сов. 1. (расколоться) тырыыҥкалан, хайын, хайыталан; 2. (распасться на части) араҕыс, бытарый; 3. хим. араҕыс; 4. физ. (об атомах) бытарый. расщепление с. 1. (по гл. расщепить 2, 3, 4) араарыы, бытарытыы; расщепление атомного ядра атом ядротун бытарытыы; 2. (по гл. расщепиться
2, 3, 4) арахсыы, бытарыйыы.

I
аат. Табаҕа холбонор чэпчэки, кыра сыарҕа. ☉ Нарты
Сирдьит табаларын тохтотор, туркуларыттан түһэллэр. Н. Якутскай
Туркубар холбоммут көтөллөр Атара сэлиинэн көтөллөр. Н. Дьяконов
[Булчут] Сыыдам туркутун урбачытан Хаардаах дуолунан айанныыр. А. Михайлов (тылб.)
ср. эвенк. тууркин, турки, турку ‘нарты (собачьи, оленьи)’
II
аат.
1. Өрт ыытарга туттуллар төбөтө тырыыҥкаламмыт мас. ☉ Расщеплённый кол, употребляемый при пускании пала. Эһэм түргэн үлүгэрдик хас да турку оҥордо
2. түөлбэ. Хараҥаҕа балыктыырга тыы тумсугар туруору анньан уматар тымтык түрдьэтэ. ☉ Горящий пучок лучинок на носу лодки при ночном лове рыбы. Түүн балыгы атаралыырга туркунан сырдатыналлар. Тэҥн. уктаа III 1

аат., эргэр.
1. Урукку итэҕэлинэн, дьиэни-уоту, киһини эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастааһын. ☉ По старинным поверьям — обряд изгнания злых духов, нечисти из жилища, человека или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ дьааһын Сүргүйүүтүнэн сүргүйдэҕим, Хаан дьааһын Арчытынан арчылаатаҕым. ТТИГ КХКК
Үөскээбит сириҥ иччитэ Мин буолабын, Төрөөбүт буоруҥ арчыта Мин буолабын. Саха фольк. Тоҕус төгүл уруйдаан, аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силик арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын Аһаан барда. С. Зверев
2. Куһаҕан тыыны, кири ыраастааһыҥҥа туттуллар тырыыҥкаламмыт уонна баайыллыбыт мас, туос эбэтэр от. ☉ Предмет (напр., пучок лучинок, береста), употребляемый в прошлом при совершении обряда изгнания злых духов, нечисти. Арчы маһа. Арчы туоһа
□ Арыы хатыҥ саҕа араҕас туспаан арчы. ПЭК СЯЯ
ср. тюрк. арча ‘можжевельник’

I
туохт. Туохха эмэ (хол., туттар тэрилгэ) укта оҥор. ☉ Приделывать черенок, ручку, рукоятку к чему-л.
Оттон Данил Золотовскай оҕонньор баһымньылары уктаан иһэр. М. Доҕордуурап
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
Хотууру уктуох иннинэ таптайар ордук. ПАЕ ОСС
II
аат.
1. Быа, боробулуоха о. д. а. төрдүн туохха эмэ кэтэрдэргэ (эбэтэр бэйэтин бүк тутарга) анаан биэтилэлии холбоммута, тиэрбэс. ☉ Завязанный кольцом конец верёвки, проволоки и т. д., петля
Октябрина ааны тардыалаата. Төгүрүк уктаалаах хара тимир тутаах хамсаабат. М. Попов
Туһах уктаатыгар иитэр кылыыны кэтэрдиллэр. ТСКБ
III
аат. Ходуһаны өртүүргэ киэҥ сиринэн уоту тарҕатарга туттуллар, төбөтө тырыыҥкаламмыт мас. ☉ Расщеплённый на конце кол, употребляемый при выжигании покосов
Уктаалаах уот. ПЭК ОНЛЯ I
Мин сотору оҕонньорго аҕылаан-мэҥилээн тиийэбин: «Эһэ сии сыспытын умайа сылдьар уктаанан сирэйин салатаммын быыһанным», — диибин. «Чолбон»
Машук төбөтө умуллубут уктаа курдук буруолуур. М. Лермонтов (тылб.). Тэҥн. турку II 1