даҕ., эргэр. Хобдох, туһата суох. ☉ Убогий, никудышный
Муот киһи. Муот таҥас.  Мин туһата суох тэһийэ сатыыр муот суруйааччы дуома, тэрээсэҕэ алтахтаан таҕыстым. Н. Габышев
русск. мот

аат., кэпс. Кыра, намыһах бүтэй, аҕыраада. ☉ Небольшое низкое ограждение, оградка
Киэҥ уорук аҥаар эркининэн барар, бүтүннүү күөх кырааскалаах эҥин араастаан култарыччы чочуламмыт мас аҕырааккалаах тэрээсэтин иһигэр Муссерен турар этэ. Эрилик Эристиин

аат., кэпс. Таҥас сууйарга аналлаах ньолбоҕор, икки өттүттэн тутаахтаах улахан ылтаһын иһит. ☉ Большой жестяной сосуд для стирки белья, ванна
Муссерен буоллаҕына баалынай анныттан Мундербегы атаҕыттан хостуу тардан, таҥнары соһон аҕалан Абдуркулланы кытта кэккэлэһиннэри бырахта. Эрилик Эристиин
Оттон тэрээсэбит иһигэр улахан баалынайга уу кутан баран куспутун онно ыыппыппыт. Болот Боотур

өйөө диэнтэн дьаһ
туһ. Эмээхсин оҕонньор ытаан эрдэҕинэ, икки киһиэхэ өйөтөн хаһыытыы-хаһыытыы ытаан киирэр. А. Софронов
Киирик Сүөкүлэҕэ өйөтөн тахсан, тэрээсэҕэ кэлэр. С. Ефремов
Ыалга нэһииччэ өйөтөн киирээт, мин утуйан хааллым. Н. Заболоцкай. «Суһал көмө» кэлиитигэр оҕонньор быдан сэргэхсийэн, өйөтөн массыынаҕа бэйэтэ киирдэ. НТП ТББ

туохт.
1. Олус тиэтэйэн, көбүөхтэс буола тыын, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, дышать с трудом (от напряжения, сильной спешки)
Сордоҥ баай биһигини субу тутан ылыах киһилии, аҕылаан-мэҥилээн, сирэйэ дьэс алтан курдук дарбайбытынан, бу көтүтэн истэ. Н. Заболоцкай
Арамаан Баһылайабыс, чалбахха-илбэххэ кыһаммакка ыстаҥалаан, быһылаан буола турар сиригэр аҕылаан-мэҥилээн кэлбитэ. П. Аввакумов
Микиитэ түүннэри аҕылаанмэҥилээн тиийэн, «Бүтэйгэ» ойуччу кыстаан олорор Эрдэлиири уһугуннарбыта. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрүкүйэн, ыксаан, тыын быһаҕаһынан тыынан кэпсээ-ипсээ (үксүгэр тиэтэйэн бара-кэлэ сылдьан). ☉ Возбужденно рассказывать о чем-л., захлебываясь словами (обычно торопясь, спеша)
Бу хара түөкүннэри туттум! «Сайын оҕуруоттан оҕурсуну даҕаны итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр», — диэн аҕылаан-мэҥилээн, тэрээсэ үрдүк кирилиэһин өрө соһуталаан таһааран кинилэри [уолаттары] Муссерен атаҕын анныгар умсарыта быраҕаттаан биэрэн баран, узбек оҕонньор тэрээсэ айаҕын бүөлүү турда. Эрилик Эристиин
«Хайа?» — диэтэ кини аҕылаан-мэҥилээн, биир сиргэ өрө тэпсэҥэлии туран. Амма Аччыгыйа
Витя, маарыҥҥытынааҕар ордук аҕылаанмэҥилээн, тыын быһаҕаһынан тыынан, имэ тэтэрэн, сүүрэн киирэн кэпсээнипсээн эппэҥнээтэ. Софр. Данилов

I
аат., кэпс. Соччо уһуна суох сонос мас. ☉ Палка
Бастыҥ балык мэйиитэ – баһылыкка, бастыҥ баалкы – үлэһиккэ (өс хоһ.). Хатылы кыра дьоно тураннар, кинээһи баалкынан баһын хайыта сынньаннар уҥаран кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин. Барыс баҕадьы баҕатыгар Бары сааттан тахсыбыт Баайдар-талымнар баалларын Баалкы бөҕөнөн үүрэннэр, Кыра-дьадаҥы дьоннору Баттыгастан таһааран Бастарыгын биллэрбит Бассабыыктыыр баартыйаҕа Махтал, баһыыба биэрэбит. Саха фольк.
II
аат. Туох эмэ тутуу өһүөтэ эбэтэр муостатын сиһэ (хол., дьиэ). ☉ Балка
Тыраахтар дэлби тэпсибит чигдитин таһынан ааһан, муостата суох тэрээсэ баалкытыгар быраҕыллыбыт хаптаһыннарынан хааман дьиэҕэ киирэбин. Далан
Хотон үрдүгэр өһүөлэри бөҕөргөтөр баалкылар киллэриллибиттэр. ПДН ДьХ
Муоста баалкылара сиргэ тимирчи түһэриллэллэр. СГК ТҮЧ

сыһ.
1. Наһаа толорутук, төһө батарынан ыга симэн. ☉ Очень туго, плотно, битком
Киэһэ эбэм муҥха эмис соботун киллэрэн алтан күөскэ ыгыччы буһарда. С. Маисов
Туумба иһэ саҥа дьыллааҕы бадаарагынан ыгыччы туолара. Айысхаана
Куусапка кыыл этэ ыгыччы тиэйиллэ сылдьыбыта. ПИП ОТ
△ Олус хойуутук, бэйэ-бэйэлэригэр сыста (хол., үүн — от-мас туһунан). ☉ Очень густо, плотно (напр., расти — о растениях)
Балаҕан оннун тула сылын аайы араас сыыс от ыгыччы үүнэр. И. Сосин
Манна урукку холкуос солооһун бааһыналарыгар моонньоҕон ыгыччы үүнэр буолбута ыраатта. «ХС»
Элбэх сыллаах от сатыы дьон киирэн кыайан хаампат гына ыгыччы үүнэн турдаҕына, ханнык да бэйэлээх киһи хараҕа астынар, халтарыйар көстүүтэ. «Чолбон»
△ Элбэхтик, халыҥнык (хол., хаар түһэрин туһунан этэргэ). ☉ Обильно, глубоко (напр., о выпадении снега)
Ааны аһаат, хараҕа саатан чарапчылана түспүтэ: тула туох барыта муус маҥан буолбут, хаар ыгыччы түһэн кэбиспит этэ. Далан
Биир олус халыҥ хаардаах кыһын хаар ыгыччы түһэн, ол былаахы мутугунан тостон, тэрээсэ үрдэ сууллубут. КК
Кыһалҕатыгар, ол күһүн бурдугу охторо сырыттахтарына хаар ыгыччы түһэн кэбиспитэ. БТУоТ
2. Ыга тотор гына, астына тото-хана (аһаа). ☉ Сытно, плотно (есть)
Мин бэйэм дьиэбэр-уоппар сарсыарда тотохана ыгыччы аһыыры сөбүлээччибин. В. Протодьяконов
Ыгыччы аһаан баран утуйарга бардым. ЕМП БС
Ыарыһах ыгыччы аһыа суохтаах, күҥҥэ түөртбиэс төгүл олус топпот курдук аһыахтаах. АВТ ГСЭ
3. Олус күүскэ. ☉ Очень сильно (напр., натопить печь)
Холку бэйэлээх Арассыыйа успуорт кэмитиэтин бэрэстэбиитэлэ В.В. Скоков ыгыччы кыыһыран хаалла, мөҕүү бөҕөтүн мөхтө. ВВ ТТ
«Хата, оҕонньоор, икки сыллааҕыта оһохпун ыгыччы оттон баран сабан хаалларбытым, онон бырылас сылаас дьиэҕэ тиийиэҥ диэбэккин дуо?» — диэбитэ. Георг. Васильев