1. и. д. от хаайтар =; 2. 1) разг. распутица, бездорожье; сааскы хаайтарыы весенняя распутица; 2) перен. безвыходное положение, тупик.

1) прорубать, пробивать; түннүгү тобул= прорубить окно; хамсаны тобул= прочистить трубку; 2) перен. разг. разрешать, выяснять; бу боппуруоһу бэйэҥ тобул этот вопрос выясни сам; толкуйдаан тобулун булбатым думал-гадал и стал в тупик.

и. д. от мун= блуждание; тумаҥҥа мунуу а) блуждание в тумане; б) перен. нахождение в тупике, в безвыходном положении.

1) побуд. от хаай = 1—4, 6, 7, 11; сүөһүлэри оҕолорунан далга хаайтар скажите ребятам, чтобы загнали скот в загон; 2) лишиться возможности выйти откуда-л.; оказаться запертым, закрытым внутри чего-л.; дьиэҕэ чыычаах киирэн хаайтарбыт птичка залетела в комнату и не может вылететь; паапкам чымадааҥҥа хаайтарда моя папка заперта в чемодане; 3) перен. разг. быть вынужденным сидеть или жить где-л. постоянно (не отлучаясь, не выезжая); дьиэҕэ хаайтаран олор = (или сыт =) быть вынужденным сидеть всё время дома (и никуда не ходить); 4) задерживаться, не выходить, не выделяться; иигэ хаайтарбыт у него задерживается моча; хойуутун хаайтарар у него запор; 5) встречать преграду, препятствие, задерживаться, застревать (в пути); массыынанан баран иһэн , үрэххэ хаайтардыбыт мы ехали на машине, и путь нам преградила речка; суолга хаайтар = задержаться в пути; 6) разг. лишаться возможности делать что-л., заниматься чём-л.; ыалдьан хаайтардым я заболел, и вся работа у меня стала; саам алдьанан хаайтардым у меня ружьё сломалось, и я не могу ходить.на охоту; 7) перен. растеряться, стать в тупик (напр. в споре); кыраҕа хаайтарбат киһы нелегко его поставить в тупик # тыыҥҥын хаайтар = задыхаться.

сов. 1. кого (увести в сторону) киллэрэн кэбис, аҕал, тиэрт; завести в болото бадарааҥҥа киллэрэн кэбис; 2. кого (по пути) киллэрэн кэбис, илдьэн кэбис; 3. кого-что (обзавестись, приобрести) булун, тэрин, олох-тоо; завести коз козаларда булун; завести молочное хозяйство үүт хаһаайыстыбатына олохтоо; 4. что и без доп. (ввести, установить) төрүттээ, оҥоһун; завести обыкновение үгэс оҥоһун; завести привычку үөрүйэх оьгоһун, үөрүйэхтэн; у нас так заведено биһиэхэ оннук үгэс буолбут; 5. что (начать) саҕалаа, оҥор, киир; завести разговор кэпсэтиитэ саҕалаа; завести знакомство билсис, билсиитэ оҥор; 6. что (привести в движение) ыыт, собуоттаа; завести часы чаһыны собуоттаа; завести мотор мотуору собуоттаа; # завести в тупик муҥур суолга киллэр, хааччахха хаай.

1. 1) сплошной, цельный; бүтэй көмүстээх сплошь покрытый серебром; бүтэй маҥан сплошь белый (о масти животного); бүөрэ бүтэй все почки заплыли жиром, очень жирный (о забитой скотине, зайце); 2) замкнутый, не имеющий выхода; бүтэй уулусса тупик; бүтэй сир перен. глухое место, глушь; балыктааҕар кэлэҕэй , сымыыттааҕар бүтэй погов. бессловеснее рыбы, замкнутей яйца (о безобидном и очень тихом человеке); бүтэй да, аһаҕас да баар үһү загадка есть такое, что сразу и закрыто и открыто (туу верша); 2. изгородь, ограда; хатыйыы бүтэй изгородь на крестообразно вбитых кольях; сылбах бүтэй изгородь-осек; быһыт бүтэй изгородь для отгораживания покосного луга от пастбища; 3. в роли послелога упр. осн. п. сквозь, через; уҥуох бүтэй силиитэ көстөр фольк. сквозь кости виден её костный мозг (о красавице олонхо) 4. бүтэй киһи а) неразвитый человек; б) замкнутый человек; бүтэй куйаас духота, зной.

1. аат.
2. Сири хаһан туруоруллубут бэрэбинэ мас. ☉ Небольшое бревно, забитое стоймя в землю, столб
   Баччыр баҕаната, иринньэх ийэтэ (өс хоһ.). Кыыс оҕо мааныта баҕанатыгар хаалар (өс хоһ.). Түүн үөһүн саҕана Николай Тогойкин ханнык эрэ баҕанаҕа өйөнөн, нухарыйа олордо. Амма Аччыгыйа
   Ол икки ардыгар Костя бэрдээнин оҕуруот баҕанатыгар өйөннөрө охсон кэбистэ, сүүрэн тигинээн кэллэ. Н. Заболоцкай
3. Балаҕан дьиэ холлоҕоһун тутан турар сэбэргэнэлэргэ тирэх буолар остуолба. ☉ Столбы, на которых держится каркас юрты
   Арай онтон-мантан дьиэ кубарыспыт баҕаналара, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай
   Ыскылаат дьиэ биир өттө букатын аһаҕас, баҕаналара эрэ хороһон тураллар. С. Никифоров. Дьиэтин бастыҥ баҕанатыгар даллаахтыы олорор курдук хотой эмэгэтэ көхөҕө анньыллыбыт. Саха фольк.
4. көсп. Туох эмэ тирэҕэ, өйөбүлэ. ☉ Опора, основание чего-л.
   Бар дьоҥҥо байааттыбат Баҕана буолаарыҥ. С. Зверев
   Уһун кыһыннаах, кылгас сайыннаах биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оттооһун тыа хаһаайыстыбатын тирэнэр тирэҕэ, өйөнөр баҕаната буолар. «ХС»
   Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ, Фашист арҕаҕын Баҕаната барчаланна. С. Васильев
5. даҕ. суолт. Бэрэбинэттэн оҥоһуллубут. ☉ Бревенчатый
   Үс мас баҕана бүтэйдээх, иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
   тюрк. бакана, баҕана
   ♦ Барар сирэ (барыахха) баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһалҕаттан, иэдээнтэн быыһанар сир суох буолла. ☉ Попадать в совершенно безвыходное положение, заходить в тупик (букв. куда уходить – стало ямой для столба, куда приходить – стало отверстием для ступы)
   Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн [Лөгүөнтэй] түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
   Иккиэммитигэр даҕаны барыахха баҕана үүтэ баҕалаах буолла буолбаат. П. Ойуунускай

1. хаай I диэнтэн дьаһ. туһ. Үс хонон баран Сараапап сүөһүлэрин ааҕан тутар уонна Сүөдэрдээҕинэн үүрдэрэн дэриэбинэ кэтэҕинээҕи хааччахха хаайтарар. Н. Якутскай
   Эрбантейы туттаран хаайтаран кэбиһиэххэ диэн Турахиҥҥа хаста да этэ сылдьыбытым. Эрилик Эристиин
   Арай мин баран иһэн, биир киэҥ өрүскэ кэлэн хаайтаран хааллым. Н. Заболоцкай
2. Айанныахтаах сиргиттэн кыайан барар кыаҕа суох буол, өр тутулун. ☉ Застревать, задерживаться (в пути)
   «Оҕонньоор, биһиги манна төһө өр хаайтаран олоруохпутуй?» — диэн сахалыы кэпсэтэр киһи ыйытар. Н. Якутскай
   Мин Хатыҥнаахха күн ортото кэлбитим даҕаны, хаайтаран хааллым. Н. Габышев
   Кини аара онно-манна хаайтарахаайтара, сороҕор ытынан, сороҕор табанан ый кэриҥэ айаннаан, Дьокуускайы ыам ыйын саҥатыгар булбута. «ХС»
3. Ханна да тахсыбакка, биир сиргэ олорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным оставаться в каком-л. месте
   Дьиэҕэ хаайтаран, тугу да оҥорорум суох буолан, уҥа ороҥҥо сытан утуйан хаалбыппын. Эрилик Эристиин
   Куорат дьиэтин түөрт истиэнэтигэр хаайтаран дьон сирэйин-хараҕын манаһыахпытын ыарырҕаан, үүтээммитигэр кыстаан олоробут. Н. Борисов
4. кэпс. Кыайан тахсан киирбэт буол. ☉ Страдать от запора или от задержки мочи
   Ванька иһинэн ыалдьан бастаан хойуута хаайтарбыта, онтон тоҕо барбыта. Ойуку
   Ыарахан сылдьыы бүтэһик ыйдарыгар дьахталлар хойуулара хаайтарар түбэлтэлэрэ баар буолар. «Кыым»
5. көсп. Иҥнэн хаал, бохсулун (хол., тугу эмэ гына сылдьан). ☉ Встречать препятствия, сталкиваться с преградой (напр., в процессе деятельности)
   Оо, үрдүк аналлаах уол оҕо, Ханнык да буомнартан хаайтаран, Хараастан туруоххун билбэтим! Күннүк Уурастыырап
   Билигин наукаҕа туохтан да хаайтарбакка, дьиксиммэккэ барытын саҥалыы толкуйдаан таһаарар дьон ордук элбэх бөдөҥ арыйыылары оҥороллор. Н. Лугинов
   Куһаҕан хаарыйыан баҕардаҕына кимтэн да, туохтан да хаайтарбат диэн дьон мээнэҕэ этиэ дуо? А-ИНА ДьБО
   △ Кыайан таска тахсыма, тууйулун (хол., иэйиини этэргэ). ☉ Не проявляться, подавляться внутри (напр., о чувствах)
   Эмээхсин хас да сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан Дэлиһиэйи үөҕэн барда. Эрилик Эристиин
   ♦ Муннукка хаайтар — куотунар, аһарынар кыаҕа суох буол. ☉ Быть загнанным в угол, тупик
   Сахаар ыксаабыта, муннукка хаайтарбыта. В. Яковлев
   Муҥурдаммат улуу иэс Мунньуллубут эбит диэн Муннукка хаайтарбытым, Мух-мах буола турбутум. Эллэй
   Кинилэр, биһиги курдук, муннукка хаайтарбаттар эбит. М. Доҕордуурап. Таар муҥургар (муҥҥар) түс (хаайтар) көр таар II. Кини обургу таар муҥуругар хаайтаран, өйө-санаата кылгаан, ыксалга киирдэ. Саха фольк. Тыынабыара хаайтарар көр тыын II. Кыыс дьүөгэлэрин кытта көрсүбэтэҕэ ыраатан, тыына-быара хаайтарда
   □ Лариса сырдык тапталга уохтаахтык дьулуһар, бу «хараҥа саарыстыбаҕа» тыына-быара хаайтарар, ону артыыска сөпкө биэрэр. Софр. Данилов
   Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сэбиэскэй былаас саҕана айылҕаттан айдарыылаах дьоммут хааччахха хаайтаран, ол дьоҕурдарын кистии сылдьыбыттара. И. Никифоров
   Дьону хааччахха хаайбакка дьоҕурдарын сайыннарыахха баара. «Чолбон»
   ◊ Тыына (тыына-быара) хаайтарар көр тыын II
   Дьөгүөрсэ эт-этэ барыта итийтэлээн ылбыта, мэктиэтигэр тыына хаайтарыах курдук буолуталаабыта. Н. Якутскай
   Таас дьиэбитигэр кыһын биһиги түннүкпүтүн аһан олорооччубут, оннук киһи тыына-быара хаайтарар итиитэ. Далан

аат.
1. Туох эмэ тутуу, оҥоһук ойоҕосторо, эркиннэрэ тиксиһэн ыпсыһар сирдэрэ; оннук ыпсыһар сирдэрин тас өттүнээҕи уһуктара эбэтэр иһинээҕи ыпсылҕалара. ☉ Место, где сходятся, пересекаются две стороны чего-л.; наружные или внутренние углы чего-л. (напр., строения)
Дьиэ ис муннуга. Күрүө тас муннуга.  Уубут наһаа мунньуллан бэҕэһээ куттал буола сырытта …… мастарыскыайы аҥаар муннугунан ылла. Эрилик Эристиин
Уола туп пут баанньыгын бэрт өр бырыынчыктаан, ордук муннук ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. «ХС»
2. көсп. Ыраах сытар туох эмэ уһуга, кытыыта (сир-дойду, дьон олорор сирин этэргэ). ☉ Край, окраина, отдалённая часть чего-л. (о местности)
Сирбитдойдубут муннуктарын аайы элэктэриичэстибэ уотун сандаардыа этибит. Күндэ. Платон Ойуунускай модун куолаһа оччотооҕу «Кыым» хаһыат страницаларыттан Саха сирин бары уһуккытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
3. кэпс. Дьукаахтаспыт дьон олороллору гар анаммыт дьиэ хайа эмэ өттө. ☉ Часть дома, сдаваемая внаём, в аренду
Атын ыаллар муннуктарыттан Аҕа лаах ийэтин аҕалан, Ойохтонон, оҕо төрөтөн, Олох олорон барбыта. Болот Боотур
Хаһан умса түһүөхпэр диэри, …… хайа эмэ ыал муннугар сылдьыам буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Егор Его рович урут миигин, к ы ра уо лг у н М эхээһи кытта кэлэн, биһиэхэ биир эмэ муннукка олор диир этэ. С. Ефремов
4. мат. Биир туочукаттан тахсыбыт икки көнө сурааһын үөскэтэр фигурата. ☉ Угол
Муннугу үөдүтэр көнө аҥаардара муннук өрүттэрэ диэн, оттон кинилэр тахсыбыт туочукалара муннук оройо диэн ааттаналлар. КАП Г
♦ Муннугу (муннугу-ханныгы) кэй — туохха эмэ ыктаран хайдах буолуоххун, кэлиэх-барыах сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Үҥсэн да туһа суоҕун, муннугу кэйиэлии сылдьарбын өйдөөммүн «билинэргэ» күһэллибитим. Е. Неймохов
Санаата түстэҕинэ кэлиэх-барыах сирин булбакка, муннугу-ханныгы кэйэ сылдьар курдук буолааччы. ПП ОА
◊ Муннукка туруор — оҕону буруйдаан, тугу эмэ гыныахтааҕын, ханна эмэ барыахтааҕын хааччахтаан муннук сиргэ туруор. ☉ Ставить в угол (ребёнка в на казание за что-л.)
Микиитэни кылааска киллэрэн муннукка туруордулар. Амма Аччыгыйа
Мин аҕам остуолун үрэ йиим, ийэм иистэнэр массыынатынан оонньуум — тута муннукка туруораллар. Н. Габышев. Муннукка хаай (ык) — кими эмэ куотунар, аһарынар кыа ҕа суох гына ык. ☉ Загнать кого-л. в угол, тупик
Уорууга уорбаланар уолаттары силиэдэбэтэл муннукка ыган билиннэрбит үһү.  [Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, онтон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова
Тиэхэннээх таарыччы бараннар, Кинээһи дибдийэн биэрбиттэр. Кинини муннукка хаайаннар — «Күн сарсын мунньахтаа» диэбиттэр. Эрилик Эристиин. Муннукка ытаабыт (киһи) — туохха эмэ олус ылл а р бы т, о лу с б а ҕ а л а а х (киһи). ☉ Страстно увлёченный чем-л., проявляющий огромный интерес к чему-л. (человек)
Төһө да нэһиилэ сырыттар, мэлдьитин, саамай муннукка ытаабыт суола бултааһын, сааланыы буолара. С. Данилов
Бэрдьигэстээх олохтооҕо …… Егор Николаевич Гаврильев [фарфор сувенирдары хомуйууга] эмиэ муннукка ытаабыт коллекционер. «Кыым»
Вовка хоккей уонна футбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. «ЭК»
◊ Көнө муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы үөскэтэр муннук (тэнитиллибит муннук аҥаара, биитэр толору муннук чиэппэрэ). ☉ Прямоугольник
Бары көнө муннуктар биир-тэҥ ахсааннаах кыраадыстаахтарын быһыытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнэр. КАП Г
Кыһыл муннук көр кыһыл. Мунньах «Күрүөлээх» пиэрмэтигэр кыһыл муннугу аһарга, салайааччыны аныырга уураах ылла. М. Доҕордуурап
Кыһыл муннукпутугар дьоннор сылдьыылара үксээн, ааҕааччы уонна аахтаран истээччи элбээн истилэр. А. Б эрияк. Ынах сүөһү пиэрмэлэригэр тэриллибит кыһыл муннуктар үлэлэрин көрүү куонкуруһа ыытыллар. «Кыым». Сыппах муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы таһынан муннук (көнө муннуктааҕар улахан гынан баран, тэнитиллибиттээҕэр аччыгый). ☉ Тупой угол. Сытыы муннук мат. — тоҕус уон кыраадыс иһинэн уһуктаах (көнө муннуктааҕар аччыгый муннук). ☉ Острый угол. Тыыннаах муннук — тыынар тыыннааҕы, кыылы иитэргэ, тутарга анаан бэриллибит анал миэстэ (үксүгэр араас тэрилтэлэргэ). ☉ Живой уголок
Оҕолор куһу оскуола тыыннаах м у н н угар биэрбиттэрэ. Далан
Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка хоруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар. «ХС»
Уобул муннук көр уобул. Аҥаар өттүгэр — иҥнэри түһэн эрэр кии сыбахтаах уобул муннуктаах ампаар дьиэ. Н. Кондаков
Уобул муннуктар бабаарыналарга, ампаардарга, киһи эргиирдэригэр киэҥник туттуллаллар. АЭ ӨӨКХ. Үс муннук мат. — үс туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Треугольник
Тэҥ өттүлэрдээх үс муннукка бары муннуктара тэҥнэр. К А П Г. Хабарҕа муннук көр хабарҕа. Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһ этин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа. Хас тэлгэһэ аайы хабарҕа муннуктаах ампаардар, а с а с т ы ы р х ар а д ьи э л э р. Н. Л угинов
ср. тюрк. мүҥүл ‘угол’