аат., кэпс.
1. Киһи уйана-хатана биллэр, ыарахан кэм. ☉ Лихая пора
«Чэ, күн-хаан тирээтэ быһыылаах, — ийэ барахсан, долгуйбутун кыатана-кыатана, кэргэнигэр этэр. — Балыыһаҕа барыыһыккын». «Кыым»
2. Тиһэх кэм, бүтэһик чаас. ☉ Последний час, смертный час
«Доҕоор, чэ, күнхаан кэллэ быһыылаах, быраһаай!» — диэн бырастыыласта. Суорун Омоллоон
Аны бырастыы, талыыкан далаһам, Арахсыһар күн-хаан тирээтэ; Эн сынньан: көмүс иҥэһэҕэр хаһан Үктэнэрим арда кэҥээтэ. А. Пушкин (тылб.)
♦ Күн-хаан кыараата (бүөлээтэ) түөлбэ. — ыксал буолла, өлүү тирээтэ. ☉ Наступил последний час, смертный час. Тыыбыт уунан туолан барда, күнхаан кыараата. — «Дьэ, күн-хаан бүөлээтэ да, ханна да барар сирэ суох буолла» дии санаа була турда. Саха фольк.

аат. Сыл-хонук утумнаан ааһыыта (уһун бириэмэни этэргэ). ☉ Продолжительное течение времени, времена
Кэм-кэрдии киһини кэҕиннэрэр эбит. А. Софронов
Киһи барыны бары кыайар эдэр-чэгиэн кэмигэр кэмкэрдии түргэнник ааһааччы. Н. Лугинов
Кэм-кэрдии ааспахтаата эрээри, бу кэнникинэн дойду ахтылҕана эмискэ аһара сытыытык нүөлүйэн, үүйэ-хаайа тутта. «ХС»
♦ Кэм-кэрдии кэллэ — болдьоҕо туолла, бириэмэтэ уолдьаста. ☉ Пришло время, настал час
Өтөр саха да үчүгэйдик Олорор кэрэ кэмэ-кэрдиитэ Кэлиэ диэбитим кээлтэ — бэрдин! Эллэй
Бу күн сириттэн араҕар Кэм-кэрдии кэллэ быһыылаах. И. Чаҕылҕан
Уйан-хатан биллэр, үрүҥ-хара быһаарыллар кэмэкэрдиитэ бу тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Кэмэ-кэрдиитэ суох (биллибэт) — кэмэ суох (биллибэт) диэн курдук (көр кэмнээх). [Баһымньы:] Кэпсээн кэмэ-кэрдиитэ суох. А. Софронов
Кэмэ-кэрдиитэ биллибэт Кэҥкил хара тыалардаах эбит. П. Ойуунускай
Микииппэр уутугар-хаарыгар киирэн кэмэ-кэрдиитэ суох киһиргэнэ олордо. «ХС»

1. аат.
2. Быа бэйэтэ бэйэтигэр эрийэ тутуллан ыга тардыллыбыта. ☉ Затянутая петля, узел
   Оҕустарын тартардылар, салҕааһыннарын түмүгэ ыйыллан, быа уһаата, бурҕалдьы кэҥээн, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Мин туох буолбутун тута сэрэйдим: бөрө маамык быа төбөтүнээҕи түмүгүттэн ытырбыт. Т. Сметанин
   «Гордий баайыыта» диэн ааттаммыт ол быа түмүгүн сүөрэ сатаан бэрт үгүс дьон таах эрэйдэммиттэрэ. КФП БАаДИ
3. көсп. Туох эмэ бүтэһиктээхтик быһаарыллыбыта, бүтэһиктээх быһаарыы. ☉ Окончательное решение, итог, заключение
   Дайбыырап ыскылааттарыгар инвентаризацияны устуу бу нэдиэлэ иһинэн бүтэр, онтон түмүк тахсыаҕа. М. Попов
   Итинтэн барытыттан туох түмүгү оҥоруохха сөбүй? П. Егоров
   Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна. Н. Заболоцкай
   Бүгүн манна буолбут аһаҕас кэпсэтииттэн хайахайаҕыт наадалаах түмүгү оҥостунаргыт эрэйиллэр. В. Яковлев
   △ Ханнык эмэ үлэ эбэтэр туох эмэ түмүктүүр көрдөрүүтэ. ☉ Вывод, результат, итог (напр., какого-л. труда)
   Утумнаах үлэттэн эрэ, биһиги, учууталлар үлэбитигэр туох эмэ түмүк тахсар. Далан
   Ити мөккүөрдэрин түмүгүн быһаарсаары, Настя тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
   Дириэктэр, …… сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Бүтэһиктээх, тиһэх. ☉ Заключительный, завершающий
   Түмүк хартыынаҕа Кутурҕан Куо санныгар эриэн кыылы таҥнары сүгэн киирэр. Н. Заболоцкай
   Уол оҕо уйана-хатана биллэр эппиэттээх түмүк түгэнэ тирээн кэллэ. Г. Колесов
   Дьылбыт түөрт түмүк кэрдииһин Саамай улахана — Кылбаарыйар хаардаах кыһын Бу кэлэн турдаҕа. И. Эртюков
   ◊ Буруйдуур түмүк көр буруйдаа
   [Сууттанааччылар] сорохторун адьас сотору бүтэрэн, буруйдуур түмүгү суруйуохтаах. М. Попов. Түмүктүүр тыл тыл үөр. — этии биир уустаах чилиэннэрин түмэн солбуйар тыл. ☉ Обобщающее слово. Бу этиигэ түмүктүүр тыл ханан турарын быһаар. Түмүк тыл — этиллибит санааны түмэн этии. ☉ Заключительное слово
   Тыл этээччилэр бүппүттэрин кэннэ Кыра Хабырыыс түмүк тылын эттэ. Эрилик Эристиин

аат.
1. Туох эмэ тохтуутохтуу салҕанан барыытын биир төгүлэ, олуга. ☉ Этап чего-л.
Дьон ситэ окко киирэ иликтэринэ, икки түһүмэхтээх улахан күүлэйи тэрийбитэ. Болот Боотур
Уйан-хатан дьиҥнээхтик биллэр үһүс түһүмэҕэ саҕаланна. Н. Лугинов
Киирии эксээмэннэр икки түһүмэҕинэн ыытыллыахтара. «Кыым»
Биһиги быыбар биир түһүмэҕинэн быһаарыллыан баҕарабыт. «Чолбон»
Үрдүк халлаан үрүмэ долгунун иһигэр күөрэгэй биир кэм түһүмэх-түһүмэх күүстээх дорҕооннору кутар. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ уларыйыытын кэрдиис кэмэ. ☉ Отдельная фаза, этап, стадия какого-л. процесса
Үөн-көйүүр сайдарыгар ити курдук түөрт түһүмэҕи ааһарын толору кубулуйуулаах сайдыы диэн ааттыыллар. ББЕ З
2. Туох эмэ туспа ылыллыбыт олуга (хол., литератураҕа, ускуустубаҕа). ☉ Раздел, часть произведения (напр., литературного, музыкального)
Айымньы хас да түһүмэхтэрдээх үс сүрүн олуктан таҥыллыбыт. «ХС». С. Зверев үҥкүүтүн түһүлгэтин түһүмэхтэрэ былыр-былыргыттан чочуллан-тупсарыллан олохтоммут үҥкүү сиппит-хоппут, биһирэммит сиэрин тутуһуу буолар. «Сахаада»
Айымньы хас да чаастаах, онтон бастакы түһүмэҕин ааҕааччылар дьүүллэригэр таһаарабыт. «Чолбон»
◊ Түһүмэхтээх уруу — хас да күннээх улахан уруу. ☉ Большая свадьба в несколько дней
Былыр улуу баайдар түһүмэхтээх уруу диэн тэрийэллэрэ үһү. ФГЕ СТС
Саамай түһүмэхтээх бөдөҥ урууга икки сүүс кэриҥэ киһи барар, онон икки өттүттэн холбоон түөрт сүүс киһи мустуохтаах. «ХС»

I
аат.
1. Уһанарга тимири кытардар эбэтэр уулларар, ортотугар куоһахтаах буор оһох (ис өттө туойунан сыбаммыт, үөһээ диэкинэн синньиир төкүнүк быһыылаах буолар, куоһаҕар көмөрү кутан, күөрдүнэн күөдьүтэллэр). ☉ Кузнечный горн (цилиндрический сосуд, обмазанный изнутри глиной, в к-ром мехами раздувается огонь)
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Эдэр киһи …… туттаччы кытарбыт тимири кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Урут кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Туох эмэ наадалааҕы, суолталааҕы, идэлээх дьону бэлэмнээн, оҥорон таһаарар тэрилтэ. ☉ Заведение, учреждение, где создается, формируется нечто ценное, важное, кузница чего-л. (напр., кадров)
Бу — Мирнэй орто оскуолата, хойукку инженердэр уонна учуонайдар үүнэр кыһалара. Л. Попов. «Кыым» буолта биһиги барыбыт Иитиллэн тахсыбыт кыһабыт. М. Хара
Суруйааччы айар кыһатыгар …… «Көмүстээх үрүйэ» уонна «Төлкө» диэн айымньылар уһаарыллан күн сирин көрбүттэрэ. Д. Васильева
3. көсп. Киһи уйана-хатана биллэр, буһар-хатар ыарахана, эрэйэ. ☉ То, что является средоточием каких-л. трудностей, испытаний, для преодоления которых требуются мужество, твердость
Охсуһуу уотун кыһатыгар уһаарыллар Туох барыта, ырыа да буоллун! Күннүк Уурастыырап
[Таня] күүһүгэр күүс эбиллибит, үүммүт, олох кыһатыгар буспутхаппыт курдук сананна. М. Доҕордуурап
Дьол бэйэтэ тиийэн кэлбэт, кини үлэ кыһатыгар уһаарыллар. «Кыым»
◊ Үөрэх кыһата — үөрэх тэрилтэтэ, оскуола. ☉ Учебное заведение, школа
Бэйэбитигэр үрдүттэн музыкальнай, художественнай үөрэҕи салгыыр үөрэх кыһата хайаан да наада. «Кыым»
[Ермолаев] 1930 сыллаахха …… төрөөбүт нэһилиэгэр учууталлыы тахсыбыта. Онтон күн бүгүнүгэр диэри үөрэх кыһатыттан арахсыбакка үлэлиир. «Кыым»
ср. др.-тюрк., телеут. хыза ‘кузнечный горн’
II
аат. Өрүс, үрэх туруору, модьоҕо курдук сыыра. ☉ Высокий, крутой берег реки
Сүлбэ икки кытыытыгар иэдэстии кыһа буолар гына, ирбэт тоҥтон ыла ампаар охсон таһаарбыт этилэр. В. Яковлев
Өрүс кыһатыгар ыттыбакка эрэ, бадараанынан сыылаҥхайдаан соҕуруу диэки баран истибит. Т. Сметанин
△ Эһэ арҕаҕын, кыыл хороонун кытыытынааҕы буор модьоҕо. ☉ Куча земли, насыпь у входа в берлогу или в нору
[Учуутал] тыаҕа тахса сылдьыан саныыр эбит, тутуһуулаах тайахха, арҕаҕар киирээри кыһатыгар сытар эһэҕэ даҕаны түбэһиэххэ сөп диир. Болот Боотур
[Иһиччит Ньукулай] Куртуйах сүүлэр кыһатыгар туһахтыах буолар. Болот Боотур

1. даҕ.
2. Сытыы биилээх төбөлөөх. ☉ С острым концом, остроконечный
   Кыргыс дьоно ааҕа ох саалаахтар, курдарыгар икки өттүнэн уһуктаах, биилээх ортотунан уктаах кылгас батастаахтар. Саха фольк. Хаим атыыһыт уһуктаах быһаҕынан буочука түгэҕиттэн эти иилэн таһаара сатыыр. Н. Якутскай
   Уһуктаах кырыылаах тимир улам-улам аллара түһэн, дьөлө сиэбит. Суорун Омоллоон
   △ Уһуктанан көстөр (хол., сирэйи этэргэ). ☉ Заострённый (напр., о лице)
   Кыһалҕа санаарҕаабыт, сылайбыт дьүһүннээх, сирэйэ кубарыйбыт, уһуктаах уоһа хатырбыт. И. Гоголев
   Биирдэрэ Мотуоҕа холоотоххо, чобугураабыт элбэх саҥалаах, сытыы-хотуу, уһуктаах сирэйдээх, кытыгырас бэйэлээх. И. Никифоров. Уһуктаах төбөлөөх, тура сылдьар түргэн хамсаныылаах кулгаах үчүгэй сайдыылаах, бэрт сэргэх сылгы бэлиэтэ буолар. Сылгыһыт с.
3. көсп. Киһини кыһытар, хаарыйар (хол., тыл-өс). ☉ Колкий, острый, едкий (напр., о словах)
   Киһини сирэй-харах анньар уһуктаах тыллары истэ олорон, ким да кинини сымыйарҕаабатаҕа. Н. Якутскай
   Халахай Аана диэн уһуктаах тыллаах эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. М. Доҕордуурап
   [Павлов:] Ханнык эмэ мунньахха биир эмэ уһуктаах тыллаах киһи үрдүбэр үҥкүүлүө турдаҕа. С. Никифоров
4. көсп., кэпс. Сытыы-хотуу, чобуо (киһи). ☉ Резкий, крутой (о человеке)
   Уһуктаах Сэмэн Улууска кулубалыан Уон ый инниттэн Остуруок дьиэни Туттарбыта үһү. С. Васильев
   Бырааттары кытта булкуһа охсубут, албыннаабыт Хоодуот Арамаан — сытыы, уһуктаах киһи. Н. Борисов
   Дьэ, уһуктаах хотун диэтэҕиҥ, уоһун олоруутун көрүө этигит. Э. Соколов
5. аат суолт.
6. Уһуктаах төбөлөөх туох эмэ. ☉ Что-л. остроконечное
   Эмээхсинигэр хараҕынан имнэнэн, уһуктааҕы, биилээҕи дьалты уурарга сүбэлиир. И. Бочкарёв
   Биилээҕи, уһуктааҕы барытын кыыннарыттан, хааларыттан хостотолоон, сыгынньах уурталаабыттара. П. Ламутскай (тылб.)
7. көсп. Чулууттан чулуу киһи, эр бэрдэ. ☉ Кто-л. лучший, избранный
   Тохтубат хааннаах, Тоһуттубат уҥуохтаах, Өспөт тыыннаах, Өлбөт үөстээх Урааҥхай уһуктааҕа. П. Ойуунускай
   Уйгуга тиксэн өрөгөйдүүр да күннэрбэр, Уһуктаах түбэһэн охтор да түгэннэрбэр Өлбөөдүйүөхтээҕэр, кини үрдүк чаҕаан мөссүөнэ Өрүү дьэҥкэрэ, охсуһууга ыҥыра туруоҕа. С. Данилов
   [Маһарах:] Бу уһуктаахтан ортохпуна, түрбүөннээхтэн төлөрүйдэхпинэ кэнэҕэс үтүөтүн-өҥөтүн боруостуом. Эрилик Эристиин
   ♦ <Киһи киэнэ> үс уһуктааҕа, <түөрт (аҕыс) кырыылааҕа> көр аҕыс I
   Чаппа уола Мэхээлэ кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
   Манна дьон үс уһуктаахтара, аҕыс кырыылаахтара мусталлар. Н. Босиков
   Быһатын эттэххэ, үс уһуктаах, түөрт кырыылаах киһи буоллаҕа. М. Доҕордуурап. <Түрбүөннээххэ түбэс>, уһуктаахха уолдьас фольк. — аймалҕаннаах, мүччүргэннээх түгэҥҥэ түбэһэ түс. ☉ соотв. попал как кур в ощип
   Түрбүөннээххэ дьэ түбэстим, уһуктаахха дьэ уолдьастым! Уол оҕо уйана-хатана биллэрэ дьэ буолла. Саха фольк. Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым, түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Уол оҕо уһуктааҕа — сытыы-хотуу эр бэрдэ. ☉ Молодец, удалец, орёл
   Икки уол оҕо уһуктаахтара көрсөн баран, сүгүн буолуохпут дуо?! И. Гоголев
   Бэйэтин кэмигэр тыллаах-өстөөх бэрдэ, эдэригэр, бука, быһымах санаалаах уол оҕо уһуктааҕа буолуо. К. Уткин
   Оччолорго кыыс кылааннаҕа, Кырасыабай бэрдэ эн этиҥ. Мин да уол оҕо уһуктааҕа Буоллаҕым эбээт дэнэрим. «ХС». Уһуктааҕынан көр — сөбүлээбэтэх курдук, кырыылаах хараххынан, тобулу көр. ☉ Посмотреть неприязненно, пронзить взглядом
   Максим икки уоттаах хараҕынан сүүһүн аннынан уһуктааҕынан көрүтэлээн кэбистэ. П. Филиппов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) калька. — олус кыһыылаахабалаах, чобуо тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. острый на язык
   Уһуктаах тыллаах Утары саҥарбатах Килбиэннээх сирэйбин Киртитэ оонньоотулар. П. Ойуунускай
   Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баара дуо?! Софр. Данилов
   Чэ, ханныгын да иһин, Очуураба обургу уһуктаах уостаах, уһун тыллаах бытааһах. С. Никифоров
   ◊ Уһуктаах сүөм — сахаҕа уста кээмэйэ: сөмүйэлээх эрбэҕи төһө кыалларынан атыччы туттубут кэннэ, эрбэх төбөтүттэн сөмүйэ төбөтүгэр диэри (15-16 сэнтимиэтир кэриҥэ). ☉ Якутская мера длины: расстояние, равное длине вытянутых указательного и большого пальцев руки (приблизительно 15-16 см). Сахалар уһуктаах сүөм диэн кээмэйи умна быһыытыйбыттар да, билигин син туттар буолан эрэллэр