побуд. от тэлэкэлээ =.

возвр. -страд. от тэлэкэлээ= 1) рваться, разрываться; быть порванным, разорванным; тэлэкэлэммит сон разорванное пальто; 2) разг. вспахиваться, распахиваться, быть вспаханным, распаханным; 3) перен. разг. рубиться, быть разрубленным; кромсаться, быть раскромсанным; раздираться, разрываться, быть разодранным, разорванным.

тэлэкэлээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Икки аҥыы тэлэкэлэммит ырбаахытын элээмэтин сөрүү тутунна. Амма Аччыгыйа
Оҕолор оонньоон-көрүлээн, «сэриигэ» быстыбыт сиэхтэри, тэлэкэлэммит эҥээрдэри бобута абырахтаан баран, оронноругар кэккэлэһэ сыттылар. «ХС»

сыһ. Олус үчүгэйдик, кэрэтик, сиэдэрэйдик. ☉ Очень ярко, великолепно, превосходно, чудно
Эриэккэстик этэрбинэн Эһиги курдук буолуом дуо! П. Ойуунускай
Сорох эпиитэт дьүһүнү-мөссүөнү мөлтөхтүк, сорох күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр. Күндэ
Холкуос суотчута кырыымпаны маһынан эриэккэстик оҥорор. М. Доҕордуурап
Киһи бэйэтин хотуурунан көрүөхтэн эриэккэстик тэлэкэлээн кэбиһэр. Хомус Уйбаан

I
килбэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Аҕата күлэн, кэтит тиистэрэ килбэҥнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Ойон эрэр күн эҥэр хайаларга тыкта — кырыа буолбут туруору таастар чаҕылыҥнаһа, килбэҥнэһэ түстүлэр. Болот Боотур
Сытыы быһахтар сыалаах эти тэлэкэлээн килбэҥнэстилэр. Айталын
II
даҕ. Күлүмүрдээн, сырдаан көстөр. ☉ Сверкающий, сияющий
Көлүйэ күөллэрим килбэҥнэс туората Көмүстээх эрэһэ долгунун күллэрдэ. И. Гоголев
Арамаан …… килбэҥнэс ытарҕалаах, сайгыллыбыт уһун былааччыйалаах кыыһы көрдө. У. Нуолур
Кытай маастардара фарфор иһит «сиэркилэ курдук килбэҥнэс» …… буолуохтаах дииллэрэ. АЕВ ОҮИ

аат., эргэр.
1. Уһун быаны, ситиини хатар тэрил. ☉ Веретено
Фабрикаҕа бары таҥас өрөр иэрэгэйдэр үлэлииллэрэ. Ю. Чернов (тылб.)
2. Тимири үүттүүр сэп. ☉ Разновидность якутской дрели (стержень дрели со вставным сверлом приводится в движение закручиванием и раскручиванием веревочки, продетой через отверстие в верхнем конце стержня и прикрепленной двумя концами к горизонтальной палочке). Былыр көмүстэн киэргэли оҥорооччулар иэрэгэйинэн туһаналлара
3. Остуолга ытыйан холоруктатар оонньуур. ☉ Игрушка в виде кружка на вращающейся в вертикальном положении оси, волчок
Кини санаата иэрэгэй курдук ытыллар. В. Протодьяконов
Оргул кэтэҕэр хаар күдэригин ортотугар сүүнэ улахан киһи иэрэгэй курдук холоруктуу ытылла турара. Н. Абыйчанин
[Куралай кустук] иэрэгэй курдук ытыллан, иннигэр-кэннигэр хаан өстөөхтөрүн эмэх күрүөлүү сиҥнэртээн, тэлэкэлээн истэ. Д. Апросимов
Ыт үрдэ. Киис ииримтийэ кыыһыра түстэ, куотар сир көрдөөн иэрэгэй курдук дьүүлэ-дьаабыта көстүбэккэ ытыллар. «ХС»
4. көсп. Быһаарыыта суох иэрэҥнээһин, саараҥнааһын. ☉ Необоснованное сомнение; нерешительность, колебание; боязнь продешевить.
5. түөлбэ. Мээчиктии эриллибит сап. ☉ Клубок (ниток).

туохт.
1. Күүһүҥуоҕуҥ батарбакка тэбэнэтир, тугу эмэ гыныаххын күүскэ баҕар; үлүһүйэн туран оҥор. ☉ От избытка сил, энергии зажечься желанием чем-л. заняться; дурачиться, озорничать от избытка «дурной» силы, энергии (о молодых людях)
[Сыллай] туста сылдьар икки бөҕөскө ойон тиийэн, икки ардыларыгар харыларын батары биэрэн баран, туора хаһыйталаата уонна биир-биир хам баттаталаан кэбистэ. Кыдьыгырдаҕа үһү! Амма Аччыгыйа
Туймаада быйаҥнаах хонуутугар от охсоллорун суохтаан, ахтан эттэрэ-хааннара кыдьыгырбыт, бугуһуйбут Түмэрэй Бөҕө уолаттара саха хотуурунан киирэн охсон тэлэкэлээн барбыттара. Далан
Хатылы [киһи аата] кыдьыгыран, киргили кытта сырсара үһү. Р. Кулаковскай
2. Туохха эмэ олус үлүһүй, баҕар (үксүн куһаҕаҥҥа). ☉ Питать страсть, пристраститься к чему-л. (особенно к дурному, плохому)
[Арыгыга] Кырдьаҕастыын кыдьыгырдылар, Эдэрдиин имэҥирдилэр, Көрсүөлүүн көҕүйдүстүлэр, Мэниктиин мэҥийдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыһыл көмүспүт Кыдьымахтанан көстүбүтүгэр, Кылааннаах түүлээхпит Кырыытынан кыстаммытыгар Кыраныысса улаҕатыттан Кыйаар сирдэртэн Кыдьыгыран иҥсэрбиттэр. Е. Иванова
3. көсп., харыс т. Сыстыганнаах ыарыынан ыарый; ыарыыга сыһын (сүөһү туһунан). ☉ Заразиться, страдать какой-л. заразной болезнью (о домашнем скоте)
Сүөһү дьүүкээрэн, кыдьыгыран барбыта. «ХС»

1. сиҥин диэнтэн дьаһ. туһ. [Нүһэр Дархан:] Тыал сиҥнэрбит баай тиитин тулатыгар Ыччат титирик ыга үүнэр. И. Гоголев
   [Захар:] Тыраахтар охторбут маһа «Кутуйахтаах» бааһынатын бүтэйин сиҥнэрбит эбит. С. Ефремов
2. көсп. Түҥнэр, эс, суох гын. ☉ Свергать, уничтожать, прекращать существование чего-л.
   Сэриинэн түспүтү сиҥнэрэ тур! П. Тобуруокап
   Кырыыстаах сэрии сиҥнэрэн ааспытын оһорон-оҥорон элбэх да сыра, үгүс да күүс барбыта. П. Аввакумов. Баай-тойот дьиикэй батталын сиҥнэр! ТЛ-8
   △ Кыайа-хото өлөр-өһөр, кыдый. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
   Максим эһэ-бөрө бөҕөнү, тайах бөҕөнү сиҥнэрэн, ийэтигэр аҕалара. Л. Попов
   Элбэҕи даҕаны сиҥнэрдэ Соҕотох буойун. Баал Хабырыыс
   Сарсыарда истибитэ Сааһыттар кини уутуттан Отучча куһу сиҥнэрбиттэр. В. Гольдеров
3. Кыайа-хото оҕус (оту), оту охсон өлгөмнөө. ☉ Накосить, навалить много травы
   [Петров:] Кэпсэтии быһаччы, Сүөкүлэ. Сарсыҥҥыттан от үлэтигэр таҕыс. [Сүөкүлэ:] Оттон тахсан көрөө инибин, төһөлөөх үлүгэр оту сиҥнэрэр үһүбүн. А. Фёдоров
   Хотуурдаах уолаттар от бөҕөтүн дьэ тэлэкэлээн, сиҥнэрэн ахан эрэллэр. «ХС»
   Бу оройуон сопхуостара сүүс отут үс гектар сир отун охсон сиҥнэрдилэр. «Кыым»

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эрэ сыстыбыт, олорон хаалбыт кири сууй-сот, ыраас оҥор. ☉ Чистить, очищать, вычищать, удалять грязь с когочего-л.
Эн сааҕын олус кичэйэн ыраастыыр быһыылааххын, ол да иһин ааттаах булчут буоллаҕыҥ дии. Т. Сметанин
[Эмээхсин] кыыһын дьиэ үлэтигэр төрүкү сыһыарбат, бэйэтэ эргиччи элэҥниирин сөбүлүүр, сууйан-сотон, ыраастаан тахсар. И. Никифоров
Эбиэккэ миискэтин түгэҕэр тиийэ ыраастыан иннинэ Манич остолобуойтан тахсыбат буолбут. ПН ДЫ
2. Бөҕү-саҕы, кири-хоҕу хомуйан суох оҥор, хомуйан ыл. ☉ Убирать, очищать от мусора, грязи, приводить в порядок что-л. Хотон түннүгүн бүөлүөр диэри анньыбыт ытырыык оту охсон тэлэкэлээн кэбистибит, тэлгэһэбитин ыраастаатыбыт. С. Маисов
Эр дьон дьиэҕэ суох этилэр, ийэм дьиэттэн тэйиччи турар титиик таһыгар кии ыраастыы, умата сылдьара. ЕА ЭС
Саас Эһэлээхтэн сайылыкка тахсыбыт кэннэ, холкуос хотоннорун иһин-таһын кылбаччы ыраастаан курулуур, бөҕү-сыыһы түптэҕэ уматар. КНЗ ОО
△ Туохтан эмэ туһата суоҕун, мэһэйдиири ылҕаан ыл, суох оҥор. ☉ Освобождать, очищать что-л. от чего-л. ненужного, мешающего
Умайбыт оскуола оннун ыраастаан, өссө ордук киэҥ оскуола акылаатын түһэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
[Тыһаҕас тириитин] тоҥмутун кэннэ сытыы көөбүлүнэн ис-тас өттүн кыһыахтаан ыраастаан кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ
3. Сиэниллэр астан ас буолбат, туһата суоҕун ылҕаан, хаҕылаан, быраҕан, сиэниллэрин эрэ аһылык гына бэлэмнээ. ☉ Очистить, убрать наружный покров, оболочку и другие несъедобные части с каких-л. плодов, семян, пригодных для еды, дичи, рыбы
[Михаил:] Чэ барбаппын. Эн бар. Мин хортуоппуй ыраастыам, дьиэ сууйуом. С. Ефремов
Онон Сахаайа билигин үлэтэ элбэх: ол кустары ыраастыырын ыраастаан, сорҕотун үргээн, булууска түһэриэхтээх. В. Гаврильева
Ийэм, күөс буһараары, балык ыраастыы олорор. Күрүлгэн
Сааскы сэлиэһинэй сыыс отторун ыраастыыр наадалаах. ХКА
4. эмт. Анал ыраастыыр эминэн-томунан бааһы бис, сот. ☉ Обрабатывать, смазывать что-л. каким-л. средством (напр., о ране)
Луохтуур аргыый аҕай испиирдээх баатанан ыраастыы соппута. Ф. Софронов
Онтон ыла аҕам көхсө баас үлүгэрэ буолла. Домна эмээхсин киирэн бааһын сууйар, ыраастыыр. ИСА
△ эмт. Эмтээх үүнээйи, отон уутун иһэн искин-үөскүн босхолоо, чэпчэт. ☉ Очищать организм (напр., принимая внутрь отвары лекарственных трав, ягод)
Урут көбүөр оту норуот эмчиттэрэ ииктэтэр, иһи ыраастыыр сириэстибэ быһыытынан бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССКОЭҮү
Дөлүһүөн уута кыыл куртаҕын ыраастыырга уонна ис ыарыытыттан харыстыырга туһалыыра. АВЛ ССКИи
5. көсп. Сиргин-уоккун, дойдугун өстөөхтөртөн босхолоо, киэр кыйдаа. ☉ Освобождать, очищать, возвращать обратно (захваченную врагом территорию)
Икки улууһу хайыы сахха кыһыллартан ыраастаабыт курдук сананаллар. Н. Якутскай
Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
Атырдьах ыйын түөрт күнүгэр Белгородка киирдибит, сарсыныгар куораты ньиэмэстэртэн олоччу ыраастаатыбыт. «ХС»
6. көсп. Ким эмэ үтүө аатын (хол., киртитииттэн, холуннарыыттан) төнүннэр, тилиннэр. ☉ Защитить, вернуть, восстановить чьё-л. честное имя
[Маайа:] Арай тойон таҥара мин сүрэҕим ырааһын билэрэ буолуо, аны икки атахтаах миигин ыраастыырыттан ааста. А. Софронов
[Нүһэр Дархан:] Оҕом Өргөстөй, өргөскүн сытыылаа, Убайыҥ аатын-суолун ыраастаа, Мин бэрт бэдэрим буоларгын көрдөр! И. Гоголев
ср. др.-тюрк. арыт ‘чистить, очищать’