сущ
тымтык

аат., итэҕ. Инникини эрдэттэн билэр дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, способный предвидеть будущее, провидец
Бэрт үгүс кыра ойууттар, түүллээхтэр-биттээхтэр, көрбүөччүлэр бааллар. Амма Аччыгыйа
Көстүбэти көрөр күүстээх көрбүөччү буолуохтааххын. С. Данилов
Инникини тымтыктанан көрүү саамай тарҕаммыт оскуолатынан ойууттар, удаҕаттар, көрбүөччүлэр билгэлээһиннэрэ этэ. РИН СЛ-8
ср. др.-тюрк. көрүмчү ‘провидец’

даҕ. Биир кэмҥэ киэҥник биһирэнэр, муода буолбут (мал-сал, таҥас-сап туһунан). ☉ Модный
Аныгылыы муодунай таҥастаах, балай да тупсарыммыт сирэйдээх-харахтаах эдэр дьахтар …… түннүгүнэн таһырдьаны одуу лаан турда. ТМ ДК
[Артур] аныгылыы бэрт муодунай тигиилээх кыһыл ырбаахытын аһаҕас уолугун көннөрүннэ. «ХС»
[Хаһаайка] киһи күнүстэри тымтыктанан да булбат муодунай миэбэлин дьиэтигэр киллэртэрэн туруоран баран, сымнаҕас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн сытар. «Кыым»

1. даҕ. Тэҥ соҕус, араабараа. ☉ Приблизительно равные, почти равные (напр., по возрасту, росту)
   Сэмэнниин иэл-тиэл намыһах уҥуохтаах, хап-харанан сып-сытыытык чаҕылыччы көрбүт эдэр киһи, Васька Иванов, олорор. СДТА
   Атыттар «сүүрэркөтөр үгэммит» диэххэ айылаах иэлтиэл саастаах элэстэммит эдэр дьон. «ХС»
   Атын хамаандалар эмиэ иэлтиэл көрдөрүүлээхтэр. Хайа да хамаанда бастакы бөлөхтөн түспэт иһин дьулуһар. «Кыым»
2. сыһ. суолт. Тэҥ соҕустук, араабараатык, ылбат-биэрбэт. ☉ Почти наравне, почти одинаково
   Хаартылаан, үстэ-түөртэ куотуһан, иирэ талахтыы иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ол эрээри оччоҕо Кылбановскай ону этиэ этэ, кини да тымтыктанан көрбүтэ баара дуо, биэтэккэ икки ат иэл-тиэл тахсан эрэллэрин. В. Яковлев

тымтык, чарт (тутуу матырыйаала).

м. 1. (пламя) уот, төлөн; развести огонь уотта отун; 2. (свет) уот; в окне горел огонь түннүк уоттаах этэ; 3. (стрельба) уот, ытыы, ытыалааһын; открыть огонь уотта ас; # между двух огней икки уот икки ардыгар; из огня да в полымя погов. уоттан куотан кутааҕа киир; бояться как огня уоту тутар курдук куттан; днём с огнём не найдёшь тымтыктанан да булбаккын; пройти огонь и воду (и медные трубы) элбэх ууну-уоту уҥуордаа, элбэх үрүҥү-хараны көр.

аат.
1. Кыра чэпчэки мас устар аал. ☉ Маленькая лёгкая деревянная лодка, ветка. Хомус быыһыгар сытар эргэ мас тыы уутун сүөкээн иһирдьэ устан киирдэ. Софр. Данилов. Үрүҥ тумаҥҥа, үөл-дьүөлгэ Үрдүбэр көтөллөр үөр кустар. Хомуһу быыһынан Ытык күөлгэ, Туманы силэйэ, тыым устар. Л. Попов
Күөл кытыытыгар эр дьон уһун ньолбуһах тыылартан чыыры сүөкүүллэр, балыктыыр тэриллэрин бэрийэллэр. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Сайыҥҥы муҥхаҕа бултанар балык кээмэйэ. ☉ Мера улова при летней неводьбе
Элиэлэри күҥҥэ үстэ көрүөхтээххин, биирдии көрүүгэ түөртүү-биэстии толору тыы балыгы ылаҕын. С. Руфов
Дьиҥинэн, балтараа тыы буолбатах, икки аҥаар тыы балык кэлбитэ. Д. Таас
♦ Эрдиитэ суох тыыга олорто — кими эмэ улахан кыһалҕаҕа киллэрдэ; албыннаата. ☉ Поставить кого-л. в затруднительное положение, обмануть кого-л. (букв. он посадил его на лодку без вёсел)
Ол гынан баран бу улахан тутууну ыытарга үп-харчы өттүнэн иннин тымтыктаммакка эрэ, эрдиитэ суох тыыга олорон устар курдук таах даллайан иһэр салалта баар буолуон түктэри. В. Яковлев
[Семён:] Суругу кытта [хаартыскабыт] куораттаабыта. [Дуня:] Кэм буолуо. Ити аата эрдиитэ суох тыыга олордохпут. Н. Туобулаахап
◊ Туос тыы — туостан оҥоһуллубут чэпчэки тыы. ☉ Лёгкая берестяная лодочка
[Нүһэр Дархан:] Мин салларсааспар бэйэм эрэ туспар Дохсун балкыырдыы, туос тыы курдук, Соҕотоҕун өрө тустубутум. И. Гоголев. Сарсыарда Сомоҕоллой Даадарга көһөн барарын кытта, бары үтүө ырата-баҕата туос тыы курдук соҕотохто түөрэ сүөкэммитэ. Болот Боотур
Туос тыы үс киһини уйбатын билэбин. Онон мин кытылга хаалабын. В. Иванов. Тыы көҕөн — атыыр көҕөн. ☉ Селезень кряковой утки. Уу көтөрдөрө. Тыы көҕөн. ВПК ОТҮө. Тыы кэмэ — күһүнүн балыктыыр сөрүүн кэм. ☉ Осенние прохладные дни, когда начинается ловля рыб
Тыы кэмэ буолан, Абакыын Ньукулай оҕонньордуун балыктыы киирбиттэрэ. Нэртэ
Эчи тыы кэмэ (муус тоҥуон иннинэ балык сылдьар бириэмэтэ) бүтэрэ аҕыйах хонук хаалла, оттон мин бу сырыттаҕым. «ХС»
ср. кет. ти ‘лодка средней величины’

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

I 1, 1) перед, передняя сторона || передний; инним үчүгэйдик көстөр впереди мне всё хорошо видно (букв. моя передняя сторона хорошо видна); ат илин туйахтара передние копыта лошади; илин тиистэр передние зубы; илин атах суолун кэлин атах сиппэт посл. следы передних ног не догонят (следов) задних ног; 2) перен. будущее, будущность; иннин тымтыктанан көрбүт суох посл. (ещё) никто не прозревал своего будущего, осветив его лучиной; 2. в косвенных формах выступает в роли послелога (см. иннигэр , иннинэ , иннинэн, инниттэн ) # бэйэ иннэ бэйэҕэ каждый сам за себя; илин былдьаһыы соперничество; стремление опередить, превзойти (вызываемое завистью и др. эгоистическими мотивами); илин кэбиһэр уст. женское нагрудное украшение; иннигин (или иннибин, иннин ) көрүн = заботиться о себе; преследовать свой интересы; иннин хайынар предусмотрительный, дальновидный (о человеке).
II восток || восточный; бүгүн илинтэн тыаллаах сегодня ветер с востока; илинҥи дойдулар восточные страны; илин (диэки ) бар= идти на восток, двигаться к востоку, в восточном направлении.

1. даҕ.
2. Ким-туох эмэ иннигэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний
   Соҕотох инники тииһэ чороҥолоото. Амма Аччыгыйа
   Ганя ийэтэ инники эрээккэ олорор. Н. Якутскай
   Ураһаҕа чугаһаан иһэн, икки инники киһи тохтоотулар. Н. Габышев
3. Эрдэтээҥҥи; урутаан буолбут, ааспыт. ☉ Ранний (по времени); предыдущий. Инники араатар төһө бэркэ эттэ? Бу оҕо инники чиэппэргэ туйгуннук үөрэммитэ. Инники кинигэтигэр бу туһунан суруйбатах этэ
4. Кэнэҕэски, кэлин буолуохтаах, кэлэр өттүнээҕи. ☉ Будущий, грядущий
   «Евгений Онегин» нуучча литературатын инники сайдыытыгар быһаарыылаах суолталаммыта. Софр. Данилов
   Инники сыалгытын чопчу өйдүүр буолаҥҥыт үгүс тэрилтэттэн ордук үлэлиигит. М. Доҕордуурап
   Туруоруллар пьеса тыйаатыр инники дьылҕатын уонна онно оонньуур артыыстар инники үлэлэрин быһаарарын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. АҮ
5. аат суолт.
6. Иннигэр баар кимтуох эмэ; бастакыта. ☉ Передний; первый (по порядку)
   Инникилэрэ охторун кытта төттөрү ойуохтара. Амма Аччыгыйа
   Инникитэ - туруорбах балаҕан, онтон салгыыта - мааны ампаар дьиэ. Н. Якутскай
7. Кэлэр кэм, туох буолуохтааҕа. ☉ Будущее, грядущее, будущность; перспективы, виды на будущее
   Инникини тымтыктанан көрбүт суох (өс ном.). Икки атахтаах Инникитэ сырдык - Эстиэ суоҕа, Элбии, үүнэ туруоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Дьиҥнээх булчут булдун кырыһыттан быһа хаһан да өлөрбөт, олорор мутугун кэрдиммэт, инникитин толкуйдаан бултуур. Далан
8. сыһ. суолт.
9. Сирэйин хоту, баран иһэр сирин хоту; сайдан иһэрин хоту. ☉ Вперед (по направлению поступательного движения)
   Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, инники дьулуһуллар. Н. Якутскай
   Ааныс инники сулбу түстэ. Н. Заболоцкай
   Үтүө үйэ үүнүүтүн революционнай тыына өйгүн-санааҕын сайа охсон инники ыҥырар. С. Васильев
10. Сирэйин хоту; бастакылаан. ☉ Впереди
    Эрчимнээх буол! - диэтэ, Иҥнимэ-толлума, инники ис! - диэтэ. П. Тобуруокап
    Өлөксөй инники олорон Эрдиини тардыалаата. С. Васильев
    Эн биһи мэлдьитин дьэ бииргэ Инники буолуохха, доҕоруом! П. Тулааһынап
    ♦ Инники хардыы - туохха эмэ салгыы ситиһии, сыҕарыйыы. ☉ Шаг вперед (об успехе, прогрессе в чем-л.)
    Төҥүргэстиин, суоллуун-иистиин - барыта күүстээх үлэни, инники хардыыны көрдөрөр. Бэс Дьарааһын
    ◊ Инники кирбии - 1) өстөөхтөн саамай чугас, ыкса сытар сэриилэһэр кирбии. ☉ Передовая, передний край (в зоне боевых действий)
    Гурьянов биһикки инники кирбиигэ кэллибит да …… ытыалаһан тибиргэтиһэн киирэн барыахпыт дии санаабыппыт. Т. Сметанин
    Рота өстөөх инники кирбиитигэр тааҥкалары кытта тэҥҥэ тиийдэ. Д. Кустуров
    Ити кэмҥэ уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин ротата инники кирбиигэ охсуһара. И. Егоров; 2) туох эмэ бастакы кирбиитигэр, бастакы кэккэтигэр (тард. ф-гар тут-лар). ☉ В авангарде, в первых рядах (употр. в притяж. ф.)
    Литература үлэһиттэрэ идеологическай үлэ инники кирбиитигэр тураллар. Софр. Данилов
    Эн куруутун мөккүөр инники кирбиитигэр сылдьыбытыҥ. «Кыым». Инники күөҥҥэ (күөнүгэр) - туох эмэ (хол., куоталаһыы) бастакы кэккэтигэр, бастакы кирбиитигэр (ис, сырыт). ☉ В авангарде, в первых рядах (быть, находиться). Баал Хабырыыс отуттан тахса сыл устата саха сэбиэскэй литературатын инники күөнүгэр сылдьыбыта, биһиги национальнай поэзиябыт биир төһүү үлэһитэ этэ. Софр. Данилов
    Үс тыһыынча кэриҥэ үлэ удаарынньыктара куоталаһыы инники күөнүгэр иһэллэр. ПДИ КК
    Куоталаһыы инники күөнүгэр Амакинскай уонна Дьааҥытааҕы эспэдииссийэлэр иһэллэр. «ЭК». Инники ыстатыйа калька - хаһыат, сурунаал бастакы сирэйигэр тахсар ыйаркэрдэр, салалта буолар ыстатыйа. ☉ Передовая статья, передовица. Хаһыат инники ыстатыйатын дьүүллэһэбит. Сурунаал инники ыстатыйатын үөрэтэллэр