прил
тургутуллубут

1. дьылҕалаа диэнтэн бэй. туһ. [Үрүҥ Уолан олорор сирэ] ырааҕа миэстэлэнэн биллибэтэх, үрдүгэ дьылҕаламматах, халыҥа холоммотох, дириҥэ тургутуллубатах. ПЭК ОНЛЯ II
   Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх …… Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
2. Араас быһыы-майгы моһуйан уруккуттан букатын туспа балаһыанньалан. ☉ По стечению обстоятельств попасть в другое (обычно нежелательное) положение
   Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
   Биһиги Ийэ дойдубутугар айылҕаҕа уонна киниэхэ үөскүүр көтөргөсүүрэргэ харысхаллаах сыһыан олохсуйан, уруккута сэдэхсийэр, эстэр-быстар дьылҕаланан испит кыыллар, көтөрдөр улам үөскээн ууһаан-тэнийэн эрэллэр. «ХС»
   Валерий Ноев кэрэ мелодиялары айбыта дьоллоох дьылҕаланнылар, норуот таптаан ыллыыр ырыалара буолан көттүлэр. «Кыым»

даҕ. Киһи хайдаҕа, үчүгэй-куһаҕан өрүттэрэ, туохха дьоҕурдааҕа, кыаҕа. ☉ Признаки, определяющие достоинства того или иного человека, его возможности, способности
Доҕордоһуу киһи уйанын-хатанын бэркэ бэрэбиэркэлиэн сөп. ПБН КДьСО
Сэргэй олоҕо кини уйанын-хатанын бэркэ диэн бэрэбиэркэлээтэ. Дылбаны
Ким уйанахатана, ким хайдаҕа, Ийэ дойду, норуот иһин төһө бэриниилээҕэ дьиҥ дьыала бэрэбиэркэлэнэр кэмэ-чааһа кэлбитин поэт дириҥник өйдөтөр, уйулҕаны хамсатар тылларынан хоһуйар. КНЗ ТС
♦ (Ким эмэ) уйана-хатана биллэр (суола) — киһи төһө тулуурдааҕа, күүстээҕэ, кытаанаҕа тургутуллан көрөр кэмэ (түбэлтэтэ). ☉ Какие-л. обстоятельства, события, которые выявляют такие душевные и физические качества человека, как стойкость, выносливость и т. д. Дьиҥэр, киһи уйана-хатана сэриигэ биллэр, киһи кимэ-туга, майгыта-сигилитэ эмиэ. А. Данилов
Уол оҕо уйана-хатана биллэр күнэ-дьыла тирээтэҕэ. Ф. Софронов
Кырдьаҕастар уол оҕо уйана-хатана хагдаҥ эһэни бултааһыҥҥа биллэр диэччилэр. ПАК АаТХ