боҕуй диэнтэн хай. аата. Былыр баайдарга боҕуйуу саҕана олох олус ыарахан этэ

көр ходьоҥ
Холкуй-илкий дайбаныахха, Ходьоҥидьэҥ хамсаныахха! И. Гоголев
Оҕонньор …… ыллыы-туойа, ходьоҥ-идьэҥ эккирээн боҕуйбутунан барбыт. Н. Абыйчанин

боҕуй диэнтэн арыт. көстүү. Тойоттор тустарыгар сөптөөҕүн боҕулдьуйбуппут
□ Чороон айахха баар арыылаах кымыһы үс уолан киһи боҕулдьуйан кэлэн уокка күрүлэччи кутан биэрдилэр. ПЭК ОНЛЯ II

туохт. Атахтаргын тобугуҥ сүһүөҕүнэн токурут. ☉ Сгибать ноги в коленных суставах. Сүһүөҕүҥ бокуйбатын
□ Чөөчө тобуга бокуйбат гына көһүйэ тоҥмут. Суорун Омоллоон
Киһи маска өйөнө түһэн бокуйан турбахтыыр. ЧМА ЭТНББ. Тэҥн. бакый, боҕуй
♦ Бокуйар сүһүөхтээх — фольклорга саханы хоһуйан этэргэ туттуллар кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ В якутском фольклоре: часть эпитета, описывающего народ саха
Бокуйар сүһүөхтээх, Босхо бастаах саха урааҥхай Болоорхой дьүһүнэ Болоорон көһүннэ буолбаат. Н. Ефремов

тыаһы үт. т. Кытаанах предмет туох эмэ кытаанахха, улахаҥҥа ньиргиэрдээхтик охсуллар, саалла түһэр тыаһа. ☉ Подражание громкому, гулкому, раскатистому звуку, возникающему при ударе твёрдых предметов друг о друга (один из предметов может быть металлическим)
Трамвай кылыргыыр, Лиҥ-лиҥ лиҥийэр, Тип-тип тибийэр. П. Ойуунускай
Миигиттэн дьон толлоллор, Киэп-таһаа Астык наһаа, Сирэй-харах сүр суостаах! Остуол тыаһа тиҥ-тиҥ, Муоста тыаһа лиҥ. И. Гоголев
Оҕонньор [дүҥүрүн] …… лиҥ-лиҥ охсо-охсо, ходьоҥидьэҥ эккирээн боҕуйбутунан барбыт. Н. Абыйчанин
ср. туркм. лиҥк-лиҥк ‘подражание звуку быстрых шагов хромого человека’

I
туохт.
1. Тугу эмэ тугунан эмэ хамсаабат, барбат гын, тохтот. ☉ Препятствовать передвижению, протеканию чего-л.; останавливать. Тымырын бохсон хаанын тохтот
□ Ыл, ити ат атаҕын көнтөһүнэн бохсон кэбис. ПЭК СЯЯ
Модун тымныы бохсон, Боростуой дьон бука-бары Бокуйан сыталлар. А. Софронов
Хаһыҥ хаарыйбат күөх сибэккини, Муус бохсубат устар уулары. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ тугу эмэ гынар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать возможности кому-чему-л. делать что-л. Үчүгэй киһини ыарыы булан эрдэ кырытыннарарыттан, үлэтин-хамнаһын эрдэ бохсоруттан ордук хомолтолоох туох баар үһү. Г. Нынныров. Суппуун таҥас хаамарга киһи илиитин-атаҕын бохсубатынан олус табыгастаах. Я. Семенов. Тэҥн. боп
II
боҕуй диэнтэн холб. туһ. Иннилэригэр кэлэн тобуктаан боҕуһаллар
□ Олохтон таһырахтар, иэрэҥнэр боҕуһаллар. Л. Габышев

1. аат. Кыһыҥҥыга тиийбит торбос; борооску. ☉ Теленок в первую зиму (в период стойлового содержания)
   Бары эдэр эрчимнээх, көхтөөхнэмнээх буоланнар, икки сүүс биэс бороону сыл таһаарбыттара. «ЭК»
   Ырыганнаабыт борооҥҥо балык миинэ «өлбөт мэҥэ уута» буоларын саха дьоно бэрт өрдөөҕүттэн билэллэр. БИ УЛАа
2. даҕ. суолт. Бороон буолбут (торбос); бороон тириитинэн оҥоһуллубут. ☉ Достигший стойлового периода содержания (о теленке); сделанный из шкуры теленка этого возраста
   Хаардаах бугул саҕа Халадыйар хатан хататтаах, Бороон торбос саҕа Боҕуйа охсор чокуурдаах [Хатан Тэмиэрийэ]. П. Ойуунускай
   Кугас бороон суумкаттан Кумааҕытын хостоото. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. торбос
   ◊ Бороон көрөөччү — борооннору көрөр, аһатар сүөсүһүт. ☉ Скотник, ухаживающий за телятами, достигшими стойлового периода содержания
   «Атамай» сопхуос Маҕанытааҕы отделениетыгар биэс отделение бороон көрөөччүлэрин уонна сүөһү иитиитин специалистарын научнай-практическай конференциялара буолла. «Кыым»

аат.
1. Суолу билбэт дьоҥҥо бииргэ сылдьыһан суолу көрдөрөн, ыйан биэрээччи. ☉ Человек, указывающий путь, провожатый, проводник
Айан бастаан иһээччи сирдьит киһиэхэ ордук эрэйдээх этэ. Д. Таас
Бу айаннаан иһээччилэргэ сирдьиттэринэн Ньукулааскы иһэр. Т. Сметанин
[Ыкынаачай:] Үчүгэй сирдьитэ суох буолан мунан, тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
△ Хараҕа суоҕу сирдээччи. ☉ Поводырь
Ырааҕын кэрэйбэккэ, …… сирдьитинэн сиэттэрэн, харахтанаары кэлбиттэр. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп …… Өксүүнньэни сирдьит оҥостон, …… ыалларга сылдьан араас кэпсэтиилэри оҥорор, иэһин-күүһүн ирдэһэр. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин сирдьит кыыһа хайыһыннаран кэбиспитин хоту …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Инники иһээччи, суолу хайааччы (хол., үөргэ). ☉ Вожак (напр., стаи)
[Быыпсай:] Оннооҕор көтөргөсүүрэргэ биирдии сирдьит баар буолар баҕайыта. П. Ойуунускай
Сирдьит чубуку үөрүн Таала диэки салайар. В. Лебедев (тылб.)
2. Политикаҕа, идеологияҕа норуот билинэр баһылыга, салайааччыта. ☉ Вождь
Улуу поэт Некрасов …… бэйэтин бириэмэтинээҕи революционнай охсуһуу идиэйинэй сирдьиттэрин кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Кыһыл Болуоссат устатын тухары көстөр ГУМ дьиэтин киинигэр сирдьиттэр мэтириэттэрэ. В. Ойуурускай
Норуот көнө сирдьитэ буолуу — олус кытаанах анал. М. Горькай (тылб.)
ср. др.-тюрк. йерчи ‘проводник’

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

туохт.
1. Тус туһунан үгүс сиргэ эбэтэр туохха эмэ аахтара сылдьыталаа. ☉ Обходить, объезжать когочто-л. поочередно с определенной целью
Муҥ маһы кэрийбэт, киһини кэрийэр (өс ном.). Биһиги экскурсиялаан, дьоллоох, мичиктээх Украинаны кэрийэ сылдьабыт. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски күрээтэҕин күн быһытын туох баарын барытын кэрийдэ. Суорун Омоллоон
Саҥа хаһаайын сирин-уотун кэрийэн көрөн баран, ресурсата мөлтөх эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. «Кыым»
2. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа бар, бара тур. ☉ Идти, ехать, плыть мимо чего-л., по краю чего-л.
Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
Иччитэх балаҕан оҕуруотун кэрийэ сүүрэн иһэн көрдөҕүнэ, күөрт ыт дьиэ анныгар олорор эбит. М. Чооруоһап
Кумах кытылы кэрийэ, икки киһилээх лаппаҕар мас тыы долгуҥҥа күөрэҥниир. ПН ТОК
3. Туох эмэ кытыытынан, тугу эмэни кыйа субулун, бара тур (хол., суол, үрэх о. д. а.). ☉ Протянуться, пролегать вдоль, около, мимо чего-л. (напр., о дороге, речке)
Сыарҕа суола тыа саҕатын кэрийэ барда. Ф. Захаров
Айаннарын суола биһиги олбуорбутун кэрийэн ааһар. Эрилик Эристиин
Уҥа диэки истиэнэни кэрийэ барар ороннор, улахан аһыыр остуол тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Тугу эмэни кыйа, туох эмэ кырыытынан сыт, тур, баар буол. ☉ Протягиваться, пролегать, выстраиваться вдоль чего-л.
Таастары тиэйэн аҕалан дьаарыстаан оҥоһуллубут баррикадалар олбуор эркинин кэрийэ кыстана сыталлар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Киһиттэн киһиэхэ тарҕанан, эргийэ сырыт (хол., кэпсээн, сонун, сурах). ☉ Переходить из уст в уста, распространяться устным путем (напр., о молве, слухах)
Моһоллоох ойуун кэпсээнэ ыаллар дьиэлэрин кэрийдэ. М. Доҕордуурап
Кыыс кэлбитин бастакы субуотатын кэнниттэн бөһүөлэк ыалларын …… маннык кэпсээн кэрийбитэ. Э. Соколов
♦ Ыалы кэрий эргэр. — ыал устун бар, умнаһыт кумалаан буол. ☉ Идти по миру, нищенствовать, попрошайничать
«Бэйэм буоллахпына бу ыалы кэрийэн кумалаан буола сылдьабын», — диэн баран эмээхсин …… үҥэн боҕуйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
[Тоокуй] бэйэтэ ойоҕунаан ыалы кэрийэн аһыыллар. Күндэ. Тэҥн. ыал устун бар (сырыт)
◊ Сыҥаһаны кэрий эргэр. — сабыссаҥа атахха уйуттар буолан, тутуһан хаамп (былыргы дьиэҕэ орон сыҥаһатыттан тутуһан оҕо маҥнай хаама үөрэнэрэ). ☉ Начинать ходить, делать первые шаги, держась за края лавки (старинной якутской юрты — о ребенке)
Сыҥаһаны кэрийбиппэр Сыччыыйдара буоллум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сыҥаһаны кэрийэр эрдэхпиттэн Эриэн бургунаһыҥ үүтүн испитим. П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. кез ‘ходить, бродить, странствовать’, монг. кэрү ‘шататься, странствовать’