тыргый диэнтэн холб. туһ. Чубукулар айаннаабыт суоллара, оҕуруону ыһыталаан баран тиспиттии уһаты-туора тыргыһаллар. «Чолбон»
Дэриэбинэттэн өрүскэ кэлэр ыллыктар тыргыһаллара, тыалар быыстарыгар дэриэбинэлэр бүгэн тураллара. Р. Тагор (тылб.)

тыргый диэнтэн дьаһ
туһ. Куонааны балачча күүтэн көрдө уонна отуу иннигэр уот оттон тыргытан кэбистэ, чэй өрдө. Н. Заболоцкай. [Кыра быраат — Күндэли Куоҕа:] Умун миигин өйдүүн, сүрэхтиин, Унаар буруону Тыргыт кинилиин, — Быдан үйэҕэ бырастыы. Д. Апросимов

көр сыймаар
Ынах ыыр буолан эбитэ дуу, кыра оҕолор Ньургуннаах көрдөхтөрүнэ, адьас дьахтар курдук сыймаарыйбыт киһи этэ. Далан
Сыыйыллан тыкпыт сырдыгым Сыламныы-сыламныы сырдаата. Сырдык ыраас күнүм Сыймаарыйа-тыргыйа сыралыйда. П. Тулааһынап
Сыралыйар сылаас үтүө куйааһынан Сымара муус сүрэхтээхтэри сылаанньытан, Сыаналаах да сыл сыймаарыйан аастыҥ. С. Васильев

1. тиэрбэстээ диэнтэн атын. туһ. Куйахтар алтанынан тиэрбэстэнэн дьапталҕа тимирдээх буолаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Тиэрбэс курдук төгүрүк быһыылаах буол. ☉ Быть, становиться кольцеобразным, образовывать круги (напр., на воде)
   [Буруут] Уута чөҥөрүс гынна, Оргуйан, тиэрбэстэнэн ылла. С. Васильев. Испиискэ уота кылбас гынна, күөх буруо тыргыйда, тиэрбэстэнэн, дьиэ үрдүн диэки тунаарыйда. «Кустук»

тыргый диэн курдук
Сотору саҥа тахсан эрэр күн көмүс сардаҥата ыстаабан хайаҕаһынан көмүс сабы сыыйа тардыбыт курдук тыргылла түһэр. Н. Якутскай
Дьоҕус үүтээн дьиэттэн дьон баарын биллэрэн соҕотох оһох хороотун буруота унаарыйа тыргыллар. «Чолбон»
Саас буолан, халлаан сылыйан, сир-сир аайы хайыһар суоллара тыргылыннылар. «Кыым»

туохт.
1. Сүрүн соруккуттан, дьарыккыттан туохха эмэ аралдьыйан хаал; тугу эмэ гынар кыаххыттан тахсан хаал. ☉ Отвлекаться от чего-л., от какого-л. дела; потерять способность делать что-л., заниматься чем-л.
Күн бүгүнүгэр диэри Таҥыыттар сээбэҥнээбэккэ олороллор, онон сарсын сарсыарда халлаан сырдыыта тоҕо анньан киирэбит. Н. Лугинов
Лөкө бүгүн тоҕо эрэ сээбэҥнээбит дуу, мэлдьи олбу диэки хайыһан турбахтыыр. А. Сыромятникова. Хайдах бултуур кэм чугаһаата да, сээбэҥнээн сүгүн утуйбат, аанньа аһаабат буолан хаалабын. М. Тролуков
2. Сэрэн-сэрбэн, саарбахтаа, саараҥнаа. ☉ Остерегаться, колебаться
Оо, сээбэҥнииртэн ордук ыарахан баар үһүө, аны билигин барыта соҕотохто дьэҥкэрдэ, иннигэр көбүс-көнө биир суол тыргыйда. Н. Лугинов
Олус сээбэҥниир, бэл куттанар да курдук санаалар кинини элбэхтэ үүйэ-хаайа туталлар. Е. Неймохов
Кууһума иһигэр сээбэҥнии санаан, кыргыттарыгар чугаһыырдыы, үөрүйэх хамсаныынан таастан тааска дэгэйэн, тиэтэйэ-саарайа түһэн истэ. «Чолбон»

аат. Хаа, сүрүн устун тохтообокко устан үксүгэр өрүскэ түһэр уу сүүрээнэ. ☉ Малая река, впадающая в реку, речка
Күһүн аайы куобахха туһахтыыбын, үрэххэ туулуубун, кыһын куйуурдуубун. Күндэ
Оччотооҕу бириэмэҕэ билиҥҥи Амма улууһун сиригэр, Амма үрэххэ Арыылаах хочотугар сэттэ ини-бии дьон олоортор. Эрилик Эристиин
Тугун баҕас уһунай Нуоралдьыма үрэҕэ, Хаһан-хаһан тиийиэмий Хампа алаас ыалыгар? С. Данилов
◊ От үрэх көр от
Чээл күөх ньуурдаах от үрэх тоҕойугар мастар быыстарыттан күөх буруо өрө тыргыйан көһүннэ. Далан
Мыраан аннынан сыккыраччы сүүрдэр от үрэх талаҕар чыычаахтар ыллаан чырылаталлар. Н. Якутскай
Үрэх баһа <сир, дойду> көр бас II. Холобур, күһүн, үрэх баһыгар хаар түстэр эрэ, хаас киирбитинэн барар. Далан
Миигин хоту үрэх баһыттан кэлэрбин кытта Дьокуускайдааҕы сынньанар дьиэҕэ ыыппыттара. А. Бэрияк
«Ээ, ол үрэх баһа сир», — диэн киһи-сүөһү олохсуйбат, түҥкэтэх ыраах сири ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. арых, өзэк, алт. өрек, казах. өре ‘речка, небольшая горная река’