аадахый диэнтэн көстө түһүү (соччо тут-бат ф-ттан)
Тимир Чохчордоон обургу Атын үлүгэрдик Аадахыс гынан Аһара охсон биэрдэ. П. Ядрихинскай
Уот Уһутаакы хантан кээлтэ биллибэккэ, аадахыс гына түһэр. «ХС»

аадьай диэнтэн көстө түһүү. Илин диэки иэҕэс гынна, Арҕаа диэки аадьас гынна, Соҕуруу диэки суодьас гынна. П. Ойуунускай

аҕырый диэнтэн көстө түһүү. Хаар эмискэ-эмискэ хойдон, өрө-таҥнары ытыллымахтыыр, онтон эмиэ аҕырыс гынан, оргууй аҕай түһэн барар. П. Аввакумов
Саа тыаһа өссө хойунна. Эҕирийэн ылардыы, аҕырыс гына-гына күүһүрэн барда. А. Сыромятникова
— Хантан баран маннык киһиттэн сыбааркаһыт тахсыаҕай? — аҕырыс гыммыт чуумпу ортотугар Фурсиков саҥата доргуйда. В. Яковлев
Утуу-субуу дэлби ыстаныылар кэннилэриттэн, өстөөх атааката аҕырыс гынна. Г. Колесов

адаарый диэнтэн көстө түһүү. Куоластааһыҥҥа тиийбэккэ, бадаарыспыт хара тарбахтаах илиилэр адаарыс гынан кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Ата бидилгэхтээн, бадарааны саҥа туораан эрдэҕинэ, эмискэ иннигэр-кэннигэр саалаах дьон адаарыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова
Ким эрэ илиитэ адаарыс гынан ааста, саа уоһа күөрэс гынна. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, ой, сүүр-көт (уһун, накыгырдыҥы атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться, бежать вприпрыжку (прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными полусогнутыми ногами)
Адакыс-адакыс ойон кэлэр. П. Ойуунускай. Тэҥн. адахыс гын

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, тура эккирээ, ой (уп-уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүктүҥү киһи туһунан). ☉ Быстро двинуться (встать, прыгнуть, шагнуть — о человеке с долговязой фигурой и длинными неуклюжими ногами, руками)
Адьарай уола Адахыс гынан Аһаран баран, Куораан далай ытыһын Кум-хам тутта. П. Ойуунускай. Тэҥн. адакыс гын (ой)

адырый диэнтэн көстө түһүү. Арбайбыт баттаҕа адырыс гынна

адьырый диэнтэн көстө түһүү. Хахай кыыл улуу тумул тумсугар адьырыс гына ыстанан тахсыбыт да, өрө көрөн туран, ынырыктык ырдьыгынаан ыкпытынан барбыт. Амма Аччыгыйа

айҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Биһиги күн ортото тиийдибит, өҥөс гына түһээт көрдөххө, дьэ сүдү дойду айҕаарыс гына түстэ. М. Чооруоһап

акый диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор таһырдьа акыс гынан хаалла

туохт. Эмискэ салгын охсорунуу биллэ түс (туох эмэ сыт туһунан). ☉ Вдруг обдать как дуновение ветра (о каком-л. запахе)
Уйгубыйаҥҥа тиийэн, Араҕас илгэ сыта ал гынан, Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт, Сөҥ сүөгэй төлкөлөннүбүт, Хойуу тунах олохтоннубут. Саха нар. ыр. III

аллай диэнтэн көстө түһүү. Алдьаммыкка дылы Амаан-дьамаан айаҕа Ахпа-дьахпа курдук Аллас гына түстэ. П. Ойуунускай

амай диэнтэн көстө түһүү. Атын үлүгэрдик Амах гына түстэ [түөһэйбит оҕонньор]. П. Ойуунускай
Арсах-арсах гын-на, Амах-амах гынна, Тыллаах-өстөөх Тыыннаах тылбаас буолла. П. Ойуунускай

туохт. Эмискэ арыллан, аһылла түс (киэҥ хайаҕас, дириҥ көҥүс туһунан). ☉ Внезапно раскрыться, обнажиться (о большой щели, глубокой пропасти)
Сүрдээх чугас, иннигэр Алдьархайдаах дойду аҥас гынна эмискэ. Күннүк Уурастыырап
[Куһу] Ыга тутар санаанан Ырбыы нөҥүө ыстан уол! «Албын» мууһум, күр гынан Аҥас гына түспэт дуо? Р. Баҕатаайыскай
Суох! Аат айаҕа Аҥас гына Аһылла түспэтэ, Атомнай да буомба Эстэн эҥсэлийбэтэ. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

аҥый диэнтэн көстө түһүү. Күлүктэр, тыаһа суох сыылан, Күдэриктийэ бигииллэр
«Күнүскүнэн» аҥыл гынан, Итии салгын тыына билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Аан аһылла биэрбитэ, күһүҥҥү сииктээх тымныы аҥыл гына түспүтэ. М. Горькай (тылб.)
ср. бур. ангил ‘распространяться (о благоухании)’

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

туохт. Саба биэр (салгын туһунан). ☉ Обдавать, резко дуть (о воздухе)
Үөрэ сөхпүт санаабар Алаас тыала аҥыс гынар. С. Данилов
Ардах түһэн ааста, Аҥыс гынна сиккиэр, Алын былыт аста Арылынна бэлиэр. А. Бродников

аппай диэнтэн көстө түһүү. [Уот Уһутаакы] бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, үс хос куйаҕын тимир тиһиликтэрин төлүтэ анньар
Куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Үсүһүн төхтүрүйэн сүгүүтүгэр очуос хайаны лөглү үтүрүйэн хайа анньан, аппас гыннаран, иһиттэн киирэн, инитин булан ылар. Суорун Омоллоон

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

арбай диэнтэн көстө түһүү. Ол гынан баран кини [Тимур] оннугар түннүккэ Коля Колокольчиков иирсибит баттахтаах төбөтө арбас гыммыта. А. Гайдар (тылб.)

туохт. Ыһылла сылдьар баттаххын эмискэ бурал гыннар. ☉ Резко взметнуть вверх взлохмаченными волосами
Аҕабыыт арбахыс гына ойон туран утары үөгүлээтэ. Амма Аччыгыйа

ардьай диэнтэн көстө түһүү. Абааһы уолугар маарынныыр киһи кыыһыран ардьас гына түстэ
□ Данила үөрэн ардьас гына түстэ, кумааҕы харчылары тэнитэн аахпыта: уон алта солкуобай баар эбит. БТТ

көр ардьас гын
Киһийдээн араҕас аһыытынан манньыаты ытырбахтаата уонна ардьах гынан мичээрдииргэ дылы гынна. И. Гоголев

арсай диэнтэн көстө түһүү. Адьарайым ааттааҕа Антах хайыһан Арсах гына түстэ, Сөпкө эттэ ээт диэн Сөбүлээтэ быһыылаах Тордохтоох ньуура Ньолох гына түстэ. П. Ойуунускай

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

туохт. Эмискэ быыстаах, арыттаах буолан көһүн. ☉ Внезапно показаться, выделяясь своими широкими промежутками
[Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай

атый диэнтэн көстө түһүү. Буркун сүрэҕэ итии тимиргэ хаарыйтарбыттыы атый гынан ылла. И. Гоголев
Уол сүрэҕэ атый гынна, оччоҕо Саһыл Сыһыы бүттэҕэ дуо? Софр. Данилов

көр аһый гын
Сүрэҕим аһыс гыммыта, Кычыгыламмыта — хатыылаах дөлүһүөн угугар. П. Тобуруокап
Улуҥу муҥнаах Сөтүөлүүр көлүччэтигэр Төттөрү сүүрдэ, Хатыҥ төрдүн көрбүтэ — Кыыһа мэлигир. Сүрэҕэ аһыс гынна. С. Зверев

баадай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ икки төгүл үрдүк, үскэл Никифоров баадас гынан иннин диэки биир хардыыны оҥордо. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр Үстэ үҥэн-сүктэн сүгүрүйдэ. Бастыҥ ороҥҥо баран баадас гына олоро түстэ. П. Ойуунускай

баадахый диэнтэн көстө түһүү. Түү Сирэй билэр сиригэр кэлбиттии туттан, улгум үлүгэрдик эрэһээҥки быыс аанын диэки баадахыс гынна. Болот Боотур. Онтон Эрдэситов хаҥас илиитинэн остуолу лап гына оҕуста, сүр чэпчэкитик баадахыс гына ойон турда. А. Федоров

багдай диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ логлоруттубут сүүнэ хайалар аарыма арҕастара өрө багдас гына түспүттэрэ. «ХС»
Били өксөкү кыыл Араат Мохсоҕол Бастыҥ сэргэтигэр Багдас гына олоро түстэ. С. Васильев
Массыына өрө ньирилии түһээт, кэннинэн хааман олорор дьааматыттан эмискэ биирдэ үөһэ багдас гына түһэр. С. Никифоров

көр бокук гын
Оҕонньор такымҥа оҕустарбыт киһилии бакык гына түстэ. «ХС»
[Абааһы бухатыыра] Быгдас гына-гына быакалдьыйда, Бакык гына-гына баадалдьыйда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] үҥкүүлээбитин кубулуппата; хаччаххай кыра төбөтүн арыт күүскэ илгистэн ылар, арыт бэрт эрэйинэн бакык гынар. И. Тургенев (тылб.)

бакый диэнтэн көстө түһүү. Быыпсай бакыс гынан, оронун кытыытыгар турда. А. Сыромятникова
Биир атах Бакыс гынна, Иккис атах Иэгэс гынна – Умса баран, Охто сыстым; Инним диэки Дьулустум. АТП ОАаММӨС

дьүһ. туохт. Биирдэ баар буолан хаал, эмискэ көһүн (туох эмэ улахан туһунан). ☉ Вдруг показаться, возникнуть (о чем-л. крупном)
Хатан саҥа Микиитэ үрдүгэр чаҥкынаата, кэнниттэн кууспут киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. Амма Аччыгыйа

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

биирдэм тыас туохт. Хойуу тыаста төлө биэрэн таһаар. ☉ Производить густой резкий звук. Оҕонньор сыыҥтаан барк гыннарда

туохт. Эмискэ борук-сорукка улаатан күлүк курдук көстө түс. ☉ Внезапно возникнуть, промелькнуть тенью в сумерках
Арҕаа тыа үрдүнэн, билигин да боруҥуй турар халлааҥҥа, хара суор соҕотохто барыкыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа

барый диэнтэн көстө түһүү. Онтон тыас дэлби ыстанар да, Уот Уһутаакы бухатыыр илэ бэйэтинэн барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Аҕыйахтык хаамарын кытта, сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон
Дьиэтин диэки дөдөрүйэн эрдэҕинэ, хайыы-үйэ иннигэр икки аттаах дьон барыс гына түстүлэр. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Эмискэ хабырыта баран тыаһаан ыл. ☉ Резко издавать трескучий звук
Саалар тыастара бачыгыр гына түстэ. Амма Аччыгыйа

богдой диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор өһүргэнэн богдос гына түстэ

туохт. Атаххын сүһүөҕүнэн эмискэ токутан ыл. ☉ Резко согнуть ноги в коленях. Туран истэҕинэ сүһүөҕэ бокус гынна. Хааман иһэн бокус гынан ылла
□ Өрүүсэ болуоту үрдүнэн сүүрэн дыгыйан иһэн, эмискэ бокус гына түстэ. А. Сыромятникова

боролуй диэнтэн көстө түһүү. Оргуйа турар ууга угааппын кытта этим боролус гына түстэ
□ Аан аһылынна
Икки илиитэ кэдэрги кэлгиилээх Хаппытыан боролус гына түстэ. А. Сыромятникова

борулус гына көр кэпс. — өлбөөркөй харахтаргынан хайа эмэ диэки көрө түс. ☉ Вращая мутными глазами, быстро взглянуть на когочто-л.
Айыы киһитин …… сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Киһитэ кини диэки борулус гына көрдө. А. Софронов

боруй диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ иннигэр оҥхой борус гынна

бөкүнүй диэнтэн көстө түһүү. Оҕонньор хойутуо суоҕа, сибилигин манна бөкүнүс гына түһүө

бөкчөй диэнтэн көстө түһүү. Бөкчөрүкээн оҕонньор бөкчөс гыннаҕына, күөстээх ас тосхолло түһэр үһү (тааб.: айа эстэрэ, булт өлөрө)
Бүөккэ сыгынньах, ынайбыт кирдээх иһин «кэйэбин». Киһим, сыыҥа субурус, бэйэтэ бөкчөс гынан баран, күлэн чачыгыраабытынан кэннинэн тэйэр. Далан

бөлтөй диэнтэн көстө түһүү.

тыаһы үт. туохт. Кытаанаҕа суох туох эмэ ыарахан муостаҕа түһэрин курдук тыаһаа. ☉ Производить тупой стук, ударяясь о твердый предмет (о чем-л. увесистом). Туох эрэ бөс гына түстэ

бөскөрүй диэнтэн көстө түһүү. Суон баҕайы киһи бөскөрүс гына ойон таҕыста. М. Доҕордуурап

будулуй диэнтэн көстө түһүү. Мотя өһүргэһэ сүрүн
Сэрэнэн да сэмэлээри гыннаххына, сонно кыыһыран будулус гына түһэр. «ХС»

туохт.
1. Алдьатан, туһата суох турукка тиэрт; тугу эмэ үрэй, ыс. ☉ Испортить, портить, ломать; расстроить
Соруйан биһигини өһөөн кыһыллар ороспуонньуктар диэки буолан икки сүүс ботуруону буорту гынныҥ. Эрилик Эристиин
Сатанар үһү дуо Кинээс сыбаайбатын буорту гынар! И. Чаҕылҕан
Куһаҕан архытыактар буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Оттон куһаҕан учуутал буорту гыммыт дууһатын көннөрөр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
2. Өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сатарыт. ☉ Испортить кого-л. (морально)
Хапытаал бэрт өр баһылаан олорбута, баһылаан олорор даҕаны, онон үлэһит дьону дьаат курдук бэркэ буорту гыммыта, сидьиҥ быһыылаабыта-майгылаабыта. П. Ойуунускай
Ыраахтааҕы баарына тэриллэн хаалбыт куһаҕан идэ [хаарты оонньуута] норуот өйүн-санаатын буорту гыммыта хайдах туран эрэн, Сэбиэскэй былаас сураҕын истээт, суох буолуой. Эрилик Эристиин
Сүүрбэ сыл «боруобаланан» киһи бөҕөнү буорту гынан баран биирдэ «бабат» диэхтээҕэр, билигин айыы аҕыйаҕар туораан биэрбит ордук буолаарай? Н. Лугинов

бурай диэнтэн көстө түһүү. Мундербек, сэмнэх буолбут таҥаһа бурал гынан, охтон түһэн, ытаан марбастыбыт сирэйэ элэс гынан хаалар. Эрилик Эристиин
Мөҕүө диэбит киһим күлэн-оонньоон барбытыгар, үөрэ санаатым, инньэ гынан санаам хара өттө барыта, ханна эрэ үөр курупааскы буолан, бурал гына көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
Муора диэки өттөрөтөн, Бугуһуйан бурал гынар Буураттарбыт сырсаллар. Р. Баҕатаайыскай

бурҕай диэнтэн көстө түһүү. Уот тыаһа дэлби ыстанан бурҕас гына түһэр да, Уот Уһутаакы быһахтаах илиитин хам харбаан ылар. П. Ойуунускай
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
Аһыҥас бүө маһын анньыах курдук гынан эрдэҕинэ, аан кырыата бурҕас гына түспүт. М. Чооруоһап

бурҕачый диэнтэн көстө түһүү. Суруксут уолларыгар саҥардыы аахтаран суугунаһан эрдэхтэринэ, Чаппа уола Мэхээлэ бурҕачыс гына көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги кэтэһэн сытабыт. Биир талах төрдүттэн, мин көрдөхпүнэ, эмиэ буруо бурҕачыс гынарга дылы. Т. Сметанин
Остуолга баар малы суулуу тутаат, бартыбыалыгар куду аспыта уонна соҕотохто таһырдьа бурҕачыс гынан хаалбыта. «ХС»

бурулуй диэнтэн көстө түһүү. Киһим хаана бурулус гынна. М. Доҕордуурап

тыаһы үт. туохт. Таныынан салгыны күүстээхтик тыынан быһыттаҕас тыастары таһаар (сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Издавать прерывистые звуки при сильном выдохе через ноздри (обычно о скотине)
Сүөһүлэр бус гына тыына-тыына, кэбинэн ньэччийэ сыттылар. М. Доҕордуурап
Ата ынчыктыыр курдук бус гына тыынар. «Сиэхсит дэлэҕэ дубук туттуо дуо? Аппын сиэбит», • дии санаата. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Салгыны дириҥник эҕирийэн баран мурун, таныы устун тыастаахтык күүскэ тыынан таһаар (үксүгэр оҕус, ынах тустарынан). ☉ Выпускать воздух через ноздри с шумом (обычно о рогатом скоте)
Оҕус өсөһө диэн өс хоһоонугар киирбит суол, онуоха эбии куттанар быһыылаах, туой муннун буус гыннара-гыннара, бэйэбитигэр күрдьүөттүүр. Н. Заболоцкай
Ынаҕа буус гына тыынан баран, сытан кэбистэ. М. Доҕордуурап

туохт. Эмискэ өҕүллэн ыл. ☉ Неожиданно изогнуться и моментально выпрямиться
Паайпатка, улахан балык салгыны эҕирийэн мөҕүллэҥнииринии, бүгүллэх гынаат, киэр кэдэрийдэ. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. түрдэх гын

бүдүрүй диэнтэн көстө түһүү. Ат бүдүр гынна. Сүүрэн иһэн бүдүр гыммытыгар, инники түһэ оҕустулар

бүдүрүй диэнтэн көстө түһүү. Тогойкин бочуонагы харбаан ылла да, бүдүрүс гынан ыла-ыла, дьулуруйа хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы ытыыбар хайдах эрэ бүдүрүс гынан баран, сиэлэ турда. Онтон кэнниттэн батыһыннартаатым. Далан
Мефодий муҥ кыраайынан сүүрэн иһэн, эмискэ бүдүрүс гынан тохтоото. ССС

бүдүй I диэнтэн көстө түһүү. Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс гынар диэни билбэт, Улуу дьон уодаһыннаахтара, Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар. С. Зверев

биирдэм тыас туохт. Бүтэйдик кыллыгыр гын (бүтэй иһиккэ быһаҕас кутуллубут убаҕас дьалкыттахха тыаһыырын туһунан); оҕус, тоҥсуй, тэбиэлээ (туох эмэ тыас көҥдөй иһиттэн иһиллэрин, биллэрин туһунан). ☉ Булькнуть (о воде); стучать. Сүрэҕим бүл гынна. Бөтүөннээх үүт бүл гынна

б. күрүс тыас туохт. Биир төгүллээн күүскэ хамсаан ыл. ☉ Булькнуть; вздрогнуть (один раз)
Итини истээт Сүллүкү сүрэҕэ бүллүгүр гынна уонна тыыммакка, өрө чөрбөйөн иһиллээн олордо. Болот Боотур. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар, сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семенов

бүлтэй диэнтэн көстө түһүү. Массыына ааспытын кэнниттэн саҥа массыына харахтарын уота субу чугаһаан баран, бүлтэс гына түһүөхтэригэр диэри туох да көстүбэт. Н. Лугинов

бүлтээрий диэнтэн көстө түһүү. Саадьаҥка мин диэки сүр баҕайытык көрөн бүлтээрис гыннаран кэбистэ уонна маҥыраан лаҥкынатта. Р. Кулаковскай

быакай диэнтэн көстө түһүү. Кырдьык даҕаны
Оттон мин күн баарын-суоҕун аахайбакка да иһэбин, — Вова тохтоон, үөһэ хантаарыҥнаата, өттүк баттанан быакас гынна. П. Аввакумов

быгдай диэнтэн көстө түһүү. Өмүрбүтэ буолан Өттүгүн охсунна: «Быһаҕаһа былтас!» — диэн Быгдас гына түстэҕэ... П. Ойуунускай

туохт., кэпс. Былтас гынаат, төттөрү умус (хол., кус, куоҕас туһунан). ☉ Вынырнуть и тут же вновь нырнуть (об утках, гагаре и т. п.)
Оол, күөл хаба ортотугар куоҕас умсан таҕыста, быйах гынан баран, эмиэ умсан хаалла. Н. Павлов

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ сымнаҕаһы, сииктээҕи кытаанах эттик үрдүгэр эмискэ уурдахха, бырахтахха иһиллэр тыас курдук тыаһаа. ☉ Издавать звук, подобный звуку от соприкосновения чего-л. вязкого, тестообразного с поверхностью чего-л.
Икки буочука турар эбит, онно былк гына олорон кэбистибит. Н. Габышев

былтарый диэнтэн көстө түһүү. Былыт быстыбытынан Быртах сырай Былтарыс гынна, Халлаан хайдыбытынан Хааннаах дьабадьы Хаанньарыс гынна. П. Ядрихинскай

былтай диэнтэн көстө түһүү. Аллараа бухатыыр [Айыы Дьураҕастай] эмиийин кэрэтигэр дылы өрө былтас гына түстэ да, өрө тарбачыһа-тарбачыһа саҥара турар үһү. Саха фольк. Молоҕой суоппар уол эбирдээх сирэйэ ааҥҥа былтас гынна: «Чэйиҥ! Балыыһа сабыллан хаалыа — тиэтэйиҥ!» Софр. Данилов
Алтан сылабаар күлүгүттэн кыыс оҕо сирэйэ былтас гынна. М. Доҕордуурап

былтай диэнтэн көстө түһүү. «Таня!» — диэн баран Павлова тылын былтах гыннарбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла быһыылаах. Софр. Данилов. Дьон саҥата хойдубутун истэн, Дьуона кинээс эмис сирэйэ түгэх хостон былтах гынар: «Туохха айдаараҕыт?» Н. Якутскай

I
туохт.
1. Буруйа суоҕунан аах, буруйга ааҕыма. ☉ Простить, извинить
Онустар бэйэлэрэ буруйдарын билинэн, бырастыы гынарга көрдөһөн быыһаатылар. Софр. Данилов
Мин эһиэхэ сир-халлаан уйбат аньыытын оҥостуммут киһи турабын. Ол аньыыбын бу дойдуга бырастыы гынан, ыраастаан ыытаргытыгар көрдөһөбүн. Эрилик Эристиин
[Айаан] Миша хаста эмэтэ батыһа сылдьан буруйун билинэн, бырастыы гынарыгар көрдөһө сатаабытын истиэн да баҕарбат. Н. Лугинов
2. Кими эмэ түбүгүртэххэ, сээбэҥнэттэххэ, аралдьыттахха, буруйу билинэн этиллэр тыл. ☉ Простите
Валерий Иосифович ытыһын нэлэҥнэттэ: «Бырастыы гын, Болот Борисович! Туох туһунан этэргин кыайан өйдөөбөтүм». В. Яковлев
«Николай Гаврилович, бырастыы гын. Аармыйаҕа сылдьыбытым диигин дии. Ол хаһан этэй?» — учуутал быһа түһэн ыйытта. П. Филиппов
II
туттул. сыһыан холб.
1. Эйэҕэс сыһыаны, өһүргэппэт, сэрэх туһулааһыны көрдөрөр. ☉ Извините (вежливое, деликатное обращение говорящего к кому-л.)
Катя, бырастыы гын, ыксыыбын. Кустук
Бырастыы гын, эн пединституту бүтэрбитиҥ дуу, университеты дуу? Софр. Данилов
Ол гынан баран, бырастыы гын, кырдьыгынан эттэххэ, эн аахпыккын үчүгэйдик өйдөөбэтэххүн. «ХС»
Бырастыы гын, Айдар Петрович, сүбэлии таарыйа эттэххэ, маннык... Н. Лугинов
2. Сөбүлэспэккэ, өһүргэнии-хомойуу, үгэ былаастаан этиини көрдөрөр. ☉ Извините (с обидой и иронией)
Бырастыы гын, мин инженер эбээһинэһим. А. Сыромятникова. Ол эрээри, бырастыы гын, мин чэпчэки дьахтар буолбатахпын. И. Семенов

туохт. Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан эмискэ көстө түс (сыа, маҥхайбыт бытыктаах киһи, о. д. а. тустарынан). ☉ Появиться, показаться внезапно (о сале, седой бороде и т. п.)
Бэлиикэлээн көрбүтүгэр эбиэн тойоно бырдьас гына түстэ. Болот Боотур

бысхай диэнтэн көстө түһүү. Иннибитигэр күөл эмискэ бысхас гына түстэ. Үрэх хаатын толору уу бысхас гынна

бытарый диэнтэн көстө түһүү. Хамаанданы истээт, стройунан турар курсааннар, бэс туорааҕын ыспыт курдук, бытарыс гынан тарҕастылар. Н. Якутскай
Аанчык отой ыксаан хаалла, кинини өрүһүйүөх айылаах хараҕын уута бытарыс гына түстэ. В. Иванов

быччай диэнтэн көстө түһүү. Халлаантан хара суор хаһыытаабытынан хап гына түспүтүгэр, ымыйалаах кымыс быччас гына түспүт (тааб.: анньыы, ойбон)
Хатыҥнары быыһынан көрдөҕүнэ, сыыр анныттан массыына быччас гына түстэ. В. Яковлев
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт. Таммаҕынан тахсан кэл, оҕуолаа (хол., искэнтэн уутуҥу убаҕас тахсарын туһунан). ☉ Выступать каплями, сочиться (напр., о водянистой жидкости из нарыва). Бөлүүҥҥүтүн көрдөөн уу бычыр гынар баар үһү (тааб.: киһи утуктаатаҕына хараҕын уута кэлэрин туһунан)

туохт. Эмискэччи көстө түс (үрдүк уҥуохтаах киһини этэргэ). ☉ Появляться внезапно (о высоком, рослом человеке)
Вася Губин соҕотохто бэрикис гынан уотун кытыытыгар баар буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэ арҕах аанын таҥнары сабырыйбыт хаас хаара үрэл гынарын кытта, соҕотохто хара бэрикис гынна. А. Федоров. Туманы бүрүммүтүнэн таба саҕынньахтаах, кырса тириитэ бүүрүктээх хобо бэргэһэлээх мууһурбут бытыктаах нуучча киһитэ бэрикис гына түспүтэ. И. Федосеев

бэрий диэнтэн көстө түһүү. Ол олорон, кэнним диэки мутук тостон тас гыммытыгар мин эргиллэ түспүтүм, биир суон тиит кэтэҕэр туох эрэ бэрис гынан ааста. Н. Заболоцкай
Уҥа бэрис гыммыт күлүк хаһыытаабытынан Зоя үрдүгэр түстэ. Н. Габышев

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

даадарый диэнтэн көстө түһүү. Лука, баарын-суоҕун эппиттии, дьиэ таһыгар даадарыс гынан хаалла. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Эмискэ түргэнник хамнан, киир-таҕыс (улахан суон киһи туһунан). ☉ Быстро двигаться (влететь, выскочить куда-л. - о большом тяжеловесном человеке)
Сыллай Луха таһырдьа даадахыс гынан хаалла. Амма Аччыгыйа. Рандугу үрүҥ торуоскатын туппутунан даадахыс гына түстэ. А. Федоров

дьүһ. туохт. Илиилэргин (кынаттаргын) даллатан эмискэ баар буол, көстө түс (кэтит сарыннаах улахан уҥуохтаах киһини эбэтэр бөдөҥ көтөтү этэргэ). ☉ Внезапно появляться, бросаясь в глаза своим крупным видом (о широкоплечем высокорослом человеке или крупной птице)
[Хотой] Хаппыт бэс кылаан чыпчаалыгар Дабдакыс гына олоро түстэ. Болот Боотур
[Хабырылла Дьөгүөрэп] күөх хонуу остуол ньуура хонуутугар бу дабдакыс гына түстэ. «ХС»
Аарыма харыйа мутугар Аҕа суор дабдакыс гынна. В. Санги (тылб.)

дабдарый диэнтэн көстө түһүү. [Суор] Нуоралдьыма таһыгар дабдарыс гына олоро түһэр. Р. Кулаковскай

дабдай диэнтэн көстө түһүү. [Хара суор] көҥдөй тиит кытыытыгар дабдас гына олоро түстэ
Саха фольк. [Хотой] талыы ыраас хонууга дабдас гына олоро түстэ. П. Ядрихинскай
[Сүөдэр] Арыпыана аттыгар дабдас гына олордо. «Чолбон»

дьүһ. туохт. Кынаттаргын эмискэ өрө даллатан, үөһээ өттүгүнэн улаатан, үллэн көһүн. ☉ Резко взмахнуть крыльями, показавшись при этом крупным, раздутым в верхней части туловища
Тураах тууһута тураахтан атыннык туттуо дуо - дьүккүк гынар, дабдах гынар. П. Ойуунускай

туохт. Тугу эмэ ылаары илиигин эмискэ уун. ☉ Вдруг, внезапно вытянуть руку, пытаясь схватить что-л. Хаппытыан дабык гынна да, Кыыс Хотун уһун суһуоҕун бобо харбаан ылла. А. Сыромятникова
[Хачыкаат бөҕө] кымыһы аҥаар илиитинэн дабык гына харбаан ылар уонна ыйыстан куллурҕатар. Р. Кулаковскай

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ атаххынан оҕус, саай. ☉ Бить ногой, пинать кого-что-л.
Киһи …… хаар анныгар туох эрэ үллэ сытарын тэбэн көрбүтэ, кырдьык от буолла. Н. Заболоцкай
Эккирэтэн кэлэн [Васяны] атахха тэптилэр. Д. Таас
Хос түгэҕиттэн киһи атаҕын тыаһа тибигирии түһээт, халҕаны тэбэн хабылыннарар. И. Баишев
△ Кими, тугу эмэ туйаххынан саай (хол., ынах, сылгы сүөһү). ☉ Лягать (о копытных животных)
Мин ыҥыырдаары тиийбиппэр, [ат] тииһин көрдөрбүтэ, сиирэ-халты тэппитэ. Далан
Ити ынах тэбэрин ааһан, өссө кэйиэ баар. М. Доҕордуурап
Ат сымнаҕаһа, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ДВР САЗС
2. Атахтаргын хардарыта эрчимнээхтик үлэлэтэн тугу эмэ (хол., бэлэсипиэти, хайыһары) барар, айанныыр гын. ☉ Передвигаться на чём-л., кататься (напр., на велосипеде, лыжах)
Хайыһар кэтэр, Хаҥкы тэбэр Кэрэ күһүн Кэллэ бүгүн. Т. Сметанин
Ваня уол хайыһарын олбусолбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап
Сайын оҕолор …… бэлэсипиэт тэбэллэрэ олус туһалаах. Дьиэ к.
△ Тугу эмэ (мээчиги) атаххынан саайан сыҕарыта оонньоо. ☉ Играть (в мяч ногами), гонять (мяч)
Алталаах хастаах уолаттар алдьархайдаах футбол тэбэн эллиэйэ устун сырсаллар. Л. Попов
Эр дьоннортон сорохторо кэҥэс ырааһыйаҕа мээчик тэбэ оонньууллар. П. Аввакумов
3. Чиккэччи тутун, бырах (атаххын). ☉ Вытягивать, протягивать (ногу)
Көнтөстүү тэбэн олорор атаҕын аргыый имэрийэ-имэрийэ, кини …… кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор ыппытыгар] эһэтэ муннунан сири хоруйбутунан умса түстэ, кэлин атахтарын икки аҥыы тэбэн чиччигинэттэ. Л. Попов
Ньургуһун үрүҥ сарыы этэрбэһи кэтэн баран, икки атаҕын тэҥнии тэбэ сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Биир кэм тиҥиргэччи охсуллар, битийэр курдук буолан билин (сүрэх, тымыр үлэтин туһунан). ☉ Производить ритмичные толчки, пульсировать, биться (о сердце, пульсе)
Аркадий сүрэҕэ тэбэрэ иһийбит хоско иһиллэргэ дылы. Н. Габышев
[Отелло] чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн
Биир мүнүүтэҕэ …… куурусса сүрэҕэ үс сүүскэ тиийэ тэбэр. СИиТ
5. көсп. Ытан төһө эмэ ыраахха диэри тиий, төһө эмэ ырааҕы ыт (саа-саадах туһунан). ☉ Достигать, поражать, бить на какое-л. расстояние (об оружии)
Кини …… биэрэстэ аҥаара сиргэ тэбэн унаарытар мас сааны оҥорор идэлээх. Амма Аччыгыйа
Ыраах тэбэр үчүгэй саалаах булчут элбэх куһу-хааһы сууһарар. ВС ҮҮДь
Саабыт хайдах тэбэрин билээри …… бастаан хайаан да сыал ытан көрүөхтээхпит. «Кыым»
6. көсп. Күүскэ оргуйан өрө үллэн таҕыс. ☉ Издавать бурление при закипании, кипеть
Ити ыккардыгар чаанньык тэбэн, хаппаҕа лабырҕаата. Ойуку
Иэдьэгэй бэлэмнэниллэр үүтүн үчүгэйдик тэбэр гына оргутуллубат. ТИИ ЭОСА. Күөс оргуйан тэбээтин кытта үөһэ тардыллыахтаах. ЛЛО ВККОС
7. көсп., кэпс. Кими эмэ туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрт, соччото суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Доводить кого-л. до неприятности, сбивать с пути
Хара албын дьахтар баара, Хаарыан кыыһы тэптэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Арыгы, ахса суох айыыга Тэбэҕин бэл ыраас сүрэҕи. И. Гоголев
Солуута суоҕунан хаһыаттаан, эдэр киһини арааска тэбиэхтэрин сөп. М. Доҕордуурап
8. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ, холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна көмө туохтуур суолтатын ылан туох эмэ тугу эмэ киэптии киирэрин эбэтэр таһынан барарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с оттенком «выступать, выпирать, выбиваться своим большим размером, объёмом»
Муннукка тимир оһох Үүтээни киэптии тэбэр. Күннүк Уурастыырап
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Уу быһыттан хаайтаран көҥүһү таһынан тэбэн сыһыыларынан халыйан барыахтаах. С. Васильев
♦ Биэрэс тэп көр биэрэс I
[Ылдьаана:] Үөдэн кыыһа манна мэнигилээн биэрэс тэбэ, хоһоон ааҕан чаҥкыныы олорор. Софр. Данилов
Биригэдьиир куобахтаабыт, Биэрэс тэбэ куораттаабыт. Чэчир-68
Дьиэрэҥкэй тэп көр дьиэрэҥкэй. Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
Күүлэй тэбэ сырыт көр күүлэй. Мин, бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһүөм оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕым. Р. Баҕатаайыскай
Кэнтиккэ тэп көр кэнтик. Кэнчээри ыччатыҥ сэтэрэн Кэнтиккэ тэбиэхтин! Эрилик! И. Чаҕылҕан
Орох тэп көр орох. Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут …… Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Хардааччы кинилэргэ оҕо эрдэҕиттэн орох тэбэн улаатар. С. Никифоров
Өрө тэп көр өрө. [Кулуба:] Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым»
Сүрэҕэ тэппэт көр сүрэх I. Аны дьиэ-уот буоларга уол да сүрэҕэ тэппэт, кыыс да сүрэҕэ үөрбэт. П. Ойуунускай
Суруйуохпун сүрэх тэппэт, Суруйа да соруммаппын. С. Данилов
Сүрэҕэ тэптэ (тэбэн кэбистэ) көр сүрэх I. Үөрэххэ сүрэҕим өрүкүйэ тэппэтэҕин иһин, үлэҕэ баҕас чахчы баҕалаах этим. «ХС»
Вася үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн кэбиһэр. ПНИ ДКК. Тэбэн биэр — кимиэхэ эмэ туох эмэ сыаналааҕы ыларыгар көмөлөс (үксүгэр билбэккэ эрэ эбэтэр кистээн). ☉ Способствовать получению кем-л. чего-л. ценного (обычно ненароком или тайком)
Чолбон Ньукулай …… соноҕоһу сүүйэн ылан Мытаах кулубатыгар тэбэн биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Фрументьев столяр …… Фурдилиҥҥа миэбэл тэбэн биэрэр. Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэн ыт олоххун толуйар, өлгөм булду-аһы тэбэн биэрэр. С. Тумат
Тэбэн көрбөккө барда көр көр I. Буруо дьайҕарбытын кэннэ тиийэн көрбүтэ, куобаҕа тэбэн көрбөккө барбыт этэ. Далан
[Оҕонньорум] ытыһын тилэҕинэн сүүскэ саайдаҕына, ханнык да боһомо сүөһү тэбэн көрбөккө барара. И. Гоголев
Тэбэн көрбөккө утуй көр көр I. Ыраас салгыннаах сайылык дьиэҕэ …… тэбэн да көрбөккө утуйдахха, киһи ордук сынньанарга, чэбдигирэргэ дылы буолара. Д. Васильев. Тэбэн туран кэпс. — төһө эмэ кэм устата тохтообокко, сынньаммакка, дьулуурдаахтык (үлэлээ). ☉ Не останавливаясь, без передышки, беспрерывно, беспрестанно (работать)
Урут биһиги уон күн тэбэн туран оттуурбут. Болот Боотур
Буор үлэтин биэс күн тэбэн туран үлэлээн нэһиилэ бүтэрдилэр. М. Доҕордуурап
Харах ыларынан көстүбэт, тэҥкэ кырыылаах биир күөлү үс туллар күнү быһа тэбэн туран уҥуоргутун буллулар. «ХС». Тэбэр сүрэҕэ — туох эмэ саамай сүрүнэ, суолталааҕа; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самое главное, важное в чём-л.; средоточие, центр чего-л.
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Бары сэбиэскэй норуот Барҕа тэбэр сүрэҕэ — Москва куорат. Саха нар. ыр. Баараҕай тутуу тэбэр сүрэҕинэн аатырбыт Чульманнааҕы ГРЭС-кэ кэлэбит. «Кыым». Тэҥн. туллар тутааҕа, эргийэр киинэ. Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах> киһи фольк. — барыны бары чугастык ылынар, олус уйан киһи. ☉ Тонкий, душевный, весьма чувствительный человек (букв. человек с сердцем, способным биться, <с нервами, способными возбуждаться, с кровью, способной разыграться>)
[Захар — Сибиэтэҕэ:] Эн хаһан эмэ …… бу, салайааччы эрэ буолбатах, бу эмиэ киһи, тэбэр сүрэхтээх, таптыыр санаалаах …… дии санаабат этиҥ дуо? С. Ефремов. Тэбэр туйах чэрчитэ эргэр. — ким эмэ эрэллээх көмөлөһөөччүтэ. ☉ Верный помощник, сподвижник кого-л.
Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах. Кини, аргыый наллаан да буоллар, наадатын лоп курдук быһаарсар, туппут илиитин ыһыктыбат, тэппит атаҕын кубулуппат эмиэ биир уол оҕото буолара өтө көстөр. «ХС»
◊ Дэлби тэбэр бэссэстибэ көр дэл- би
Сааны, саа сэбин эбэтэр дэлби тэбэр бэссэстибэни уоруу …… иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү сырыт) көр дьаарбаҥ. Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп көр дьиэрэҥкэй. Кый ыраах кытылга бэһиэлэй Кутаалар дьиэрэҥкэй тэптилэр. И. Гоголев
Үс чаллах хатыҥ быыһынан кыыс оҕо …… ыллыы-ыллыы дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьар эбит. П. Филиппов
Ыллыы-туойа сылдьыахха, Ыараханы тумнуохха, Чэпчэки аартыгынан Дьиэрэҥкэйдээн тэбиэххэ. Баал Хабырыыс
Дьөлө тэп көр дьөлө. Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Көҥү тэп көр көҥү. Кини олорор сирин салгына бүтэн, тоҥон өйүнтөйүн сүтэриэх курдук гынан истэҕинэ, үөһэттэн ыраас салгын көҥү тэбэн киирдэ. Т. Сметанин
[Хаайыылаах:] Оттон мин ааны көҥү тэбиэм да, бары саба түһүөхпүт буоллаҕа дии. С. Ефремов
Тыылыы тэп көр тыылыы. Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Софронов
Киһи кыһаммат, тыылыы тэбэн сытар, утуйбут. Н. Заболоцкай
Антон хоһугар киирэн, дьыбааҥҥа тыылыы тэбэн сытта. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. тэп, теп
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, тэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тэп-тэтэркэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на тэ-: тэп-тэтэркэй ‘ярко-розовый’
Тэп-тэтэркэй Чэгиэн-чэбдик Соноҕостор мустаннар, Тэтэрээхтээн, Күн тахсыыта Көлүччэҕэ уулууллар. И. Гоголев
Ёлкин ойон туран төттөрүтаары хааман элэгэлдьийдэ, атаҕа кыпкылгас, тэп-тэйиэккэлэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. теп, туркм. деп ‘препозитивная усилительная частица к словам, начинающимся на те-’
III
тэп курдук кэпс. — 1) олус сэнэхтик туттар-хаптар, эдэр киһи курдук эрчимнээх (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Достаточно бодрый для своего возраста (о стариках)
Оҕонньор …… билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит. В. Протодьяконов
Төһө даҕаны аҕыс уон саастааҕын иһин оҕонньор билигин да тэп курдук, бэйэтин кыанар. «ХС»
Аҕыс уон иккис хаарын уулларан эрэр диэтэххэ, эмээхсин тэп курдук. «Кыым»; 2) олус чэпчэкитик, сылбырҕатык. ☉ С лёгкостью, проворно
Суоруллубут бэрэбинэ түөрт өттүн соҕотоҕун тэп курдук көтөҕөн ылан санныгар уурунар ким эрэ көһүннэҕинэ, дьон саҥата суох бэлиэтии көрөн кэбиһэллэрэ. И. Сысолятин
Фёдор илдьит хоту тэп курдук ыстанар. Ойуку
[Хотугу киһи] Чубуку чугуулуур очуостарын …… Тэп курдук чэпчэкитик дабайарын Тэҥҥэ айаннастаргын билиэҥ, бука. П. Ламутскай (тылб.)

I
тыаһы үт. туохт. Тугу эмэ ытыскынан саайан тыаһат. ☉ Произвести лёгкий отрывистый звук, ударяя ладонью по чему-л., шлёпнуть
[Соппуруон] биирдэ …… ол киһини икки хонноҕун анныттан ытыһынан тэп гына охсон ылан, бөлүөк мастыы эргитэ оонньообут. С. Федотов
Дьахтар төрөтөр эмээхсин ньылба оҕону ытыһынан тэп гына оҕуста. М. Шолохов (тылб.)
ср. монг. тэп ‘звукоподражание шуму, стуку’
II
дьүһ. туохт. Олус түргэнник ханна эмэ бара оҕус, ыстан. ☉ Очень быстро и незаметно уйти, исчезнуть
Дьэппириэм уһун тулуубунан сөрөнө туттар да таһырдьа тэп гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума …… соһуйбут курдук ойон турда да — тэп гынан хаалла. С. Федотов
Сэмэнчик үрэхтэн от тиэйэ Чэйдээт таһырдьа тэп гынар. «ХС»

туохт. Биир тыынынан иһэн кэбис (арыгыны). ☉ Выпивать одним глотком (спиртное)
Хаһаайын, үгэһинэн «аппетит киллэринэн», биир обургу үрүүмкэ ханньаагы тэп гыннарда. Р. Баҕатаайыскай
[Миша] ыстакаан аҥаара арыгытын түһэрэн тэп гыннаран кэбистэ. В. Ойуурускай

туохт. Кыра да соҕуһу (хол., кыыһырсыыны) күөттээн, үлүннэрэн биэр. ☉ Раздувать что-л. (напр., ссору), подстрекать кого-л. на что-л. (напр., на что-л. неблаговидное)
Эһиги манна, кыараҕас сиргэ, булкуһа олорор буолаҥҥыт, туой ити курдук буоһата суохтан сылтах ыла ылаҕыт, кыра, мээнэ дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Биирдэрэ сэмээр туора туран Ыраахтан кэтэһээччи, Ымаҥнаан, көх-нэм буолан, Үрэнтэбэн биэрээччи. С. Тарасов
Тыл хонноҕуна төлөрүйэрэ уустук. Уон оччонон омуннаан Үрэн-тэбэн биэрэллэр. «ХС»

подр. лёгкому отрывистому стуку тук; ааны тэп гына сабаат , кини таһырдьа ыстанна легко стукнув дверью, он выскочил на улицу.

частица у сил. присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога тэ =: тэп-тэтэркэй ярко-розовый.

1) пинать, лягать; атаххынан тэп = пнуть ногой; ыт да тэппитин саҕа суох погов. слабее, чем собака лягнула (обычно говорят, насмехаясь над беспомощными действиями своих противников, оппонентов); 2) вытягивать, протягивать (ноги); атаххын тыылыы тэп = с усилием вытянуть ноги; 3) перен. биться (о сердце); 4) перен. разг. бить на далёкое расстояние (о ружье); мин саам ыраах тэбэр моё ружьё далеко бьёт; 5) перен. разг. сбивать кого-л. (с правильного пути); 6) в сочет. с нареч. означает результат действия: аччаччы тэп = встать расставив ноги; тоҕо тэп = опрокинуть что-л. ударом ноги; тэбэн көрбөккө утуй = спать крепко, спать крепким сном; тэбэн көрбөккө барда убит наповал (о животном, звере); тэбэн туран беспрестанно; күнү быһа тэбэн туран үлэлээтим я с утра до вечера работал без передышки.

v. to do, make

v. to kick