дьүһ. туохт. Таҥаһын олус кылгас буолан кэлин өттө эккэр сыстыбакка тэйэн тур (үксүн олус кылгас таҥас туһунан). ☉ Отставать сзади, не прилегать (о короткой одежде)
Хааман тохтойон иһэр. ПЭК СЯЯ
◊ Тууһут тохтой фольк., үгэрг. — кылгас тохтойбут сонноох балыксыт, дьадаҥы киһи. ☉ Рыбак, бедняк в убогой одежде
Балыксыт бакаанай, Тууһут тохтой, Собоһут дьодьон, Сордоохмуҥнаах Сорук-боллур уол буола оҕуста. Күннүк Уурастыырап

сов., опреснять несов. что тууһа суох оҥор, тууһуттан ыраастаа; опреснить морскую воду муора уутун тууһуттан ыраастаа.

дьүһ. туохт. Кынаттаргын эмискэ өрө даллатан, үөһээ өттүгүнэн улаатан, үллэн көһүн. ☉ Резко взмахнуть крыльями, показавшись при этом крупным, раздутым в верхней части туловища
Тураах тууһута тураахтан атыннык туттуо дуо - дьүккүк гынар, дабдах гынар. П. Ойуунускай

аат. Сохсонон бултуур киһи. ☉ Охотник, использующий в промысле ловушки, пасти
Мин аҕам балыксыт, сохсоһут, Биир биэни холкуоска холбообут Батараак дииллэрэ. М. Тимофеев
Төрөөбүт эбиппин мин Биир тууһут, Сохсоһут, Удьуордаах уу булчут. П. Тулааһынап

сыһ.
1. Өлбүт курдук. ☉ Как убитый (спать)
Чугас ыалларын уолаттарын кытта кылыйсан, куобахтаһан көрүлээн баран, учуутал уол быраатын хоонньоспутунан өлөрдүү утуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Киһитэ суорҕанын моонньугар диэри тардынан баран, өлөрдүү утуйа сытар. С. Никифоров
2. Олус, наһаа күүскэ. ☉ Очень сильно. Өлөрдүү куттаммыт
□ Ити баай Баҕарыынньа бассабыыктар таҥараны итэҕэйбэттэр диэбитигэр – бары бадараан үөннэрэ өлөрдүү көбүөхтэһэ түстүлэр. П. Ойуунускай
Абааһы уолун Айаҕын абатыттан, Тумсун тууһуттан Улаханнык уордайда, Кытаанахтык кыыһырда, Өлөрдүү өһүргэннэ. Күннүк Уурастыырап
Үрэкиин ырҕайа сытыйбыт бандьыыттары кытта сибээстээҕэ, Сэбиэскэй былааһы өлөрдүү абааһы көрөрө чуолкай. Болот Боотур
Кини табах сытын өлөрдүү абааһы көрөр. Н. Лугинов

ж. 1. зоол. эриэн үөн (бороҥ дьүһүннээх дьаата суох көрүҥэ);2. хим. медянка (ук-суустаах алтан тууһуттан оҥоһуллубут от күөҕэ кырааска).

1. аат. Булду бултааччы, булдунан дьарыктанааччы. ☉ Тот, кто добывает диких зверей, птиц или рыбу, занимается охотой и рыболовством, охотник, рыболов
   Мин куһаҕана суох булчуппун, бултуом-алтыам, эн күөстүөҥастыаҥ, иистэниэҥ. Т. Сметанин
   Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаспат. Н. Якутскай
   Ол чааска төрөөбүт эбиппин мин Биир тууһут, сохсоһут, Удьуордаах уу булчут. П. Тобуруокап
   △ Түүлээҕи бултааччы, түүлээхчит. ☉ Тот, кто добывает пушнину, промысловик. Кадровай булчут. Булчут үүтээнэ
   □ Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитэччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Сыыдам табатын ньуоҕулаан, Сындыыс курдук көтүтэр, Чыыстай хайатын уҥуордаан Чысхаан күүһүн көрсүһэр Хотугу кыраай булчута Холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Булка дьоҕурдаах, сатабыллаах эбэтэр улахан үөрүйэх. ☉ Владеющий умениями охотника, обладающий опытом и качествами охотника. Булчут ыт
   □ Булт-алт элбэх буолуо буоллаҕа дии
   Бэйэм бэрт булчут киһибин. Күндэ
   Уһугун, уһугун, Сүрэхпин долгута, Мин булчут өбүгэм Сорсуннаах соргута! С. Данилов
   Оттон билиҥҥитэ Арбатскай, тугу да уорбалаабакка, булчут хаанын киллэрэн туһахтарын кэрийэн барбыта. В. Яковлев

1. сыһ.
2. Хайа эмэ өттүгэр сытар курдук; иҥнэйэ, хоһуойдуу, иҥнэри. ☉ Наклонно, косо; горизонтально
   Хайыһардары иһирдьэ киллэрэн, аан ыксатыгар сытыары уурталаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Сүгэ ис иэдэһин биитин кэтирэтэ сытыары, тас иэдэһин биитин туруору сытыыланар. АЭ ӨӨКХ
   [Баҕа батаһа] сир анныгар сытыары үүнэр бэрдийбит суон силиргэхтээх. МАА ССЭҮү
3. көсп., кэпс. Эйэ дэмнээхтик, холкутук, нус бааччы. ☉ Спокойно, мягко
   Кини Мишканы кытта маҥнай сытыары соҕус кэпсэттэ. Д. Таас
   «Буолар буолбутун кэннэ, аны кэлэн көннөрө охсоору дьаҕырыйа тураҕын дуо?» — Алааппыйа сытыары соҕустук намыччылаан эттэ. В. Протодьяконов
4. даҕ. суолт.
5. Сытар курдук, иҥнэри, туруору буолбатах. ☉ Наклонный
   Сытыары сытар маска моҕотой тахсан кылахачыйар. М. Доҕордуурап
   Сытыары күн сардаҥалара хаартан тэйэннэр киһи хараҕын саатырдаллар. И. Данилов
   Пётр Петрович сытыары эркиннээх эргэ хотон диэки ыйан кэбистэ. КН ТДь
6. көсп., кэпс. Сымнаҕас, судургу, көнө (киһи майгытын туһунан). ☉ Спокойный, мягкий, кроткий (о характере человека)
   Урукку сытыары, сымнаҕас бэйэтэ билигин тоҥ харыйаны таҥнары соспут кэриэтэ. Софр. Данилов
   Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ. Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. «ХС»
   Амарах ийэҕэ иитиллибит оҕо сытыары, сымнаҕас, намыын буолар. «Чолбон». Утар. туруору, хадаар

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.

туохт.
1. Туохха эмэ туһанарга наада буолбуту, сүппүтү көрдөөн таба түс, сит, баар гын эбэтэр таба көр. ☉ Отыскивать, обнаруживать, приобретать то, что нужно, потребно для использования, а также находить то, что исчезло или пропало
Хантан эмэттэн от булларбын диэн, күрүөнү тула кэрийэн көрдө да, бүтүн сыа хаартан ураты туох да үктэммэтэх. Н. Заболоцкай
Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
Уол оҥочолоох аргыһы булан, Уҥуор туораары тэриннэ. С. Васильев
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка муҥу көрө сылдьыахтааҕар биһиэхэ оҕо буолуҥ. Эрилик Эристиин
Сүрэҕи уматар ырыаһыт чыычаахтар Ардахтаан ыллаабат буоллулар; Сүөгэйдээх минньигэс тырымныыр тыллаахтар Ах баран саһар сир буллулар. Күннүк Уурастыырап
Хайа, алмааһы булууһубут дуо? Н. Габышев. Омоҕой баай мааны кыыһа …… сүтэн хаалбыт. Ону үс сыл тухары көрдүүллэр да булбаттар. Саха фольк.
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар (үксүн хоһулаһан) «куһаҕанын, төттөрүтүн талбыкка дылы» эбэтэр «чуолаан туран, чөкө бааччы» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «не придумать ничего лучшего, как...» и «именно»
[Буҕарҕана:] Алаатыка! Булан-булан таллаххыт көтөр саамай туолката суоҕун. Саха фольк. Булан-булан барбыт ыалыҥ тиэрэтин. Болот Боотур
Туох санааттан булан-булан мин сааппыттан уордугут? Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ наадалааҕы, туһалааҕы таба хаамп. ☉ Набредать, наезжать на кого-что-л. нужное, полезное, находить
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
Ойуур иһинэн манна кэлэр кыра суолу булан кэллибит. С. Ефремов
Биирдэ бөтүүк Биһирэмнээх күнүгэр, Чаампы аннынааҕы Чалбах уутун булан, Күөкэҥнии-күөкэҥнии Күлүгүн көрүммүт. Күннүк Уурастыырап
△ Сорох ураты ситимнэргэ үгэргээһин ис хоһоонноох туттуллар. ☉ В некоторых оборотах употребляется с ироническим смыслом и соответствует по значению русскому «найти» в выражениях нашел дурака, нашел на кого валить вину и т. п. Иллэҥи миигин булан соруйаҕын. Харчы эрэ туһугар сылдьар киһини булбуккун дии
□ Аччыгы миигин булан аһатан абыраары гыммыккын дии! Амма Аччыгыйа
[Ааныка:] Аны кимнээхпит кэлэн манна чупчуруһар сир булбуттарый? С. Ефремов
△ Туох эмэ чугас эбэтэр кэлин доҕоруҥ, олоҕуҥ аргыһа буолуох киһигин түбэһэ көрүс. ☉ Встречать где-л. близкого чем-л. себе человека или своего будущего друга, спутника жизни, находить
Уруубун булбут кэриэтэ Олус үөрдүм бу мантан. Баал Хабырыыс
Мин сырдык тапталбын, Мин хоһуун хотойбун Булбутум, сэгэрдэр, Бу өрүс биэрэгэр. С. Данилов
Семен мин бу дойдуга булбут саамай истиҥ, саамай эрэллээх доҕорум этэ. Софр. Данилов
△ Баартан талан туохха эмэ анаа, тал. ☉ Выбирать кого-что-л. для чего-л., находить
Хонуу көтөрүнүүн, Уу көтөрүнүүн Ордук элбээн мустубуттар, Саҥа тойону булаары Сахсыһан барбыттар. С. Васильев
△ Тугу эмэ (хол., буруйу) оҥорооччуну тустаан арый, туохха эмэ тустааҕы ый, чопчу быһаар. ☉ Устанавливать, выявлять (напр., виновного в чем-л.), определять кого-л. кем-л., находить
Луха буруйдаахтары булаары муҥнана сатаата. Амма Аччыгыйа
Тэрийээччилэри, кигээччилэри булан, эрдэтинэ оскуолаттан үүртэлиэххэ наада. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска стахановецтар бу бааллар диэн чорбоччу тутан булар ыарахан буолла. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ гынарга бириэмэтэ таһаарын, быыстан; туох эмэ ыккардыгар оҥорон хаал. ☉ Уделять время между основными делами чему-л., находить; успеть сделать что-л. за какой-л. промежуток времени. Бириэмэтэ булан бара сылдьаар
□ Маайыс быыс буллар эрэ хомуһунан оонньуур. Амма Аччыгыйа
Хайдах да түгэн булан саҥа таһааран хааллахха сатанар. Н. Заболоцкай
Омуннаах муҥутаан, [омуннаах оҕо] дьиэни аанынан киириэх бокуой булбата быһыылаах. Дьиэлэрин уҥа түннүгүн хааһынан тобулу оҕуста. П. Ойуунускай
2. Бэйэҕэр ситис, тигис, түбэс (туох эмэ кэскилгэ эбэтэр, төттөрүтүн, эрэйгэ-муҥҥа). ☉ Получать, обретать для себя (напр., свободу, счастье или, наоборот, какие-л. муки), находить. Көҥүлү бул. Сырдык кэскили бул
□ Бу дьолу, көҥүлү, күн Ийэ дойдуну Буурҕалаах охсуһуу уотугар булбуппут. Күннүк Уурастыырап
Бу биир тылы ыпсаран эппэт киһи... Кинини кытта кэпсэтэн да киһи буоссаны булан ылбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Онон киһи ханна да баран биһиги холкуоспут иһигэр кырдьыгы булбат. С. Ефремов
[Далбарай:] Бэйэтэ эрэйи-буруйу була сатыыр. Н. Неустроев
△ Сорох тардыылаах аат тыллары кытта ситимнэстэҕинэ: «туох эмэ сөптөөх туругу, балаһыанньаны ылын» диэн ис хоһоонноох. ☉ В сочетании с некоторыми притяжательными существительными имеет значения «находить (нужное место, положение)»; «приходить (в какое-л. состояние, напр., пойти на лад)»; «приобретать (какое-л. качество)». Оннугун бул. Өйгүн-төйгүн бул. Сүһүөххүн бул
□ [Бадин:] Дорооболоруҥ, табаарыстар! Чэ, олоххутун булан олоруҥ. С. Ефремов
Семен Иванович кэнники кэмнэргэ санаабыт санаата бу киэһэ олоҕун булла. Т. Сметанин
Ыллыктаах кэпсэтии кэмниэ-кэнэҕэс сүнньүн дьэ булан, үлэхамнас ымпыгын-чымпыгын ырыттылар. С. Федотов
Ийэ буор сирбитигэр, айыллыбыт аан дайдыбытыгар, Силлиэ-буурҕа охторбот, сиҥнэн-охтон биэрбэт Силиспитин үүннэрэн, тирэхпитин буллубут. П. Ойуунускай
3. Өйгүнэн тугу эмэ тобул, оҥор, ай. ☉ Придумывать, приобретать что-л. путем размышлений
Фашист сыабын хампарытар суолу булла словак уола. Эллэй
Мин оҕо эрдэхпиттэн сүөсүһүт үлэтин чэпчэтэр ханнык эмэ суолу булбут-тобулбут киһи диэн баҕа санаалааҕым. Г. Угаров
Оту тыраахтарынан кыдамалыыр саҥа ньыманы булан, үлэ таһаарыытын тоҕус төгүл үрдэттилэр. И. Данилов
Ээ, дьэ, маладьыас! Сөп сылтаҕы булбуккун. Н. Якутскай
△ Тугу гынаргын эбэтэр тугу хайдах гынар сөбүн быһааран өйдөө, быһаар (үксүгэр буолб., мэлдьэх. ф-ҕа). ☉ Придумывать, соображать, как поступить, как отреагировать на что-л. или принимать решение о чем-л., находить, решать (обычно употр. в отриц. ф., оборотах)
Куока тугу гыныан булбата. Суорун Омоллоон
Макар хайдах да буолуон булбат. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэтэйбит омунугар уолчаан итинтэн атын тылы кыайан булан эппэккэ өрүтэ тыына турда. Софр. Данилов
△ Санаа, өй, толкуй диэн тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «тугу эмэ оҥорор санааны ылын» диэн суолталаах. ☉ В сочетании со словами санаа, өй, толкуй имеет значение «мысленно решать сделать что-л., задумывать, надумывать»
Хайа, туох буолла? Аны санаа булан баран хаалыа. Н. Заболоцкай
Соһуччу туох эрэ саҥа толкуйу булбут киһи быһыытынан Мундербек дьорҕойдо: «Ол турар яблокоттан уоран аҕал эрэ». Эрилик Эристиин
△ -ан сыһыат туохтуур форматыгар «сатаныа да суоҕу сатаан, тобулан өйдөөн» эбэтэр «сымыйанан оҥоро сатаан» диэн суолталарга туттуллар. ☉ В форме деепричастия на -ан употребляется в значениях «проявлять необыкновенное умение, сноровку в достижении чего-л.» и «выдумывать что-л. невероятное, неправдоподобное»
Ол иһин! Кини киһи булан сылдьыахтаах этэ. Н. Лугинов
[Иван Степанович:] Бэл, кини ытылла тахсан баран, ыксаабакка, сатаан булан куоппута. С. Ефремов
Эҥсэн дириҥ номохтоохтук …… Оҕонньорбут лоп курдук Сатаан булан саҥарар, Саас-сааһынан таһаарар. Күннүк Уурастыырап
Итирэн бастара чэпчээбит Кулаактар син булан этэллэр: «Биһигини олоҕу түстээбит Дьоннору, тэйитэн эрэллэр», — дэһэллэр. Эрилик Эристиин
△ Төрөөбүт диэн тылы кытта ситимнэһэн «киһи көһүппэтэҕин курдук ойуччу үөскээн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании со словом төрөөбүт употребляется в значении «составлять неожиданное исключение (в унаследовании родительских качеств)»
Маша майгыта үчүгэйинэн бар дьонугар бэркэ таптатар, кинини Андырыйаантан булан төрөөбүт оҕо дииллэр. М. Доҕордуурап
Тууһут Ньукулайы даҕаны киһи билэрэ …… Бэрт сымнаҕас, сытыары киһи этэ. Дьэ оннук киһиттэн булан төрөөбүт оҕо эбит. «ХС»
△ Тугу эмэ ааҕан-суоттаан эбэтэр ырыҥалаан быһаар. ☉ Определять путем вычислений или разбора, находить. Икки чыыһыла сууматын бул. Тыл төрүт олоҕун бул
4. Кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ баарын арый, көрөн бэлиэтээ, өйдөө. ☉ Замечать, обнаруживать у кого-чего-л. что-л. (напр., недостатки), находить. Омсотун бул. Дьиэктэ бул
□ [Маайа:] Мин сөптөөх алҕастары булан эппитим. С. Ефремов
Кини сахалартан наар үчүгэй эрэ өттүн көрдүү, була сатыыра. Суорун Омоллоон
Уоруйах бастыҥа. Ол эрээри иитээччилэр кинини кыайар, киһи оҥорор уйан өттүн булбуттара. Н. Заболоцкай
5. Кими-тугу эмэ кимтэн-туохтан да ордук ордор эбэтэр хайдаҕынан эмэ аах, сыаналаа, ордук сир (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Считать кого-что-л. самым лучшим или самым худшим, находить (употр. в основном в отриц. ф.)
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы кини булбат. Суорун Омоллоон
Үтүө-мааны доҕорбор, Үрүҥ көмүс туллукпар Хоту халлаан анныттан Холооннооҕу булбатым. Баал Хабырыыс
6. Ханна, туохха эмэ тиийэн кэл, тиий. ☉ Приходить, приезжать к какому-л. месту, достигать чего-л.
Верхоянскай хребет арҕаһын булуоххар диэри …… наар өрө дабайан айанныыгын. Н. Заболоцкай
Киһи дьоллооҕо эрэ буоллаххына, өрүс уҥуоргутун булуоҥ. А. Федоров. [Нуучча норуота] Саха омугу саргылыыр санаанан Өлүөнэ биэрэгин булбутуҥ. Эллэй
△ Ханна, туохха эмэ эрэйинэн нэһиилэ тиий. ☉ С большим трудом добираться до какого-л. места, предмета, добредать, доходить
Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
Хата, Байыкка, төһө да эр киһи аатырдар, бэрт өр астаһан оҕус арҕаһын булла уонна оҕуһун уу диэки салайан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Хонук сирбин араччы буллум. Амма Аччыгыйа
△ көсп. Ханна, туохха эмэ киир, киирэн бүк; тиий. ☉ Забираться, забиваться куда-л., прячясь от чего-л. или для покоя; падая, опускаясь, достигать чего-л.. Хорооҥҥун бул. Муннугу бул. Уу түгэҕин бул
□ Дьиэлээх дьахталлар, бөрүкүтэ суох быһыы тахсан эрэрин билэннэр …… хаҥас диэки хоһу буллулар. И. Никифоров
Өйдөөх кыыл [эһэ], кинилэр ууларын алдьатыан баҕарбакка, тыатын булбут. Н. Заболоцкай
Тойонноро киирбититтэн чаҕыйбыт хамначчыттар муҥур орохторун — ороннорун буллулар. М. Доҕордуурап
△ Ханна эмэ таба бар, (суолгуттан) мунума. ☉ Правильно выбирать (дорогу куда-л.), не сбиваться (с пути), находить. Суолу бул. Отчуттарыгар суолун булан тиийэр дуу, суох дуу
□ Ол үрэҕи булан барар киһи аны биһиэхэ суох. Амма Аччыгыйа
Ханнык да тумаҥҥа суолу булуоҕум, Сирдьит буолуоҕа чуорааннаах ньуоҕу. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ бүтэр уһугун муҥурдаа, муҥурун бул. ☉ Находить, видеть конец, крайний предел чего-л.. Муҥурун бул
□ Хотойдуу көтө күөрэй, Дайбан түрбүү кынаккын — Бу сир хайдах бүтүөҕэй?! Суох, булбаккын кыраайын! П. Тобуруокап
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын …… Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Бу аатырар ат сэлиитин муҥурун булаары хаста да чупчуруйталаан көрдө да, ата сэлиитин өссө эбэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
7. кэпс. Ханна эмэ кэлэн олохсуй, сырыт; кимнээх эмэ кэккэлэригэр киир, кытын. ☉ Приходить куда-л. как на место пристанища или кормежки (напр., о хищниках и вредителях). Биһиги нэһилиэги бөрө булла. Бурдугу аһыҥа булбут
□ Мин тылланан бу пиэрмэни булбутум. П. Тобуруокап. [Нүһэр Дархан:] Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур …… Хоро сириттэн кэлэн бу Эбэ хотун дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
Эн, хотой аймаҕар холбоһон, Хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Үгүстүк кими эмэ абааһы көрөн үөхсүү курдук туттуллар. ☉ Часто употребляется для выражения негодования по поводу чьего-л. прихода, обращения к кому-л. с чем-л. [Уоһук:] Доҕоор, бу эн хайдах буолбут киһи биһигини буллуҥ? Н
Неустроев. Бу улууһу булуохтарыттан мин куһаҕан дьон буллулар диэн этэ сатаабытым. Эрилик Эристиин
△ Киһини мээнэ тугунан эмэ тыыт, сүгүннээмэ. ☉ Приставать к кому-л. с оскорблениями, руганью, преследовать кого-л. оскорблениями
[Баһылай:] Киһини тыыппакка, булбакка сүгүн олорбот ээ. А. Софронов
[Петя:] Туох муода киһигиний? Соруйан булаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
8. Кими-тугу эмэ тап, буулаа, тигис (туох эмэ куһаҕан туһунан). ☉ Находить на кого-л. (о болезни, несчастье и т. п.). Улахан кыһалҕа булла. Арахпат ыарыы булбут
□ Кырдьар кырыыс кыпчыйдаҕына, Сорсуйар муҥ буллаҕына …… Көхтөөхтүк, күргүөмүнэн Көрүлээхтээн сылдьыбыппыт Күндү-күндү эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Маанылары батыста …… Билээччини билистэ, Дьадаҥыны сатыылатта, Умнаһыты булла бу астара [арыгы]. Саха нар. ыр. II
Миигин буомба биитэр мэник Буулдьа да булуо илик. А. Твардовскай (тылб.)
♦ Барыах-кэлиэх сиргин булума — туох эмэ кутталга эбэтэр кыбыстыыга киирэн, улаханнык ыгылый, тугу оҥоруоххун булума. ☉ Приходить в сильное замешательство, растерянность перед какой-л. неприятностью, опасностью
Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин. Биир <уопсай> тылы бул — кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарсан сөбүлэс, тыл-тылга киирис. ☉ Достигать согласия с кем-л. в чем-л., находить общий язык в чем-л.
Кыра эрдэҕиттэн араас уопсастыбаннай үлэҕэ эриллибит буолан, дьонун-сэргэтин кытта биир тылы булан үлэлиир. ПДИ КК. Булбута эрэ муннун анныгар — бэйэтин киэниттэн атын дьоҥҥо биэрэр, үтүөлэһэр диэни билбэт. ☉ (У него) не в привычке отдавать другому что-л. от своего (о скупом человеке или человеке, живущем замкнуто)
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун …… Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Сүһүөххүн бул — дьон тэҥэ сит-хот, киһи буол. ☉ Обретать силы для самостоятельной жизни, выбиваться в люди
Бу ыалга иитиллэн, мин киһи буолбутум, Сүһүөхпүн булбутум, атахпар турбутум. А. Бэрияк. Сүтэрбиккин бул — уһуннук суохтуу, ахта сылдьыбыккын көрүс, түбэс. ☉ Встречать, находить кого-л. долгожданного или что-л. долгожданное
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан [кыыһы көрөн], сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов. Тэҥнээххин булума — туохха эмэ уһулуччу кыайыылаах, сатабыллаах буол. ☉ Быть особенно сильным, умелым, не находить себе равного в каком-л. деле
[Туллук] Илим да баайар, бэл, тууну өрөр, Тимиринэн, маһынан арааһы уһанар, Күүстээх үлэҕэ бэл тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
◊ Була сатаан (сатыы-сатыы) — дьиҥэ-кырдьыга суоҕу баар курдук оҥорон, өйтөн ылан. ☉ Путем выдумок, измышлений (выдумывать то, чего на самом деле нет и не было)
[Ойуунускай] оҥоро сатаан, була сатаан, суруйаары эрэ суруйбат этэ. Суорун Омоллоон
Анна Андреевнам …… була сатыы-сатыы хайгыыр. Софр. Данилов
[Солко:] Куһаҕан дьон син бааллар, холобура, була сатыы-сатыы кириитикэлээбитэ буолааччылар. С. Ефремов