сыһ. Кытаанахтык, дьэбирдик; тоҥуйдук. ☉ Сурово, жёстко; холодно
Эдэр романтиктары Мирнэй тыйыстык көрсүбүтэ. Болот Боотур
«Тиэтэйимэ, доҕор!» — киһим мин диэки хайыспакка да, тоҕо эрэ тыйыстык хоруйдаата. СҮК
Аҕата төбөтүн төргүүлүү бырахта, симириктээбит халтаһаларын быыстарынан уолун тыбыс-тымныынан тыйыстык одууласпыт. М. Шолохов (тылб.)

даҕ.
1. Аһыныгаһа суох, аһынары билбэт, муус сүрэхтээх (киһини этэргэ). ☉ Безжалостный, жестокосердный, бессердечный (о человеке). Дьоннор тыйыс да буолар эбиттэр!
□ «Аата, тоҕо сүрэй!» — диэн Ылдьаа дьон санаата тыйыһыттан, аһыныгаһа суоҕуттан сөҕө олордо. Н. Заболоцкай
△ Тоҥуй, хаҕыс, тымныы (хол., сыһыан). ☉ Холодный, неприязненный (напр., об отношении к кому-л.)
Баһылай тыйыс сыһыантан соһуйан, оройго бэрдэрбиттии ходьох гынан далбааран ылла. У. Ойуур
Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. «ХС»
2. Кытаанах, хаҕыс, санаабытын уларыппат (киһи санаатын, майгытын туһунан этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый, непоколебимый (о характере человека)
[Мэхээлэ:] Аҕаа, мин эйигин ити курдук тыйыс, кытаанах буолуо дии санаабат этим ээ. А. Софронов
Тыйыс саха саҥарбата, Тымныытык мичээрдээтэ, Тииһин эрэ хабырынаат, Хааннааҕынан силлээтэ. И. Гоголев
— Ааттаммат кыыл дуо? — диэн истэ-истэ, уҥуохтара салҕалаабыт дьоннор, билигин адьырҕа кыыл кистэлэҥнээх күүһүн утары барар биир тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
△ Кытаанах, дьэбир (киһи тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Строгий, суровый (о внешности человека)
[Ньургустай удаҕан — Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурга:] О-ой, дуҕа-ар, хааныҥ-сииниҥ тоҕо тыйыһай, хараҕыҥ-сырайыҥ тоҕо хатыылааҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Кырдьаҕастар кини тыйыс сэбэрэтиттэн толлон эмиэ саҥарбатылар. И. Гоголев
Кини тыйыс сэбэрэтин Хараҕа сырдатара, Олоҕун уордаах иэйиитин Сүрэҕэ сымнатара. С. Данилов
3. Кытаанах, ыар, суоһумар (хол., дьылҕа, оҥоһуу). ☉ Жестокий, безжалостный, беспощадный (напр., судьба, рок)
Уол оҕо оҥоһуута Тыйыс буолар куолута. С. Тарасов
[Кубалар] Кыһыйаннар, айманаллар — Көппөт тыйыс аналтан, Уонна кистээн ытаһаллар, Уолҕамчы, ыар санааттан. И. Федосеев
Кырдьар сааһыгар маннык тыйыс дьылҕа көһүтэрин өйүгэр да оҕустарбатах буолуохтаах. Сэмээр Баһылай
△ Элбэх эрэйдээх, сордоох-муҥнаах (үйэ, кэм туһунан этэргэ). ☉ Несчастный, полный страданий; суровый, бедственный, гибельный (о времени, эпохе)
Сиритэ ытыллыбыт Бойобуой знамябыт, Чэбдик тыалга тэлибирээ, Эн биһиэхэ кэпсээ, кэпсээ Буорах аһыы сыттаах дуолан, Тыйыс ааспыт кэм туһунан. И. Гоголев
Ол тыйыс кэмнэргэ ол оҕотук кыысчаан Дьон муҥун, эрэйин чэпчэтэри сатыыра. М. Ефимов
Олоххо табыллыбатах, Ылдьаа курдук, батталга-хараҥаҕа самнары баттатан, хаарытибиини кэстэрэ сатаабыт былыргы тыйыс, күтүр үйэҕэ кэмнээх эбитэ буолуо дуо? Н. Заболоцкай
4. Олорорго кытаанах, ыарахан усулуобуйалаах (килиимэт туһунан этэргэ). ☉ Суровый, неблагоприятный для жизни (о климатических условиях)
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хотугу сири, ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйатыгар сүөһү кыстыгын тэрийии ураты боччумнаах миэстэни ылар. ТВН ФБНь
Саха өрөспүүбүлүкэтин тыйыс айылҕатыгар, тоҥ буоругар эҥин эгэлгэ отонноох култууралары үүннэриэххэ сөп. ЧМА МУХСҮү
5. Кытаанах, чиҥ, бөҕө (хол., тирии туһунан этэргэ). ☉ Прочный, плотный, крепкий (напр., о коже)
[Ньургун Боотур] үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы кэтэн кэбистэ, алта хос дьапталҕа сарыы тыйыһын мунньан оҥорбут сону, дыгдатчы кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Сарыы тыйыһыттан, саары килбэлдьигэһиттэн бэйэбэр сөрү-сөп сону, ыстааны, этэрбэһи кэтэрим. Болот Боотур
Буолуоҕа тугу да тулуппат кыахтаах, Буолуоҕа барыны сатыыр маастар; Ханнык да хатан киниэхэ самныаҕа, Тыйыс да ыстаал сымныаҕа. С. Зверев
ср. алт. тыгыш ‘тесный, тугой, плотный, крепкий’

1) прочный, крепкий; тыйыс өтүү прочная верёвка; тыйыс таҥас крепкая ткань; 2) перен. строгий, суровый; кини тыйыс көрүҥнээх у него строгий вид; 3) перен. суровый; тыйыс климат суровый климат; 4) перен. суровый, тяжёлый, трудный; сэрии тыйыс дьыллара суровые годы войны; 5) перен. разг. скупой, жадный; тыйыс киһи скупой человек.

a. hard, tough, harsh; тыйыһый, тыйыһыр= v. to become hard, tough; тыйыһыт= v. to make hard, tough, toughen, harden