отохсуй диэн курдук
Ап-Чарапынай, Муос Нооноҕой уол оҕо Одун Хаантан оҥкулланан, Дьылҕа Хаантан дьылҕаланан …… Сүр буолан сүүдүйэн, Орто туруу дойдуга Отохтоон үөскээбитэ Отут сылын туолла. П. Ядрихинскай

кэрчэкэй кэскиллэн фольк. — быстах оҥоруулан, муҥур үйэлэн; туруга суох, халбаҥ дьылҕалан. ☉ Оказаться неблагополучным, несчастным; недолговечным, неустойчивым в жизни
Айбыт киһибит-сүөһүбүт түөрэккэй төлкөлөннө, кэрчэкэй кэскиллэннэ, оҥдохой оҥорууланна. Ньургун Боотур

даҕ., фольк. Самнайбыт быһыылаах, намыһах, куһаҕан. ☉ Низкий и уродливый (напр., о дереве)
Бу абааһы кыыһа кийиит буолан кэлбит. Бу иннигэр атын илдьэн самнах үөккэ баайбыт эбит — бэлиэтэ манан биллэр. ПЭК ОНЛЯ VII
Тайҕа буоругар туруорбах балаҕаннаах, Туундара уоругар самнах ураһалаах Быстар дьылҕаламмыт норуоттарга Баайдары бахтарар Бассабыыктыы охсуһууну ииппиккит, иҥэрбиккит — Ол биһиги дьолбут. А. Старостин

дьуларыйар оройо - килбэйэр (килэйэр) киинэ диэн курдук
Сир киэнэ килбэйэр киинэ, Матайар хаһата, Дьуларыйар оройо, Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн [баар эбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй; тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан фольк. - норуот поэзиятыгар үрдүк, ыраас, киэҥ халлааны ойуулуур кубулуйбат эпиитэт. ☉ В народной поэзии: постоянный эпитет, используемый при описании чистого, высокого неба
Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсын, дьирибинэй (чыычааҕы этэргэ). ☉ Трепетать крыльями (о птичке)
Кини санаатыгар былыта суох ып-ыраас халлааҥҥа муус маҥан туллук өрө көтөн кылыбыраан таҕыста. Л. Попов
[Чыычаах] суһуктуйбат халлааҥҥа Суһугуруу көппүтэ, Кыырпаҕырбат халлааҥҥа Кылыбырыы дайбыта. Суорун Омоллоон
Арай Хардааччылыы көтөн тахсан Халлаанынан кылыбырыым, Үрдүбүнэн ааһар үөр хаастан Үһүн-түөрдүн тутан ылыым. К. Туйаарыскай
2. Биир тэҥник дьиримнии сүүрүгүр, биир күдьүс долгуннуран дьирибинэй. ☉ Быстро течь, покрываясь ровными мелкими волнами
Бэҕэһээ киэһэ сытарбар кур сэтиэнэҕинэн хагдарыйа сыппыт толоонум …… бүтүннүү килэччи уунан туолан, күлүмүрдэс сүүрээнинэн кылыбырыы сытар. И. Сосин
Кыһыл көмүс долгуннар кылыбырыы сырыстылар. Т. Сметанин
Муораҕа тиийэр, суолун солонор Кылыбырыыр сүүрээни киртитимэ. Мэлдьи ыраас ууланар дьылҕаланнар Үтүөҕүн төлүөҕэ хаһан эмэ. Агидель к.

1. даҕ.
2. Тиийиммэттүгэммэт, кыһалҕалаах олохтоох, дьадаҥы. ☉ Бедный, неимущий, несчастный
   Кыаммат дьон чэй, табах, таҥас булунаары муспут, аһаабакка-сиэбэккэ ууруммут эттэрин, арыыларын …… барытын буор босхону эрэ үрдүнэн хомуйан ылар. Н. Якутскай
   Кыһыллаай эрэйдээх кыаммат ыал оҕотун дьылҕата дьылҕаламмыт. Л. Попов
   Кыаммат кыра норуот ыраах тыа баһыгар үүрүллэн, дойду киэнэ куһаҕанын, сир киэнэ соппоҥун тутан олорор этэ. Күндэ
3. Ыарытыйар, сэниэтэ суох, бэйэтин харанар кыаҕа суох. ☉ Нездоровый, хворый, слабый, физически немощный
   Кыаммат кырдьаҕас даҕаны Баар буоллаҕына — Биэрдин сүбэни-аманы Үтүө тылынан. Эллэй
   Миитэрэйим, мин доҕорум, Били кыаммат, сытар бэйэтэ Пионердарга тиийэн кэлбит. С. Тарасов
   Чэ, һыллыай, улахан-улахан баһыыба буоллун! Кырдьаҕас киһини абыраатыҥ, бэйэм соҕотоҕун адьас кыаммат суолбун оҥорон биэрдиҥ. «ХС»
4. аат суолт. Бэйэтин бэйэтэ ииттинэр кыаҕа суох, тиийиммэт-түгэммэт быстар дьадаҥы киһи. ☉ Крайне бедный человек, который не в состоянии обеспечить собственное содержание, бедняк
   Миигин кытта куоракка барсыҥ! Онно эһиги саҕа тулаайахтар, кыамматтар булан иитиллэн киһи буолбут сирдэрэ. Эрилик Эристиин
   Истэҕин дуо, гражданка, мин кыамматтары хааччыйар салаа үлэһитэ буолбатахпын. Софр. Данилов
   Сотору харчы кэлиэ, онуоха диэри арыыга, түүлээххэ, көмүскэ уонна букатын кыамматтарга иэс биэриэххэ сөп. Н. Якутскай

туохт.
1. Кими эмэ кытта сөбүлэһимэ, утары эт. ☉ Не соглашаться с кем-л., возражать, противоречить кому-л.
Керенскэй дойгоҕор утарыласпатахха, кини үгүс киһи өйүн сынньыыһы, оробуочайдар биир ньыгыл санааларын айгыратыыһы. Н. Якутскай
Чинарин киһини ыытар наадалааҕын туһунан хат-хат киллэрбит тылын утарылаһан баран, уһугар тиийэн, Искандеров сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Араатардар таҕыстылар, Араастаан сорохтор утарыластылар. С. Васильев
2. Өстөөххө утары турун, өстөөҕү утары сэриилэс. ☉ Ополчиться на врага
Тугу да билбэккэ, сэрэммэккэ олорбут тордохтор кыайан утарыласпатахтара — саба түһээччилэр тулуппатахтара. Далан
— Да-а, кырдьык, аҕыйахпыт бэрт эбит. Бандьыыттар манна киирдэхтэринэ утарылаһар күүс суох буолсу, — Жирков кэтэҕин тарбанар. Н. Якутскай
Тиһэҕэр, өстөөх утарылаһара мөлтөөн, киэһээнэн куорат бүтүннүүтэ биһиги илиибитигэр киирбитэ. И. Сосин
3. Ким эмэ күүһүнэн киириитигэр утары киирис. ☉ Противодействовать насильственным действиям, оказывать сопротивление насилию
Онно тиийэн табаларын былдьаан ылаары гыммытын, Байбал утарыласпыт. Н. Якутскай
Манчаары тутулларыгар бу сырыыга эмиэ утарыласпата. Хата, үөрэ санаата. Кыараҕас үүтээниттэн дьэ букатыннаахтык барыа! И. Гоголев
Арай ити мэркииттэр курдук ааһан иһээччилэр түбэһэ түһэн, таҥаһын-сабын, малынсалын, сэбин-сэбиргэлин, көлөтүн былдьаатахтарына — утарылаһар кыаҕа суоҕуттан аҥардастыы абарара эрэ. Н. Лугинов
4. Кими эмэ баҕарар баҕатын, санаатын утары бар. ☉ Противодействовать воле, желаниям кого-л., сопротивляться кому-чему-л.
Иккиһин ууруур. Мотя күлэ-күлэ утарыласпыта буолар. И. Гоголев
Аҕам мин холкуоска тахсарбын утарыласпат. С. Ефремов
Икки эрчимнээх илиитинэн кыыһы аргыый аҕай кууспута, онуоха кыыс утарылаһа барбатаҕа. М. Попов
5. Туохха эмэ (хол., ыарыыга) утарар, бэриммэт дьоҕурдаах буол. ☉ Быть способным сопротивляться чему-л. (напр., болезни)
Киһи бэйэтин организма сыстыганнаах ыарыыларга утарылаһар дьоҕура, …… аһылыгын хаачыстыбата, куртаҕын үлэтэ, атын ыарыылааҕа, эбэтэр чэгиэнэ-чэбдигэ эмиэ быһаарар суолталаахтар. ФОН ССЫа
Урукку олох ыарын кыайан утарыласпакка самнан олорбут кыра дьон. Эрилик Эристиин
Икки хос батталга олорбут, айылҕа ыардарыгар утарылаһар кыахтан тахсыбыт сахалар …… ыар ынчык аргыстанан, этирик түөстэнэн …… өлөрсүтэр, симэлийэр дьылҕаламмыттара. АНХ СС

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ ыга чугаһаа, өйөн. ☉ Прижаться плотно, прислониться к кому-чему-л.
Сардаанка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
[Надя] дьарамай санныларын кумуччу туттан, илиитин мускуна-мускуна сылаас батарыайаҕа сыһынна. Н. Лугинов
Сиргэ сыстан сытан, боруоран көстөр халлаан сырдыгар кыһайан тулабын көрөбүн. Т. Сметанин
2. Кимиэхэ-туохха эмэ эпсэри буола иилиһин, биһилин. ☉ Прилипнуть, пристать к кому-чему-л.
Атаҕынан тэбинэн хоҥноору чыраахтаһар да, аҥаар атаҕа хам сыстан хаалар. Саха фольк. Кини быраҕаттыыр суурадаһына сымала курдук истиэнэҕэ сыстар. Н. Якутскай
Плёнка итии өтүүккэ сыстыбатын наадатыгар кини үрдүнэн өрбөх таҥаһы эбэтэр хаһыаты ууран өтүүктэнэр. ФНС ОС
3. Биэрэккэ тигис, тохтоо. ☉ Причалить, пристать к берегу
Таһаҕастаах баарсаны соспут борохуоттар бириистэҥҥэ сысталлар. П. Аввакумов
Оҥочо түгэҕэр эргэ эрдии аҥаарын булан ыллым уонна дьэ үгүс эрэйинэн, бэрт арыычча, кытыыга сыһынным. М. Лермонтов (тылб.)
△ Тохтоон, сынньанан, аһаан аас (үксүн кус, балык туһунан). ☉ Временно остановиться на отдых, кормёжку (чаще об утках, рыбе). Бу хомоҕо кус бэркэ сыстар сирэ
□ Биһиэхэ манна ити балыктар эмиэ атырдьах ыйын ортотугар сысталлар. Багдарыын Сүлбэ
Киллэм биир кыракый арыытыгар (кус сыстар уута онно биир эрэ!) хаһыа да буолан киирэн, бэркэ сылдьан тахсыбыппыт. СГС ӨСҮДь
4. Кимиэхэ эмэ холбос, кими эмэ батыс. ☉ Присоединиться к кому-л.
Хата бу, абаҕабар сыстаммын, баайга түбэстэҕим диэн үөрүөххүн сатаан үөрбэккин. А. Софронов
Биир уолум, Былатыан, куоракка күрээн киирэн, бэлиитиктэргэ сыстан, билигин үөрэхтээх киһи буолан, бу былааска биир улахан тойонноро буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Мин сайын устата Мичиҥниир Микииппэргэ сыстан, хотуурбун бэйэм оҥостор буола үөрэммитим. П. Аввакумов
5. Биир киһиттэн атын киһиэхэ көс, бэрилин, атын киһини сутуй (сыстыганнаах ыарыы туһунан). ☉ Заразиться (какой-л. болезнью — о человеке); прилипнуть, пристать к кому-л. (о болезни). Оҕоҕо куор сыстыбыт. Сөтөл ыарыы сыстыбыт
□ Арыгыһыт киһи оҕото хайаан да арыгыһыт буолар дьылҕаламмат, атыннык эттэххэ, итириктээһин оҕоҕо ыарыы курдук сыстыбат. ЛЛА АКДС
Саҥа ыалдьыбыт дьон кимтэн сыстыбыт биричиинэлэрэ үгүс түбэлтэҕэ биллибэккэ хаалааччы. «Кыым»
6. көсп. Тугу эмэ оҥорорго улам үөрэнэн, сатабылланан ис. ☉ Приобретать сноровку, умение в каком-л. деле
Охсубуттарын үһүс күнүгэр Сеня хотуурга, дьэ, арыый сыһынна. Н. Босиков
Оннооҕор кэнникинэн үлэтигэр Игнатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
Ити эрээри кини сүрдээх түргэнник сыстан, үөрэтэр албастарын эҥкилэ суох оҥорор буолбута. НЕ ТАО
7. көсп. Улам бодоруһан, кимиэхэтуохха эмэ чугаһаан, үөрэнэн бар. ☉ Привязаться к кому-л., полюбить кого-л.
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Ким-хайа иннинэ Тэллээбит [ыт оҕото] иччитигэр Толлоойукка сыстан барбыта. И. Федосеев
Улахан киһиэхэ [Дьорҕоокко] улам сыстан, иччитийэн барда. Н. Заболоцкай
8. Суох буолууну, туох эмэ суоҕун этэргэ туттуллар (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обозначает отсутствие чего-л. (употр. в отрицат
ф.). Кини түү сыстыбатах ньомоҕор сирэйигэр барыта бардам, барыта томороон, атын сиртэн аҕалан сыһыарыта быраҕаттаабыт курдук. Амма Аччыгыйа
Былыт сыстыбатах кылба маҕан халлаан көстөр. Н. Якутскай
Кыптыый сыстыбатах, Кыргыыны көрбөтөх Кылааннаах баттаҕын имэрийдэ. Күн Дьирибинэ
♦ Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ көр сыа-арыы
Наһаар, иирэ талах курдук имиллэҥнээбит, хачаайы, сыаарыы сыстыбатах киһитэ этэ. Н. Босиков
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыаарыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Суворов. М. Попов

I
туохт.
1. Кэхтэн, куур-хат, кыччаа. ☉ Сохнуть, уменьшаться от высыхания, усыхать
Үөл маһы хатардахха, иинэн хаалар.  Ол эрээри холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
[Хатыҥнар] сэбирдэхтэрэ иинэн, таарыйдах аайы сиргэ тохтон кулахачыһаллар. Н. Заболоцкай
2. Эккин-сииҥҥин сүүйтэрэн дьүдьэй, ыр, көтөхтөр (үксүгэр ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Тощать, худеть (обычно от болезни, печали, горестных, тяжелых дум, переживаний)
Хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт көрүҥнээх, ол да буоллар ордук үчүгэй, нарын-намчы буолбукка дылы. Болот Боотур
Иэдэстэрин этэ хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт соҕус буолан көстөр. Н. Заболоцкай
Магдьали оҕонньор уостан, иинэн, симэлийэн иһэргэ дылыта. «ХС»
3. түөлбэ. Кубарый. ☉ Бледнеть. Хаана ииммит сирэйигэр мэлдьи арахпат дириҥ кутурҕан иҥмит. А. Федоров. Медынцева сирэйин хаана, хаһыҥ хаарыйбыт отун курдук, ииммит. А. Федоров
ср. тюрк. син 'убывать, уменьшаться'
II
аат.
1. Хаспах, оҥкучах, хаһыллыбыт сир. ☉ Яма (вырытое в земле углубление)
Иин уутугар муҥхалаабыкка дылы (өс ном.). Баҕана ииннэрин хаһыталаабыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Ампаар кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай
Икки миэтэрэ дириҥнээх уонна аҕыс миэтэрэ уһун иини хаһабыт. М. Доҕордуурап
2. Өлбүт киһини көмөр умуһах. ☉ Могила (яма для погребения умершего)
Өлбүт иинэ суох буолбат, тыыннаах аһылыга суох буолбат (өс хоһ.). Уон ордуга түөртээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, дьаҥҥа өлбүттэрин кэннэ, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум. Суорун Омоллоон
Снайперскай бинтиэпкэни туора тутан, киһим иинин боруогар сөһүргэстээн олордум. Т. Сметанин
3. Хороон. ☉ Нора. Үөр бөрө иинин хастыбат (өс хоһ.)
4. көсп. Баттал, ыар олох. ☉ Гнет, насилие, тяжелая жизнь
Эн хаайыыҥ хараҥа иинин Ол күн уобарас сырдатара. Эллэй
Ыаһаан турар хараҥа түүн ааһыа, тыыннаахтыы көмүллүбүт хараҥа иинтэн тахсар күнэ кэлиэ. Күндэ
5. көсп. Улахан хайдыһыы (хол., хаһан да эйэлэспэт гына өстөһүү). ☉ Пропасть (коренное расхождение, глубокое разногласие между кем-л. в чем-л.)
Оччоҕо мин баай уонна дьадаҥы икки ардыларыгар дириҥ иин хаһылла сытарын өйдүөх киһи буолуом дуо, кыыс сөбүлээтэ да миэнэ буолуо диэн эрэнэ саныырым. Эрилик Эристиин
6. түөлбэ. Ас уурар оҥкучах, боппуолдьа. ☉ Погреб, подполье
Хаҥас диэки баар иинтэн арыы, килиэп таһааран, чэйдиири бэлэмнээн бардылар. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээ сарсыарда Дьаарбаҥҥа үүтүн ииниттэн ыллара турара. Эрилик Эристиин
♦ Иин айаҕар сытар - өлөр турукка киирэн сытар. ☉ Быть, находиться на краю могилы
Мин көрдөхпүнэ, Даниил Егорович - иин айаҕар сытар. Н. Босиков. Иинин өҥөйбүт - букатын иэдэйбит, өлөрө адьас чугаһаабыт (өрүттүбэт гына ыалдьыбыт эбэтэр кырдьан буорайбыт киһи туһунан). ☉ соотв. смотреть в могилу, стоять одной ногой в могиле (букв. заглянул в свою могилу)
Мин билигин өлөрүм чугаһаан, ииммин өҥөйөн олорор киһибин... П. Ойуунускай. Иин иһин курдук (иин иһинии) - наһаа сүрдээхтик, киһи сүрүн-кутун баттыырдык (хараҥар, дьиппиэр). ☉ Страшно, таинственно-угрожающе (темнеть, затихать)
Хабыс-хараҥа хаайыы хоһо иин иһин курдук дьиппиэрэн турда. Суорун Омоллоон
Тордох эмискэ иин иһинии хараҥара түстэ. С. Курилов (тылб.). Иин <иһин> курдук хараҥа - наһаа хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная
Эмиэ түгэҕэ биллибэт дириҥ уонна иин курдук хараҥа. Н. Заболоцкай
Түүҥҥү Берлин түннүктэрэ хара таҥаһынан сабылланнар иин иһин курдук хараҥа иэһийбит. Т. Сметанин
Иинэ суох (биллибэт) илдьиркэй, аана суох (биллибэт) алдьархай көр аан I. Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур
Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Ииҥҥэ киирбит (киирии) - өлбүт, олох олорон бүппүт. ☉ соотв. ложиться в могилу (букв. вошел в могилу)
Ийэ дойдукам иннигэр Ииҥҥэ да киирэр минньигэс. Эллэй
Төрөөбүт чиэспин Киртиппэккэ эрэ ииҥҥэ киириэм! Күннүк Уурастыырап
Илин өттө кылгаан, ииҥҥэ киирэрэ чугаһаан... П. Тобуруокап
Бачча үлэ үөһүгэр өрө мөхсө сылдьан ииҥҥэ киирии, бар дьонтон туорааһын - ордук ыар. «ХС». Ииҥҥэ киллэр - өлөр, суох оҥор. ☉ соотв. свести в могилу, вгонять в гроб кого-л.
Сэриигэ көрсүбүт эрэйдэрэ-муҥнара элбэхтэри эрдэ ииҥҥэ киллээртэрэ. «ХС»
Ийэ буолар үрдүк аналлаах дьахтар этэ-хаана сайдыытын, физиологиятын аахсыбакка туран, хара ньуура суох үлэлэтии кинини эрдэ ииҥҥэ киллэрэрэ. ФЕВ УТУ. Ииҥҥэ этиллибит - өлөр дьылҕаламмыт. ☉ Иметь предопределенную горькую участь, приводящую к смерти
Ама билигин, Үйэлээх сааһын туолан, Өлөн сытарын иһин, Ама билигин, Эттээх хаана Ииҥҥэ этиллибитин иһин... А. Софронов
Кутуйах иинин кэҥэтэр көр кутуйах. Биһиги сөмөлүөттэрбит тыас эрэ таһаарар буомбалары быраҕаттаабыттар. Фашистар, ону дьиҥнээх буомбалар диэн, кутуйах иинин кэҥэтэ сыппыттар. Т. Сметанин
тюрк. ин