темя; уу дьулай анат. родничок.

брюшной жир (у лошади и человека); килбэйэр киинэ, матайар хаһата, дьуларыйар оройо погов. это сердцевина и темя земли (говорится в сказках и песнях о самой хорошей для поселения земле).

1) макушка, темя; 2) макушка, верхушка, вершина; очуос хайа оройо вершина утёса # оройгунан көр = быть необузданным; буйно, шумно шалить; носиться сломя голову; орой мэник озорник, сорванец; халлаан оройо небесная высь.

постукивать (обычно по одному месту); оройун тобуй= долбить кого-л. по темени.

I 1) сырость, влага; сииги иҥэрбит таҥас влажная одежда; 2) роса; сарсыардааҥы сиик көтө илик утренняя роса ещё не сошла # сииккэ сиэл =, хаарга хаамп = погов. бегать по росе, ходить по снегу (т. е. ходить впустую или, затратив большие усилия, не добиться ничего).
II шов; строчка; таҥас сиигэ строчка на одежде; иһит сиигэ место соединения, шов на посуде # төбө сиигэ анат. а) теменной шов; б) темя; Халлаан Сиигэ Млечный Путь (букв. небесный шов).

1) голова || головной; төбө оройо темя; макушка; төбө уҥуоҕа череп; төбө сыгынньах с непокрытой головой, без головного убора; төбөм ыалдьар у меня болит голова; төбө ыарыыта головная боль; төбөтүттэн имэрий = а) гладить по голове; б) неодобр, потакать; төбөтүн тарбанна он почесал в голове (в затруднении, замешательстве); төбөтүн (или төбөтүнэн) оройунан көрбүт (или харахтаах) погов. с глазами на темени (о буйном шалуне; о верхогляде, вертопрахе); 2) верхушка, макушка, вершина; мас төбөтө верхушка дерева; от төбөтө а) верхушка травы; б) цветок; хайа төбөтө вершина горы; бурдук төбөтө колос; 3) конец, кончик; кымньыы төбөтө конец плётки; кынат төбөтө конец крыла;мурун төбөтө кончик носа.

1) выдалбливать, долбить; ойбонно аллар = прорубить прорубь; оройун аллар = прост. долбануть по темени; 2) перен. добывать, загребать; үбү алларан ыл = загребать деньги.

I
туохт. Кимтэн, туохтан эмэ куһаҕан өттүнэн дьайыа эбэтэр тугу эмэ кыайыам суоҕа диэн куттан, чаҕый. ☉ Побаиваться, страшиться когочего-л., робеть перед кем-чем-л.
Большевик ойоҕо хотой курдук хоодуот буолуохтаах, ууттан куттаммат, уоттан дьулайбат, хаанын хамнаппат буолуохтаах. П. Ойуунускай
Кыыл аймах барыта туохтааҕар да ордук уоттан дьулайар. Амма Аччыгыйа
Буору өрө ытыйан, биэс тааҥка иһэр эбит. Бастакы үһэ ураты улаханнар. Дьулайбыт санааҕа, хотонноох балаҕан саҕа баҕайылар. А. Данилов
Арааһа, ити кини дьулайан төннүбүт көҥүһүн туоруубун диэн иэдэйдэҕэ буолуо. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. анат. Кыһыл оҕо төбөтүн уҥуоҕар кытаата илик, сымнаҕас сирэ. ☉ Родничок, темя
Улуу күөл ортотунан сиикэйдээх үһү (тааб.: оҕо дьулайа). Аҕаһа тахсыбытын кэннэ Мэник Мэнигийээн оҕотун көрө-истэ олорон, дьулайын тутан көрбүтэ күөгэлдьийэ сылдьар эбит. Суорун Омоллоон
Сутурук тыаһа киһи уу дьулайыгар өрө хабылла түстэ. Күннүк Уурастыырап
Быһах кылабачыйбытынан, ойуун дьулайыгар батары киирэн барда. И. Гоголев
2. көсп. Туох эмэ үрдээн көстөөччү саамай төбөтө, оройо (хол., томтор). ☉ Верхушка, макушка чего-л. (напр., горы)
Истиэххин баҕарар буоллаххына - тоҕус халлаан дьулайыгар, аҕыс халлаан арҕаһыгар, сэттэ халлаан кирбиитигэр төрөөбүт улуу күтүр этиҥ. ПЭК ОНЛЯ II
Манна томтор дьулайыгар киһи уҥуохтара иһийэн тураллар. И. Гоголев
Сардаҥаран көһүннүлэр Туйгун дойдум ньуурдара, Чочур мурааннар дьулайдара Туналыйа түстүлэр. Е. Иванова
п.-монг. дьулай

1) остриё; быһах уһуга остриё ножа; иннэ уһуга остриё иголки; 2) край, окраина || крайний, последний; куорат уһуга окраина города; сир уһуга или уһук сир край земли (по поверью пустынное, необитаемое место); уһук дьиэ крайний дом # аҥаар уһугуттан без разбора, подряд; баһык уһук уст. почётное место (для важного гостя); баһык уһук ыалдьыт уст. почётный гость; быстар уһукка тиий = оказаться на грани нищеты, на грани разорения; муҥур уһук критическое, безвыходное положение; өлөр уһукка под конец; перед смертью; на смертном одре; уһугунан дугуммут, оройунан көрбүт ступает на цыпочках, смотрит теменем (говорится о шалопае).

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой