несов. 1. (тускнеть) өлбөөдүй, хараҥар; 2. перен. (слабеть, бледнеть) самый, мөлтеө.

высок, тускнеть, мрачнеть; маҥан күнүм балаадыйда фольк. моё светлое солнце потускнело.

тускнеть, тускнуть; кыһыҥҥы күн туман быыһынан өлбөөдүйар зимнее солнце тускло светит (букв. тускнеет) сквозь туман.

прям., перен. темнеть, мутнеть, тускнеть; бу күөл уута боролуйбут вода в этом озере помутнела; кыыһыран боролуйа түстэ рассердившись, он потемнел лицом.

туохт., поэт. Өлбөөркөй дьүһүннэн, өлбөөдүй; болоор. ☉ Тускнеть; мутнеть
[Манчаары:] Маҥан күнүм балаадыйда, Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ, Үтүө абаҕам, өрүһүй! А. Софронов. Күрүлэс күргүөм күннэргэ – Күндэл дьэргэл мичээргэ Көмүс долгун алааспар – Көҥүл тыына туойбакка, Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый. А. Абаҕыыныскай
Күн уотун төлөнө Көстө-көстө Балаадыйан малыйар буолла, Ый уотун бадаҕа тахсатахса Балаадыйан малыйар буолла. Күннүк Уурастыырап

1) быть в подавленном состоянии при приближении дождя, ненастья (о человеке); 2) мокнуть под дождём, быть мокрым (о птицах); ардахтаабыт тураах курдук как мокрая ворона; 3) издавать особые звуки, менять поведение в предчувствии дождя (о птицах и животных); тураах ардахтыыр к дождю ворона каркает особо; баҕа ардахтаан тыаҕа тахсыбыт лягушки, предчувствуя дождь, вышли на берег; 4) тускнеть (о блестящей поверхности нек-рых предметов перед дождём); хотуур ардахтаабыт коса потускнела.

туохт.
1. Тунаархайдык, чаҕылхайа суохтук сырдаа, сырдаан көһүн. ☉ Тускнеть, тускло светить, тускло отсвечивать. Кыһыҥҥы күн туман быыһынан өлбөөдүйэр
□ Өрүс уутун өҥө ууллубут сибиниэс курдук өлбөөдүйэр. Н. Якутскай
Ый уота көһүүннүк, өлбөөдүйэ тыгар. В. Чиряев
2. Суһуктуй, урукку чаҕылхай кэрэ дьүһүҥҥүн сүтэр. ☉ Тускнеть, терять прежний яркий вид, блёкнуть, увядать
Улаанчык барахсан хаарыаннаах хараҕа өлөн өлбөөдүйэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кыыс Хотун үтүө мөссүөнэ өлбөөдүйбүт, оргууй хааман Мииккэ оҕонньор таһыгар олорон кэбистэ. А. Сыромятникова
Кыһыҥҥы күн өлбөөдүйбүт. С. Васильев
♦ Үрүҥ күн өлбөөдүйдэ — өлөр-хаалар күн буолла. ☉ Наступил критический момент, смертный час (букв. ясное солнце потускнело)
[Манчаары:] Маҥан күнүм балаадыйда, Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ, Үтүө абаҕам өрүһүй! А. Софронов
Уһун олоҕу олороммун, Уйгу-быйаҥы тутуом диэн, Үөрэ санаабытым — Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ. П. Ойуунускай
Масчыт-отчут дьон хаарыан күннэрэ харааран барбыт, үрүҥ күннэрэ өлбөөдүйэн испит. Софр. Данилов

туохт.
1. Амтаҥҥын сүтэр, минньигэһэ суох ньулук-ньалык курдук буол. ☉ Стать невкусным, неаппетитным, утратить вкусовые качества (напр., о еде). Аһыыр аһым сымсаата
□ Ас дэлэйдэҕинэ, эбиитин, Амтана сымсыырын билэбин. В. Гольдеров
2. Сыппаа, мөлтөө (үксүн иэйии, санаа туһунан). ☉ Притупиться, ослабнуть, поблёкнуть, померкнуть (обычно о чувствах, душевном состоянии)
Икки атахтаах — өрөгөй тыыннаах өйүн күүһүнэн өлүө суохтаах — бу хаһан да сымсаабат улуу санаа! П. Ойуунускай
3. көсп. Киһини кэрэхсэппэт, өлбөөркөй, мөлтөх буол. ☉ Становиться, быть неинтересным, блёкнуть, тускнеть
Барыта сүүстэ кэпсэммит кэпсээннэр, хаһан да сымсаабат, салгыппат, куруук кэрэ кэпсээннэр. Амма Аччыгыйа
Кини уһуннук буспут эт амтанын сүтэрэрин кэриэтэ, уһуннук тардыллыбыт дьыала сымсыырын эмиэ билэрэ. Н. Якутскай. Өскөтө Эрилик Эристиин итини уларытыыта суох суруйбута буоллар, Кыра Хабырыыс уобараһа хайдах эрэ сымсыа этэ. Н. Тобуруокап
ср. ДТС самсыт ‘досаждать’, йумша ‘смягчаться’, кирг. жумша ‘смягчаться’, монг. суве ‘безвкусный; слабый (о напитке)’

туохт.
1. Самыырдаа. ☉ Идти, лить (о дожде); дождить
Ардахтаабытыгар хахха оҥостон олорбут сыгынаҕар эпсэри сыстан, бириһиэн сонун үрдүнэн бүрүнэ тардыммыта. СП ҮД
Олуур халлаан ардахтыаҕа куйааска Охсон, мунньан — хомуйбахтаан хаалыахха. А. Абаҕыыныскай
Сайдар араас буолаллар, Араастык арыллаллар; Арыт алыс кураанныыллар, Арыт алыс ардахтыыллар. С. Данилов
2. Куһаҕан күн-дьыл буоларын билэн ыарый, мөлтөө, хам баттата сылдьар курдук туруктан (киһи туһунан). ☉ Недомогать, прихворнуть, предчувствуя ненастную погоду; быть в подавленном состоянии (о человеке). Сэмэн ардахтаан нэһиилэ сылдьар
□ [Иван Петрович] сатаан бардаҕына «ардахтаан» этэ-сиинэ бүтүннүү ньамньыраата, араас дьарҕата, ангината көбөн иэдэттэ. Н. Лугинов
3. Ардаҕы, куһаҕан күнү-дьылы билгэлээн уратытык быһыылан (сорох кыыл, көтөр туһунан). ☉ Вести себя необычно, предчувствуя дождь, ненастную погоду (о нек-рых птицах и животных). Элиэ ардахтаабыт — маска олорон эрэ кистиир
□ Тыа саҕатыгар, хаппыт тиит мутугар тураах көтөн кэлэн олордо уонна өр соҕус кынатын түүтүн оҥостон сахсынан баран, «Харра-раах хар харра-раах!» — диэн ардахтаан хааҕырҕаата. Н. Якутскай
4. Көҕөрүмтүйэн көһүн, өлбөөр, болоор (самыыр түһүөн иннинэ сорох туттар тэриллэр өҥнөрө уларыйарын туһунан). ☉ Тускнеть, блекнуть (об изменении светового тона некоторых предметов перед дождем). Хотуур ардахтаабыт. От охсор массыына хотуурун быһаҕа ардахтаабыт
♦ Ардахтаабыт тураах курдук — улаханнык санаарҕаабыт, сирэйэ-хараҕа саппаҕырбыт көрүҥнэммиттии. ☉ Иметь печальный, разбитый вид
Петькабыт бастаан утаа санаата түһэн, ардахтаабыт тураах курдук турулуччу көрөн олорбохтоон баран, кэнникинэн көнньүөрэн, тэҥҥэ ыллаһан-туойсан барда. В. Ойуурускай
Дьоннор сирэйдэрэ-харахтара салбаҕырбыт көрүҥнээхтэр, хайдах эрэ сэниэтэ суохтук, ардахтаабыт тураах курдук салбыҥнаһаллар. Г. Угаров

туохт.
1. Дьалкыйан, булкуллан, кир-буор өрүкүй, болоор (хол., ууну этэргэ) эбэтэр улаханнык долгуннанан, будулҕаннанан, ытыллан оннук буолан көһүн (хол., өрүһү, муораны, силлиэни этэргэ). ☉ Становиться мутным от перемешивания, колыхания (о жидкости) или сильно волноваться, бурлить, бушевать (напр., о реке, море, вихре и т. п.)
Сүүрэн киирээппитин кытта, уубут будулуйа түстэ. И. Данилов. Анныбар холуон сүүрүктээх өрүс будулуйа устар. П. Аввакумов
Мунду миинин курдук Муора будулуйбут. В. Чиряев
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана, мэктиэтигэр, оргуйа турар солох курдук будулуйар. Эрилик Эристиин
Уот үөһүгэр улахан солуурга эт буһан будулуйа турар. Болот Боотур
△ Туох эмэ (хол., туман) мэһэйдээн аанньа көстүбэт буол, болоор. ☉ Становиться плохо видимым из-за чего-л. (напр., тумана); тускнеть, мрачнеть
Буорах буруотун быыһынан бүдүө-бадыа да будулуйа уһуннар, күндүл күнүм, оо, күндүтүн! С. Федотов
Былыттар туман буоллулар, Хаар халлааҥҥа харбаһар, Сирдээх халлаан будулуйа Буурҕа долгуна айманар. С. Данилов
Сибилигин ыраах үлүгэр будулуйбут үрүйэтин төбөтө субу чугаһыы сыҕарыйбыт курдук буолбут. Амма Аччыгыйа
2. Силлиэлэн, туманнан эбэтэр туох эмэ оннук ытылҕаннаах буол. ☉ Бушевать вихрем, покрываться туманами или чем-л. подобным (напр., об определенном времени года)
Сахам хомуһа, Эн дьүрүскэн тойуккар Кэпсиигин: Көмүлүөк иннигэр Үс түүннээх күн Тойук туойар олоҥхоһуттары …… Тымныынан будулуйар Тохсунньу ыйдарга Таҥха иһиллээн Тоҥор кэмнэри. Чэчир-76
Бууска тыаһынан ньиргийбит, Буомбанан будулуйбут …… Алдьархайдаах дьакыйсыылаах Хаан өстөөх фашистардыын Хардарыта түсүһэр бириэмэҕэ Уолан ыччаппыт Попов Уонунан фашиһы кыдыйбыта. Н. Степанов