туохт.
1. Тыалга охсуллан имигэстик илибирээ (хол., сэбирдэх). ☉ Трепетать, дрожать, развеваться на ветру (напр., листья)
Эрдэлиир уҥуоҕа кыракый кыһыл былааҕынан тэлибирии көрүстэ. Амма Аччыгыйа
Хатыҥ сэбирдэхтэрэ салгынтан тэлибирии мөхсөллөр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тэтиҥ мастар сэбирдэхтэрэ сөрүүн тыалтан тэлибирии суугунууллар. А. Фёдоров
2. көсп., кэпс. Түргэнник, ыксаллаахтык, өрүһүспүттүү саҥар. ☉ Торопливо и невнятно говорить, тараторить
[Тэтэрээтэ Мэник Петяҕа Уордаахтык тэлибирээтэ:] Тунал ньуурбун бөрүөҕүнэн Тобулута кэйэҕин эн. Ф. Софронов
[Хомоҕой тылым] Тэтиҥ сэбирдэҕинии тэлибирээмэ Чэпчэкитик мээнэ тэбигирээмэ. С. Васильев

I
тэбигирээ диэнтэн холб. туһ. Оҕолорум барахсаттар, сүүрэн тэбигирэһэн кэлэҥҥит эһэҕит Куонаан оҕонньор оллоонноон олорон кэпсиирин истиэххит-сэргиэххит буолаарай? С. Тумат
Уолаттар кэнниттэн сүүрэн кэлэн, …… түҥнэри садьыйан түһэрбиттэр, …… харытыгар кэтэ сылдьар чаһытын устан ылан баран, куотан, дьиэлэрин диэки сырсан тэбигирэһэн хаалбыттар. ОАП ИиЭУО
«Туллукчаана кэллэ!» — дэһэн Ньукулааһа сиэннэрэ кыргыттар утары сырсан тэбигирэһэн кэллилэр. «ХС»
II
даҕ. Чэпчэки, түргэн (атах тыаһын туһунан этэргэ). ☉ Лёгкий, быстрый (о топоте). Оҕо атаҕын тыаһа чэпчэки, тэбигирэс буолааччы
□ Самаан сайын
Киэһэ. Тыаҕа. Чыычаах иһийиитэ. Тэбигирэс атах тыаһа Сүллэр этиҥ курдук. С. Данилов

I
субул. тыас туохт. Биир кэм түргэнник хатыланар «сып-сып» гынар тыаһы таһаар. ☉ Производить быстрое чередование шелестящих звуков (напр., о шуме мелкого, частого дождя). Самыыр тыаһа сыбыгырыыр
□ Тиэтэл бөҕөнөн тэбигирээн, Тыынын муҥунан сыбыгыраан, Атыллаан иһэн аһа охсор. А. Софронов
Сэтиэнэххэ, хадьымалга ороҕуран Силигирии, сыбыгырыы сүүрэн, Хороҥ отунан хорҕолонон Хорооҥҥо кутуйах түһэр. К. Туйаарыскай
Көйүүр Үҥээлэбис Көбүөхтүүрүн көрөн кэбис, Сыт-сымар ылаат өрүсүһэн Сыбыгырыы сүүрбүтэ сүрүн! Кыраһа к.
ср. хак. сыбдыра ‘шелестеть’
II
дьүһ. туохт. Чэпчэкитик уонна түргэн-түргэнник үктэнэн хаамп (хол., атах сыгынньах). ☉ Легко и быстро двигаться
[Уолчаан] иирэ быыһынан барар сөрүүн суолга сыгынньах атаҕынан бытыгыраччы үктэтэлээн олус түргэнник сыбыгыраан истэ. А. Сыромятникова
Илиитигэр ньургуһун тутуурдаах атах сыгынньах кыыс ыллык устун хааман сыбыгыраан иһэрэ. ПП Дь

туохт.
1. Долгуйан, түллэн хамсаа, чалымнаа (иһиттээх убаҕаһы эбэтэр өрүһү, муораны этэргэ). ☉ Волноваться, колыхаться, плескаться (о жидкости в посуде или о воде в море, реке)
Байҕал уута бааллыран дьалкыйда, Муора уута булкуллан будулуйда. Саха фольк. Биһиги иннибитигэр киэҥ өрүс оргууй устан дьалкыйа сытар. Н. Заболоцкай
Кыргыттар арыылаах кымыһынан дьалкыйар чороону киһи аайы туттартаабыттара. П. Аввакумов
△ Долгуйан, чалымнаан таһынан тоҕун (иһиттээх убаҕаһы этэргэ). ☉ Расплескиваться, выплескиваться, выливаться (из посуды)
Микиитэ лэппиэскэни халты анньан кэбистэ, хобордоохтоох арыы кыратык остуолга дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Мэлгэйбээт улахан ойоҕо өрө хабытайдана түһээт, олгуйга эт эбии бырахпытыгар миин дьалкыйан уокка тоҕунна. С. Курилов (тылб.)
Уһааттаах уум көхсүбэр дьалкыйарын кэрэйбэккэ муҥ кыраайынан сүүртүм. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Биир тэҥник долгулдьуйа хамнанан хаамп, айаннаа. ☉ Двигаться, колыхаясь, мерно качаясь
Мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Улаан ону күүппүттүү айаннаан дьалкыйбытынан барда. Н. Заболоцкай
Күн санньыйыыта оҕус барахсан Ыар таһаҕастан хараҕа ууланар, Дьиэҕэ тиийэр, сынньанар баҕаттан Күүһүн түмүнэн хааман дьалкыйар. Н. Босиков
Тус илин диэки киирэн Сиэлэн дэгэйэн истэ, Хааман дьалкыйан истэ, Сүүрэн тэбигирээн истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ
3. көсп. Кытаанахтык тутуллубат буол, туллаҥныыр, хамсыыр буол. ☉ Перестать крепко держаться, ослабнуть, расшататься
Сүнньүлүүн доргуйан, Сүһүөхтүүн дьалкыйан Сөбүлүү санаатым. П. Ойуунускай
Уолан уол буолан, оргуйа-дибилийэ сылдьаҥҥын, чанчыгыҥ кырыаран, илин тииһиҥ дьалкыйан хаалбытын билбэккэ хаалаайаҕын! Амма Аччыгыйа
Урукку өттүгэр тыраахтар араамата дьалкыйдар, алдьаннар эрэ быраҕыллара, кыайан оҥоһуллубат этэ. В. Ойуурускай
4. көсп. Үбү-аһы харса суох ороскуоттаан, иһэн-аһаан сырыт. ☉ Проводить время в кутежах, проматывая большие деньги
Куоракка киирэн дьалкыйбытын кэмсинэ быһыытыйда. Болот Боотур
[Харчыны] сатаан, сөптөөхтүк туһаныахха наада. Ону биһиги обургулар наһаа дьалкыйан кэбиһээхтиибит. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, оҕонньор дьалкыйа, дьаарбайа түһэн ыллаҕа дии күөх сайын кэлбит аатыгар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Улаханнык долгуй, өйүҥ-санааҥ өрүкүй. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения
Үчүгэйиин, үчүгэйин! Сүрэҕим дьалкыйда, Сүһүөҕүм хамнаата. А. Софронов
Кутум дьалкыйар, Куттанным-куойдум, Куйахам күүрдэ. П. Ойуунускай
Яков, төбөтө балачча дьалкыйан олорор киһи, итини аанньа истибэтэ, өссө кини үөрэтэрдээх диэн кыһыйа санаата. Н. Заболоцкай
♦ Атыйахтаах уу курдук дьалкыйар көр атыйахтаах уу курдук аймаа
Мин уолум төрүөтэҕинэ, бу сатыы халлаан, часкыйан ытаабыт саҥатыгар, кута курдук күөгэлдьийэ хамнаабыта, сардаҥалаах маҥан халлаан атыйахтаах уу курдук дьалкыйа сыспыта. Саха фольк. Аан ийэ дайдым хаанынан ытаан Атыйахтаах уу курдук дьалкыйда [сэрииттэн]. И. Егоров
Икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат (дьалкыйбатынан) көр икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт). Баһыккалаах Нараҕаннаахтыын, икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбатынан, улахан эйэлээх, инибии курдук олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кинилэр улам-улам бодоруһан испиттэрэ, онтон икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат доҕордуу буолбуттара. С. Федотов
Үчүгэй доҕордуулар икки ардыларыгар ыаҕастаах уу дьалкыйбат. ЧКС АК. Иһэ иирбит, таһа дьалкыйбыт - улаханнык долгуйбут, өйө-санаата булкуллубут (туох эрэ куһаҕантан). ☉ Быть сильно возбужденным, находиться в смятении от чего-л. неприятного, неожиданного
Ариша, мин иһим иирэн, таһым дьалкыйан олорор. Суорун Омоллоон
Кини бииртэн эрэ, ону даҕаны ийэтин хос аатыттан иһэ иирэр, таһа дьалкыллар. Дьоло суох буола түһэр. Н. Босиков
Оо, Маака иһэ иирбит, таһа дьалкыйбыт Харыйаантан арахсан төһө бэрт олоҕу олороргун көрүөхпүт. А. Бродников. Ыаҕастаах уу курдук (уулуу) дьалкыйар - хас хамсаннаҕын аайы түллэҥнээн ыалдьар (киһи төбөтүн туһунан). ☉ Болит, раскалывается голова у кого-л. (словно сосуд, переполненный водой, расплескивающейся при каждом движении)
Ол эрээри утуйбатахтан төбө ыаҕастаах уу курдук дьалкыйара билигин биллэ илик. Амма Аччыгыйа
Сарсыныгар күн ортотун саҕана турбута, төбөтө диибин диэн ыаҕастаах уулуу дьалкыйара. «ХС»