туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, явление, ради которых совершается, будет совершаться действие (ради, во имя, для)
   Улуу дойдум иннигэр Буойун буола барабын. Нор. ырыаһ. Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа. Суорун Омоллоон
   △ Ким-туох эмэ туһатыгар, көмүскэлигэр хайааһын оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, в защиту которых совершается действие (за)
   Эн иннигэр мин төһө эмэ көрдөстүм-ааттастым. С. Ефремов
   Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин
   Доҕор иннигэр уҥуох тостор диэн өс хоһооно баар. «ХС»
5. Биричиинэ сыһыанын көрдөрөн, туох эмэ төрүөтэ буолар предмети, хайааһыны бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, состояние, действие, которые обусловливают какое-л. действие, состояние (по причине, вследствие)
   Туох кистэлэй, эн миигин ити киһиэхэ күүскүнэн ойох биэрбитиҥ буолбат дуо, соҕотох иэскиттэн быыһанарыҥ иннигэр. Н. Неустроев
   Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
   Үөһэ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһэ дьылҕа тойон Остуолбатын маныыры ыйбыттара. Ньургун Боотур
   △ Хайааһын туох иһин буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в интересах которых совершается действие (ради)
   Дьон таптал иннигэр арааһынай буолаллар. А. Софронов
   Биир чыркымай иннигэр мин оччо сири умсухалаан бэрт. Н. Заболоцкай
6. Толуйуу сыһыанын бэлиэтээн, туохха эмэ толук, төлөбүр, атас буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на предмет, выступающий в качестве компенсации за что-л. (за)
   Эн курдук манна маҥан ат иннигэр кулаагы көмүскээччи дьон суохтар. П. Ойуунускай
   Бэл диэтэр, кини иннигэр бэйэтин саллаатын сиэртибэлээбит курдук эппитэ. Суорун Омоллоон
   Сити дуо, мин үтүө тылым иннигэр эн төлөбүрүҥ? С. Ефремов
   △ Хайааһыҥҥа сылтах, төрүөт буолар предмети бэлиэтээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на предмет, являющийся поводом, основанием для совершения какого-л. действия (для, ради)
   Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ итинник. А. Софронов
   Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһатан бардаҕына, ол иннигэр хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
   Кини сырдык тапталын иннигэр тобуктаан туран саҥата суох нөрүөн нөргүйэн бокулуоннуохпун баҕарбытым. «ХС»
   △ Предмети ким, туох оннугар туттуллуутун көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, которыми заменяется другое лицо, предмет (вместо, взамен, за )
   Мин эҥиндьүһүн буоллахпына, оннук киһиттэн мин иннибэр оҕом эн иэстэһээр. Суорун Омоллоон
   Кини иннигэр уу үлэлиэ суоҕа. И. Чаҕылҕан
7. ситим т. суолт.
8. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга, үксүн, утарар сыһыан дэгэттээх туттуллар (салаа этии аат туохт. эбэтэр даҕ. бэриллибит кэпсиирэтин туохт. түһүккэ салайар). ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то что, хотя, хоть, вопреки тому что - управляет вин. п. прич. или прил., выступающего в роли сказуемого придаточного предложения)
   Мин Абдуркуллам, кураанах куул тойоно буолбутун иннигэр, быйыл сайын уон икки сааһыгар барбыта. Эрилик Эристиин
   Кэлин кэмсиммит иннигэр Кини аны суох аттыгар... Баал Хабырыыс
   Сыл-хонук ааспытын иннигэр, сыһыаммыт биһиэнэ сойбото. «ЭК»
   △ Үксүн да, даҕаны, ама, төһө да, ама да диэн курдук сыһыан суолталаах тыллары, холбоһуктары кытта туттуллан, төннүктүүр суолтата ордук чуолкайданар. ☉ Употребляясь со словами, сочетаниями типа да, даҕаны, ама, төһө да, ама да, усиливает уступительный оттенок в их значении
   Төһө да суол ыарын иннигэр, Мин санаам көҥүллүк көтөрө. С. Данилов
   Ити курдук мин Бүлүүнү харахпынан көрбөтөҕүм да иннигэр, кини миэхэ үтүө сабыдыала улахан. Суорун Омоллоон
   Аны билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
9. Болдьуур-төрүөт сыһыаны утарар суолта дэгэттэнэн көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает сослагательно-причинные отношения с усилением противительного оттенка значения (управляет прич. буд
   вр.). Хобдох, соппоҥ, хороҥ оппун Хорҕомнуоҕум иннигэр, Ымайыма, наада онтуҥ ынах таптыыр сиилэһигэр. Күннүк Уурастыырап
   Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
10. Төрүөт-содул сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражает причинно-следственные отношения (управляет прич. буд
    вр.). Аҕабыыт бэйэтин мөлтөҕүн биллэриэн иннигэр, тугу да булан хоруйдаабакка, балачча өр булкулла турда. Эрилик Эристиин

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

көр кыһытыан иһин
Оттон Тускаев буоллаҕына, кыһытыан иннигэр, большевиктартан ураты эҥин араас өҥнөөх баартыйалара өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрө буолалларын салгыы кэпсээбитэ. Эрилик Эристиин
Кыһытыаҕын иннигэр, Биригэдьиир билбэтэх! П. Тобуруокап

сыһ. Билиҥҥэ диэри, билигин да. ☉ Все еще, до сих пор
Лейтенант тугу да кэпсэппэт, кыыһырбыта кэм да ааһа илик быһыылаах. Т. Сметанин
[Ордосов:] Оҕонньорууска, кэм да дойдулуу иликкин дуу? А. Федоров. Копырина бу айдааны кэм да истэ илигэ. С. Федотов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

ситим сыһыан холб. Утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение (однако, всё же, тем не менее)
Ол да буоллар, кини иннин диэки баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Көлөһүммүт иэдэспитинэн сүүрэр, ол да буоллар иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
Ол да буоллар, дьон кэпсээни бэркэ сэҥээрэн истибиттэрэ. М. Доҕордуурап

ситим сыһыан холб. Утарар дэгэттээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение с противительным оттенком (однако, и тем не менее, и всё-таки, и всё же)
Мин эйиэхэ ийэ да, эдьиий да буолбатахпын, ол да эрээри, аҕа киһи быһыытынан сүбэлиэхпин баҕарабын. Софр. Данилов
Ол да эрээри Толугуру — төрөөбүт алаастарын бу икки оҕо олус таптыыллар. Суорун Омоллоон
△ Ордук күүскэ ситимнээн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление соединительной функции
Чэ, ол да эрээри, син нууччалыы кэпсэтэн наадабытын толунар дьоммут. Н. Заболоцкай

(ДАА, ДАҔАНЫ) ситим сыһыан холб. Саҥарааччы эмискэ өйдөөн, итэҕэйэн кэлиитин көрдөрөр. ☉ Выражает внезапную догадку, понимание и убеждение говорящего (так и есть, вот поэтому-то)
Бэйи-бэйи, ол ким эрэ сыыры таҥнары сүүрэн быластаан түстэ, ол иһин да, Хобороос! И. Гоголев
Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт буолбуппун, сэрэйбитим ээ. Т. Сметанин
Ээ, ол иһин даа, кэм буолуо. Н. Габышев
Ол иһин даҕаны этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи тылларын кытта сөбүлэһэн туран, санаалар ыккардыларыгар утарар сыһыан баарын бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение между высказываниями говорящего и его собеседника (хотя так, но всё же; хотя и так, но). Оннугун да иһин, миэхэ барар кыах суох. Оннугун да иһин, санааны түһэрэр сатаммат

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэ-доҕуһуола суох итинник диэн туоһулаан, бигэргэтэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение высказываемой мысли (и без того, и так)
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппын дуо? П. Ойуунускай
Кэбис, саха поэзиятыгар Онто да суох лабаҥха кэмчитэ суох. И. Гоголев
Пураама онто да суох, уокка быраҕыллыбыт буорах курдук эстээри, тымтан олороро. С. Курилов (тылб.)
2. Саҥарааччы этиллэр санааҕа «кырдьыга баран, дьиҥинэн эттэххэ» диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемой мысли (и в самом деле)
Онто да суох, арыый сынньалаҥ буолаарай дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Онто да суох, биһиги үс эрэ үлэлиибит буолбат дуо, мэлдьитин — Илья, Жора, мин! В. Яковлев

сыһыан т. Кэмсиниини, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүгэр риторическай, ыйытар этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает сожаление, сетование (употр. преим. в риторических, вопросительных предложениях). Тоҕо да аҕабыттан ыйыппатаҕым буолла!
□ Тоҕо да аҕалтым буолла бу ууну? Ч. Айтматов (тылб.)

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

сыһыан холб. ‘Туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: а всё-таки
Ол да буоллар, төһө да оннугун иһин, Аласов бу дойдуга бэйэтэ көрдөһөн кэлбитэ, маннааҕы оскуолаҕа иллэҥ миэстэ көстүбүтүгэр бэркэ үөрбүтэ. Софр. Данилов

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар «хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх утарарбаһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости (всё же, как бы то ни было)
Солох курдук соҕотох хараҕа, Туома да буоллар, Турулус гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьаллааһын үрүйэтэ] туома да буоллар күөллээх. М. Доҕордуурап
Тыый оттон, туома да буоллар булт стахановеһа ааттаах киһи сүгүн буолар кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай

I
ыйыт. солб. аат. Киһиттэн ураты тыынар уонна тыыммат предмети ыйытан бэлиэтиир тыл. ☉ Вопросительное местоимение, указывающее на предмет речи (животное, неодушевлённый предмет): что? Туох көтө сылдьарый?
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмет бэлиэтин иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление признака предмета речи: что за. Туох үчүгэй оҕотой! Туох күүстээх ардаҕай!
□ Бу туох элбэх сибэккитин үргээтиҥ? М. Доҕордуурап
«Туох иҥсэлээх кутуйахтарай!» — диэн Олоо кыланна. Т. Сметанин
2. Сөбүлээбэккэ, түгэх түһэн, кыыһыран ыйытыыны көрдөрөр. ☉ В вопросе или восклицании выражает недовольство говорящего: что за, какой
Оо, туох муҥун көрдөмүй? П. Ойуунускай
Ол мин туох үлэтин кыайыам буоллаҕай? С. Ефремов
Эн миэхэ туох сүбэһит көһүннүҥ? Н. Островскай (тылб.)
♦ Туох баарынан көр баар I. Уол туох баарынан сүүрдэ. Туох да эгэлгэтэ суох кэпс. — ол-бу диэбэккэ, мунньаҥнаабакка, кубулҕаттаммакка, көнөтүнэн. ☉ Без всяких капризов, вздорных требований, каких-л. выходок (делать что-л.)
Туох да эгэлгэтэ суох бүгүн бурдук быһыытыгар бар. ГНС СТСДТ. Туох иннигэр (иһин) (сөбүлэммэт, буолуммат, баҕарбат) — олох, букатын (аккаастыыр). ☉ Ни за что, ни в какую (не соглашаться)
Таһаҕас тиэйэ барарга туох иннигэр сөбүлэммэт. НАГ ЯРФС II
Туох иһин бу дойдуттан барыан баҕарбат. НАГ ЯРФС II. Туох тэһэ анньан кэпс. — тугу эрэ гынарга эмискэ санаа киирэн (ону гыммыттан үөрүү эбэтэр кэмсинии). ☉ соотв. с какой стати; какого дьявола (чёрта, беса, лешего, шута)
Аата абаккам да эбит, туох тэһэ анньан оонньоон сытыйбытым буолуой? А. Софронов. Туохха да уурбат — кими, тугу да сыаналаабат, аанньа ахтыбат. ☉ соотв. ни во что не ставить кого-что-л. [Ыларов:] Миигин олох туохха да уурбат, хоҥоруутугар хоннорбот эбит ээ. «ХС». Туох эрэ саҕа саныыр — кыраны да оҥорбутун улаатыннарар, өҥө туттар. ☉ Считать особой заслугой своё незначительное участие в чём-л., возвеличивать сделанное самим собой
[Көстөкүүн:] Дьоннор мабылысаассыйаҕа биир-икки күн үлэлииллэрин туох эрэ саҕа саныыллар. Күндэ
◊ Туох баара көр баар I
Туох баара барыта түөрт сыллааҕыта саҕаламмыта. В. Яковлев
Туох (тугу) баҕарар диэ — туох да диэ диэн курдук. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Туох да диэ көр диэ. Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов. Туоххунан истэҕин сөбүлээб. — киһи этэрин хайдах өйдөөбөккүн. ☉ Выражает недовольство с оттенком недоумения (букв. чем же ты слушаешь). «Туоххунан истэҕин?!» — диэн ийэтэ оҕотун мөҕүтүннэ

туох аатай диэн курдук
Туох аата буоларый, киһини ыттааҕар куһаҕаннык көрөр диэн! Н. Якутскай
Туох аата буоларый! Миигин сөбүлээбэт буолан баран, тоҕо ойох ылбыккыный? «ХС»

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

туох аатай диэн курдук
Туох аатай доҕор, барыттан-бары куттана, хайыҥ охсуна сылдьар диэн. Софр. Данилов
Туох аатай доҕор, оннук быһыыланар! «ХС»

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы олус уһаабыт, салгыппыт көстүүгэ сөбүлээбэт сыһыанын ардыгар мунаарар, билэ сатыыр дэгэттээх көрдөрөллөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение, иногда с оттенком недоумения, по поводу чего-л. неожиданного или надоевшего (неужели, что так). Ыалга тахсан баран, туох айылааҕын өр буоллуҥ?
□ Дьэ үлүгэр эбит
Ити туох ааттааҕын, атын сир баранан, биһиги улуустарбытыгар кинилэри ыыталлара буолуой? Н. Якутскай
Туох айылаах буоллуҥ, ол? Д. Таас

туттул. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы ким-туох эмэ уһулуччу хаачыстыбатын сөҕөрүн-махтайарын көрдөрөр. ☉ Выражает восхищение исключительным качеством кого-чего-л. (до чего)
Бу туох ааттаах бултаах сирэй. П. Ойуунускай
Туох ааттаах үчүгэй суолай. Н. Заболоцкай
2. Саҥарааччы абаккатыйарын, сөбүлээбэтин, суланарын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, недовольство, сетование (что за)
Туох ааттаах доппуруостаан хааллаҕай. Суорун Омоллоон
Туох ааттаах хара сорой! Бу туох икки муостааҕа искэр киирбитин этэн абыраарыый! «ХС»
Туох ааттаах муҥнаах олоҕо эбитэй! Ч. Айтматов (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Сөбүлээбэт, сэмэлиир сыһыаны ардыгар кыыһырыы былаастаан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (какого чёрта)
Туох абааһытын, итинник сымыйа хоту кэпсии сылдьаҕын! Туох абааһытын, тыаны булан, бүгэн сытаҕын. Н. Габышев

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

туох ааттааҕын

туох ааттааҕын

туох аатай диэн курдук
Биир да күн сынньанар кыах суох. Бу туохха түбэстим. Бу туох булкуурай, туох алдьархайай! Суорун Омоллоон

туох баҕайытай

саҥа алл., сыһыан холб. Сөҕүүнү мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает интерес с оттенком недоумения (что же это такое)
Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо кэллиҥ? Суорун Омоллоон
«Туох баҕайыный доҕоор! Тоҕо дьиктитэй!» — диэн ботугуруу-ботугуруу, маһынанотунан күлүктэнэн, олох ыкса кэлбитэ: симилээҥки буолан хаалла. Г. Колесов

саҥа алл., сыһыан холб. Сөбүлээбэт сыһыаны, дьиксиниини көрдөрөр. ☉ Выражает страх, сомнение (что это такое)
«Хааным бэркэ хамнаата, сүрэҕим бэркэ мөҥүһүннэ! Туох баҕадьытай?» — дии санаан баран, иккиэннэрин ойоҕолуу хааман иһэн саҥара истэ. Ньургун Боотур

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абаккаланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование (что это такое, что за безобразие)
Туох баҕайытай доҕор, бииргэм хоойго киирээри гыммыт хоноһо курдук, тула эргийэн хаалламый. Суох, уум кэлиэ суох! Суорун Омоллоон
Туох баҕайытай доҕор, мин тылбыттан иҥнэн хааллаҕай! Софр. Данилов
Түксү! Түксү! Туох баҕайытай доҕоор. Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
Туох баҕайытай, эдэр киһи үлэлээн-хамсаан иһиэхтээххин. Сырдык аартыгынан сылдьыахха, туох баҕайытай. Д. Таас

туох абааһытын диэн курдук
Ээ кэбис доҕор, туох баҕайытын, эмиэ саҥарсан бардыгыт. Н. Неустроев
Тууй-сиэ, туох баҕайытын, дьааһыйан хаалламый доҕоор. Суорун Омоллоон

ким билэр диэн курдук
Туох билиэй, доҕу-ур, дьоннор туох-туох буолалларын. Күндэ
Туох билиэй, онно ханныкханнык уларыйыылар киириэхтэрин. В. Яковлев
Туох билэр, киһи-киһи тустуспа, аҥаардас баай ымсыыта сиэппэтэ ини. А. Сыромятникова

туох билиэй

туттул. сыһыан. холб. Саҥарааччы баар быһыыгамайгыга, инники этиллибиккэ улахан буолбатах, тулуйуллар дьыала диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к создавшейся ситуации, как к чему-л. несущественному, не имеющему большого значения (ничего)
Чэ, туох буолуой, биһиги кинилэри атын оҥоруохпут. Амма Аччыгыйа
Туох буолуой! Отдел соҕотох Дроздов буолбатах. В. Яковлев

абааһытын баран диэн курдук
Доҕоттоор, туох буолуох баҕайытын! Түксү, кэбис, этиһимэҥ. Н. Неустроев

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи быһыытыгар саҥарааччы хомолто дэгэттээх сэмэлиир, хомуруйар, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, упрёк, недовольство с оттенком сожаления, высказанные в адрес собеседника по поводу его поступков (ну и ну, ну что такое, ну как это так). Туох бэрдэй, мантан тэйэ да тохтуохха баар этэ. Туох бэрдэй, маны сыҕарытан биэриэххин. Туох бэрдэй, таарыччы сылдьан кэлиэххин

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утары этэрин, аккаастыырын, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ, неодобрение говорящего (зачем же). Туох гынаары, онно да баран абыраныах биллибэт. Туох гынаары, күнү быһа утуйарый. Бу, туох гынаары, бачча эрдэ хаар түстэ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта саҥарааччы дьэ кырдьык оннук диэн сөбүлэһэ охсорун көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего со словами собеседника, поддержку сказанного им (что и говорить)
Тугу гынаары этэҕин. Чэ ол кини сырыттын даҕаны, оннооҕор бүгүн киһи көмүллэригэр Суон Дьаакып кыыһа сылдьар ээ. А. Софронов
— Ыа, дьэ табаарынан кыраны-кыамматы кучугуратыыһылар. — Һэ, дьэ, туох гынаары этэҕин. Күндэ

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

саҥа алл., сыһыан холб. Кэпсэтиигэ хос ыйытыы форматынан абаран-сатаран, кыыһыран-уордайан сыһыаннаһары көрдөрөр. ☉ В диалоге в форме повторного вопроса, выражая крайнюю степень возмущения, имеет следующие значения что ты сказал? (что-что?!, что-о?)
«Туох даа?!» — Сыллай сирэйэ-хараҕа бүтүннүү түрүтэ тыытан барда. Амма Аччыгыйа
Туох даа? Өссө мин уолум сириксэннээх дии! Көр эрэ маны! И. Гоголев
Туох даа? Эйиэхэ уон суукка өссө кыра эбит! Букатын өйдөммөтөххүн! И. Семёнов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа сатамматын утары этэр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение сказанного или возражение ранее сказанному (с какой целью, ради чего, с какой стати)
Тыый, баачыка, ити туох диэн ыйыттаҥый? А. Софронов
Кырдьаҕас киһини туох диэн күһэйдэҥий, бэйэтэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
Мин, бу курдук көҥүл сылдьан, дьэ, туох диэн холкуоска тахсаммын хам кэлгиллиэмий? «ХС»

(ЭТТЭХХИНИЙ, ЭТТЭХХИТИЙ) туттул. сыһыан холб. Дьиктиргээһин, сөҕүү дэгэттээх утары этиини көрдөрөллөр. ☉ Выражает возражение с оттенком удивления, изумления (зачем так говорить, что ты говоришь, да что ты, о чём ты)
Тыый, тукаам, туох диэн эттэҥий? Мин эрэйдээх киһи санаатын хайдах мээрэйдиэм буоллаҕай. Н. Неустроев
Тыый, туох диэн эттэххиний, Милан Егорович. Итинник эппиэттиэх соругу ылынар эрээри, ааҕансуоттаан бөҕө буоллаҕа дии. В. Ойуурускай

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ оннук буолуохтааҕа көстөн турарын туһунан бэлиэтээн ааһарын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность отрицательного результата какого-л. действия (ничего не поделаешь, иначе и быть не может). Талаан суох аата суруйа сатыыр да, туох кэлиэй, хоһоонноро мөлтөхтөр. Оҕолор бары үлэлииллэр да, туох кэлиэй, түмүк олус кыра
□ Дьэ онтон, туох кэлиэй, хаалаары гыммыты харайдаҕым дии. В. Ойуурускай

туох кэ- лиэй диэн курдук. Кинилэр тэрээһиннэрэ, туох кэлээхтиэй, саргы-сатаҕай буоллаҕа дии. Нууччалыы аанньа билбэт киһи, туох кэлээхтиэй, санаатын толору кыайан эппэтэҕэ

туох баҕайытай доҕор диэн курдук
«Туох сатанатай, күн аайы ардах да ардах! Күн аайы бэргээн иһэр быһыылаах. Туох сатанатай доҕор, ситэри...» — аны хараҕын кытта үөхсэн «айыыны» этэ сыһан иһэн тохтоото. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Туох эмэ хаачыстыбатын сөҕөн-махтайан этэри көрдөрөр. ☉ Выражает удивление говорящего (что за, какой). Туох үлүгэрдээх бөдөҥ хортуоската үүммүтэй
□ Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истим. С. Зверев

туох үлүгэр- дээх диэн курдук. Туох үлүгэрин оту маннык куһаҕаннык охсор дьонуй?
□ Убайым, туох үлүгэрин ньылбы сытыйдыҥ. Л. Попов

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, недовольство чем-л. (что это такое, какой ужас, что за безобразие)
Биэс киһи биир киһиттэн куттанара диэн туох үлүгэрэй. Күннүк Уурастыырап
Ама! Сымыйа ини... Туох үлүгэрэй! Настя, ити кырдьык дуо? Н. Якутскай
Туох үлүгэрэй! Туоххатуохха тиэрдэҕин? С. Ефремов

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

көр уой II
Уой да, доҕотторуом, Олус да одурууннаах, Наһаа да алдьархайдаах буолар эбит даа! С. Зверев
[Катя:] Уой даа... Туох алдьархайай, аны өлөрөн кээһиэхтэрэ. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Арыт сөбүлэнэр дэгэттээн санааны туохтан да иҥнибэккэ-туттубакка быһа бааччы этэри көрдөрөр. ☉ Выражает категоричность высказываемой мысли иногда с уступительным оттенком (во что бы то ни стало)
Абаҕата оҕонньору уолу, хайаабытын да иһин, куорат оскуолатыгар ыытары күһэйбиттэрэ. П. Филиппов
Хайаабыт да иһин, бүгүн Өлөксөй охсорун Таппалаахха көһөрдөххө сатанар. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа туох да буолбутун үрдүнэн чахчы оҥоһуллар кыахтаах, булгуччулаах диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к реальной, осуществимой и обязательной в любой ситуации (как бы то ни было, как никак, при всём том)
Никита Швецов, хайдаҕын да иһин, Деомид Баклановы кытта сибээстээҕэ. Хайдаҕын да иһин, дьону мунньан сүбэлэстэххэ табыллар. И. Гоголев
Хайдаҕын да иһин, Асяҕа баһыйтарбыккын дуу, хайдах дуу, атаһыам. Н. Габышев

(ДАҔАНЫ, ЭМЭ, ЭРЭ) быһ. суох солб. аат. Биир өлүүгэ төһөлүү түбэһэрэ. ☉ По несколько, по сколько-нибудь. Хастыы да сыарҕа от

түмэр солб. аат. Хас да, хас эмэ. ☉ Несколько
Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб., түөлбэ. Олуона диэн сөбүлээбэт, аккаастыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, неодобрение, отказ говорящего (да ну). Атыны да, ону эмиэ тугум диэн кэпсии сырыттаҕай?!
□ Эчи, атыны да, онно тиийэн чоргуйа турдаҕым ини, аны үүрэн түһэриэхтэрэ баар. Н. Заболоцкай
Эс, атыны даҕаны, кулуупка оччо кэпсиир, көрдөрөр баар ини! Н. Заболоцкай

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиилэһэн сонньуйар-күлэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Указывает на предосудительность, комичность содержания высказываемого (смешно, даже смешно, как смешно)
Киһи да күлүөх, бу куоракка мин саҕа улахан алҕастаах аҕыйах буолуо. Н. Лугинов
Киһи күлүөх, арамаан геройдарын курдук кэпсэтэбит. Н. Габышев
Оо, муҥ эбит! Киһи күлүөх. Туохха-туохха тиийэбин, бу гынан? В. Яковлев
Судургутун көрүөҥ. Киһи да күлүөх. Дьэ дьиибэ. В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатар-кыбыстар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, неловкости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к стыду, стыдно)
Ити оҕонньор саҕа суохпут, киһи саатыах. Амма Аччыгыйа
Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла... киһи саатыах. А. Федоров. Киһи саатыах, бу уолаттарбыт мөлтөхтөрө бэрт! «ХС»

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

сыһыан холб. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлэн эмоциональнайдык күүһүрдэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного усиления высказываемой мысли как внезапно припоминаемой (да, кстати; да, правда же). Өстүбэһи да, эн эмиэ оччоҕо Москубаҕа этиҥ дии! Өстүбэһи даҕаны, сарсын үс чаастан мунньахтаахпыт
□ Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. Н. Якутскай
Өстүбэһи даҕаны, сүгэни ыалбыт уларсыбыта буолбат дуо? ГНС СТСДТ
Өстүбэс даҕаны, өртөн кэпсиэх буола-буола кэпсээбэккэ сылдьабын. Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

түмэр солб. аат. Хаһан баҕарар, куруук, мэлдьи. ☉ Когда бы то ни было, постоянно, всегда
Кырдьык суол төһөҕө даҕаны арыы курдук дагдайан тахсыа. Н. Неустроев
Аныгы аракыататааҕар Сыыдамнык сурах-садьык Төһөҕө да тарҕанар. И. Гоголев
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Киһи төһөҕө да үрдүккэ тардыһар, сыыры тахсан, хайаны дабайан киһи буолар. Н. Заболоцкай

сыһыан холб. «Хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх итэҕэтэр, ылыннарар, эрэннэриилээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение с оттенком убеждённости и уверенности (как бы то ни было, что ни говори, как-никак, всётаки, всё же)
Сибэкки ньургуйар тойуга, Сибэкки ыалдьыбыт ыарыыта Төһөтүн да иһин хаалыаҕа, Үрдүк күүс айыытын кэриэтэ. С. Данилов
Быраата кини ороҕор сүүрдэн эрэр. Төһөтүн да омук сирэ туора буолуоҕа. Н. Якутскай. [Тыаһааны — Туймаадаҕа:] Төһөтүн да иһин төрөппүт аҕабыт эбээт… И. Гоголев

туохханнык иннинэ диэн курдук
Туох-хайа иннинэ, чуолкайдаан истибит эбит. Эллэй
Санаатыгар, ыарыһаҕын, быччыҥа-иҥиирэ мөлтөҕүн, туох-хайа иннинэ, сирэйэ кэпсии сылдьар курдуга. «ХС»
Эдэр дьон, туох-хайа иннинэ, материальнай интэриэстээх, үлэ түмүктэрин астынар санаалаах буолаллар. «Кыым»

сыһыан холб. Хайааһын бэрээдэгин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн сааһыланарыгар аан бастакынан туруорулларын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное определение порядка действий, указание на необходимость совершения данного действия в первую очередь (прежде всего, в первую очередь, первым долгом)
Кини, туох-ханнык иннинэ, бастаан оҕуруотун аһын кэрийэн көрбүтэ. А. Фёдоров
Ол аата оскуола үлэтин тупсарар туһугар, туох-ханнык иннинэ, салалтаны тупсарыан наада. Софр. Данилов

түмэрбуолб. солб. аат. Ханнык баҕарар. ☉ Любой, всякий; ни один
Хайа да эдэр-имигэс киһи кыайан үтүктүбэт. П. Ойуунускай
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа булгуччу олоххо киирэр диэн эрэлин көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в осуществлении высказываемой мысли (непременно, обязательно, во что бы то ни стало, безусловно)
Эйигин хайаан да манна ыытыахтаахтар. С. Ефремов
Хайаан даҕаны бу түүн бүтэриэх кэриҥнээхпит, доҕоттоор! В. Яковлев

көр хайаан да (даҕаны)
Хайаатар да бүгүн быһаарыахха. Н. Габышев
Бу хайаатар даҕаны Соломон Муударай дьиибэтэбаабата буолуо. «ХС»

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

II союз 1. соед. да, уонна; он да я кини уонна мин; 2. присоед. весе, онуоха эбии; весь день шёл снег, да ещё с дождём күнү быһа хаар түстэ, онуоха эбии самыырдаах; 3. против, да; он охотно сделал бы это, да у него нет времени кини итини үөрүүнэн оҥоруо этэ да, иллэҥэ су ох; # думал, думал, да и надумал санаан-санаан дьэ санаа булунна;смеётся, да и только күлэн эрэ кэбиһэр.

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!

1. частица 1) усил. какой, какая, какое, как; кэрэ да кыыс! какая красивая девушка!; күндү да мал! какая дорогая вещь!; бэркэ да ытар! как он замечательно стреляет!; 2) усил. употр. обычно со сл. биир, биирдэ ни; ни... ни...; биир да киһи суох ни одного человека нет; биирдэ да суруйбатах он ни разу не написал; киһи да сүөһү да көстүбэт не видно ни человека, ни скотины; 3) усил. употр. для усил. знач. нек-рых модальных сл., межд. и междометных выражений и, а; кырдьык да, туоһу суох а правда, свидетеля нет; дьиҥинэн да, оннук буолбатах и в самом деле, не так; онто да суох, сылайдым! я и так устал!; тыый да, тугуй бу? ой, что это такое?; өлүү да буолар эбит! ох, какая беда!; 4) усил. и, даже, даже и; сүүс да киһи кыайыа суоҕа даже сто человек не осилят; ону хараҕа да суох киһи билиэ это заметит даже слепой; соҕотоҕун да үлэлиэ он и один будет работать; бэйэтэ да билбэт он и сам не знает; 5) усил. и, также, тоже; мин да билэр этим я тоже знал; тииҥ да элбэх и белок много; 6) усил. хоть, хотя; бүтүннүү да ылыҥ хоть всё берите; кыратык да үлэлээ работай хоть немножко; 7) выделит, редко -то; ведь; да ведь; күн да уһун, бүтэриллиэ день-то длинный, закончу; 8) словообразующая, образует отриц. и неопр. мест, от вопр., а также нек-рые сочет. с союзным, модальным и др. знач.: ким да никто; кимиэнэ да ничей; туох да а) ничто; ничего; никто; б) никакой; туох да диэбэтэ он ничего не сказал; туох да мэһэйэ суох без всякого препятствия; хайалара да любой из них; хайа да никакой; какой бы то ни было , любой; хайа да киһи кыайбат (кыайыа суох) никакой человек не осилит; хайдах да а) никак; б) никакой; любой; хайдах да өйдөөбөт он никак не поймёт; хас да несколько; хаста да несколько раз; хайата да любой из этих; хаһан да а) никогда; хаһан да оннук суоҕа никогда такого не было ; б) всегда; как всегда; хаһан да оннук буолааччы всегда так бывает; ханна да нигде; хантан да ниоткуда; төһө да а) нисколько; төһөнү да биэрбэтэ нисколько не дал; б) как бы ни...; төһө да кыһаннар как бы ни старался; хайаан да непременно, во что бы то ни стало; хайаатар да а) во что бы то ни стало; б) как-никак; ол да иһин так и ожидалось; ол иһин да тото , тото же; так и должно быть; кэм да всё-таки, как всегда; ханныгын да иһин как-никак; ол да буоллар но, однако; оннугун оннук да так-то оно так; хотя оно и так; таах да всё же; дэлэҕэ да недаром; 9) усил. при повторяющихся словах придаёт знач. самой высокой степени качества, признака или указывает на множество предметов очень-очень; слишком; пре=; кытаанах да кытаанах твёрдый-претвёрдый; күүскэ да күүскэ оҕуста он ударил очень-очень сильно; лискийэн кус да кус! такая здоровенная утка!; хайгыыр да хайгыыр слишком хвалит; хвалит-не нахвалится; күөлгэ кус да кус на озере масса уток; 2. союз. 1) соед. образует сочет., близкие к парным словам и, да; бырыы да бадараан грязь да болото, сплошная грязь; күннэтэ тыал да хаар каждый день ветер да снег, каждый день непогода; 2) соед. употр. при обозначении действий, следующих друг за другом моментально или неожиданно и, да; киэр хайыста да ытаан барда он отвернулся и заплакал; ылла да ууга бырахта он взял да в воду и бросил; 3) перечисл. и, да; оҕо да улахан да и стар и млад; и взрослые и дети; мин да, эн да и ты и я; билигин да, кэнэҕэс да и сейчас и в будущем; биһиэхэ улахан да, кыра да өрүстэр элбэхтэр у нас много и больших и малых рек; 4) временной, указывает на то, что действие главного предлож. совершается сразу же после действия придат. предлож. как только; аан аһылынна да кыыс киирдэ как только открылась дверь, вошла девушка; 5) усл. если; раз; соруйдулар да, үлэлиэх тустаахпыт раз поручили, то мы должны работать; 6) уступ, хотя, хоть; бүгүн барарга быһаарыммыппыт да, саараатыбыт хотя мы решили уехать сегодня, но передумали; 7) противит. но, а, однако; тем не менее; бэҕэһээ аахпытын өйдүү сатаата да, барытын умнан кэбиспит он силился вспомнить прочитанное вчера, но не мог.

1. послелог, упр. осн. и вин.-притяж. п. 1) перед; до; бэйэтин иннигэр перед собой; бырааһынньык иннигэр перед праздником; до праздника; ол иннигэр а) до этого; ол иннигэр окко үлэлээбиппит до этого мы работали на сенокосе; б) за это; ол иннигэр олохторун да биэрэллэрин кэрэйбэттэр ради этого они и жизни своей не пожалеют; ким иннигэр а) до кого; б) за кем; 2) за, ради; для; коммунизм иннигэр үлэлиибит мы работаем во имя коммунизма; атас иннигэр атах тостор посл. ради друга и ногу сломаешь; 2. в роли союза 1) хотя; несмотря на то, что; төһө да эдэрин иннигэр ытыктыыллар они уважают его, несмотря на его молодость; туттуна сатаабытын иннигэр, долгуйбута биллэр этэ несмотря на то, что он сдерживался, заметно было его волнение; 2) для того, чтобы; чтобы; былааны тололор иннигэр үгүстүк үлэлиэххэ наада чтобы выполнить план, надо много работать # ханныгын да иннигэр как-никак, всё-таки; ханныгын да иннигэр үөрэммит идэтэ как-никак, это его специальность; туох да иннигэр ни за что; совсем, вовсе; туох да иннигэр этиэм суоҕа ни за что не скажу; кыһытыан иннигэр как назло; кыһытыан иннигэр аны массыыната алдьанна как назло и машина сломалась; сөҕүөх иннигэр к восхищению; саатыан иннигэр к его стыду.

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

adv. also, too, even, indeed; да…да conj. and, both…and

int. what