сыысхал (кэмнэниллибит кээмэй кэринэ эбэтэр кээмэйдиир прибор көрдөрүүтэ дьиннээх туочунай кэриитэн төһө улахая халбаннааһыннааҕа. С. араастара: түбэһиэхчэ, систиэмэлээх С., кээмэйдээһяя, чочуйуу С-ла уо. д. а.)

омугумсуй диэнтэн хай
аата. Баар буолуон сөп омугумсуйуу биирдиилээн бычыахтааһына. Суорун Омоллоон
Сахалыы маҥнайгы арамаан ханнык баҕарар омугумсуйууну утары суруллубута түбэһиэхчэ буолбатаҕа. Эрчимэн
◊ Улуу омугумсуйуу — омугумсуйуу уһук көстүүтэ: расовай өттүнэн ураты буолууну, омуктар икки ардыларыгар өстөһүүнү, абааһы көрсүүнү күөртээһин. ☉ Шовинизм
Ягоҕа Отелло туораттан киирбит туос уллуҥах. Кини Маарга өһө-сааһа — улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн
Ыраахтааҕы Россиятыгар баһылыктыыр кылаастар идеологиялара — национальнай боппуруоска нуучча улуу омугумсуйуута, национализм, шовинизм буолара. «ХС»

туохт.
1. Туохха эмэ мэһэйдэтэн, оҥоруохтааххын оҥорума, бириэмэҕин таах ыыт. ☉ Вынужденно бездельничать
Бэл, бэлэм харчынан толору төлөммүтү, ылар нэрээттэрин ытыстарыгар уура сылдьар дьон итиннэ бараннар бэрт өр хаадьыран, муҥнарын ытаан төннөөччүлэр. НВ БК
Дьокуускай оҕонньоро сурунаал илиистэрин тэлимнэтэр, чахчы хаадьырбыт киһи диэн — кини. «ХС»
Ардах эрэ мэһэйдээн, балтараа күн хаадьырдым. «Кыым»
2. кэпс. Суолгар эрэйдэн, хаайтар. ☉ Встречать преграду в пути
Көтүөхтээх кэмнэригэр көппөккө, хаадьыраары ыксаабыт командировка дьоно бука бары кэтэһэр кэтэһиилэрэ — көтөр рейстэрин туһунан биллэрии. П. Аввакумов
Киһилэрэ Качукка балай да хаадьыран баран, түбэһиэхчэ бэдэрээччитинэн Иркутскайга барбыт. И. Данилов

I
туохт.
1. Тугу эмэ ким, туох эмэ көрбөтүн-билбэтин курдук, саһыар. ☉ Прятать
Чүөчээски суругун кистии тутан, түбэһиэхчэ биир кинигэ быыһыгар анньа охсон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Онон-манан аралдьытан, биллэрбэккэ, сүгэни-быһаҕы кистээбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор өс киирбэх хамсатын саппыйатыгар суулаан сиэбигэр кистиир. Н. Якутскай
△ Ис санааҕын, биллэримэ. ☉ Скрывать, утаивать, не подавать виду (о чувстве, состоянии)
Баһылай маладьыас — кини ис санаатын хаһан да кистээбэт. П. Ойуунускай
Ийэ долгуйбутун кистээн, соруйан, кыыһырбыт куоластаммыт. Амма Аччыгыйа
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. харыс. т. Өлбүт киһини көмп, ииҥҥэ түһэр. ☉ Хоронить (умершего)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Бокуонньугу кистиир, кэриэстиир күннэргэ Сүөдэр Сүөдэрэбис толору сырытта. П. Аввакумов
Доҕорбун дойдубутугар таһааран кистээбитим. Н. Кондаков. Тэҥн. көмп
♦ Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III
Эдэр кыргыттар сорохторо, чэ, айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Айыыбын тугу кистиэмий! Мин бу букатын быраҕыллыбыт оҕо дии санаабытым, ол иһин харайбытым. С. Ефремов
Айыыны тугу кистэниллиэй, …… ардыгар баһаам харчыны туора дьыалаҕа ороскуоттууллар. «Кыым»
Тыҥыраҕын кистиир көр тыҥырах. Биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
ср. тюрк. кизле ‘прять, скрывать’
II
туохт. Дьырылас саҥаны таһаар (сылгы, элиэ туһунан). ☉ Ржать (о лошади), издавать крик, похожий на ржание лошади (о коршуне)
Аан дойду атыыра кистиир үһү, улуу дойду оҕуһа мөҥүрүүр үһү (тааб.: этиҥ). [Ат] Дьырылаччы кистээтэ, Тыбыыран кээстэ. П. Ойуунускай
Муҥур тииккэ олорор элиэ кулуннуу кистээн дырылатта. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кишне, саг. кистэ ‘ржать (о лошади)’

туохт.
1. Кими эмэ сирдьит оҥоһун, сирдьиттээх сырыт (хараҕа суох эбэтэр сири-уоту билбэт киһиэхэ этиллэр). ☉ Ходить с провожатым или с поводырём
Оҕонньор эмээхсиннээх уолугар сирдэтэн сылдьан, баайдарга тирии имитэр, бурдук тардар. Амма Аччыгыйа
Таһырдьаттан сирдэтэн киирэр. Күндэ
Түбэһиэхчэ көрсүбүт киһитин булан, сирдэтэн Адамов дьиэтигэр баран иһэн, ити түбэһэн өлбүт. И. Бочкарёв
2. Тугунан эмэ ыйдаран баар сиргин бил, хайысхаҕын бул. ☉ Сориентироваться на местности, установить своё местоположение
Үрэх үкэр отун төбөтө хайа диэки хоҥкуйбутунан, тыа маһын лабаата хайа өттүнэн хойдубутунан сирдэтэн …… кини бардар баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Ыйдаҥанан сирдэтэн Ыарҕалаахха кэлбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Муораҕа уонна кураайы куйаарга айанныылларыгар кинилэр сулустарынан сирдэтэллэрэ. КФП БАаДИ
3. көсп. Тугунан эмэ салайтар, тугу эмэ эркээйи оҥоһун. ☉ Руководствоваться чем-л., следовать чему-л.
Саамай үрдүк көрдөбүлүнэн сирдэтэн, аҕыс киһиэхэ анаан тэриэлкэлэри, үрүҥ көмүс прибордары бэлэмнээтилэр. Н. Лугинов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаахтөлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Саха тылынан сирдэттэххэ, манна [Тиксиигэ] муора балыксыттара, булчуттара тиксэллэрэ эбитэ буолуо. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Куһаҕаннык көр, көрөрүҥ мөлтөө. ☉ Плохо видеть (о человеке)
Арыычча атахпын сирдэтэр буолан сылдьабын. Амма Аччыгыйа
Оо, эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа кыраҕытын, дьэ, уонна, наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах. М. Доҕордуурап
Аҕалара, ньылбараҥнаабыт хараҕа уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн, нэһиилэ сирдэтэрэ. «ХС»

аат эб.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ардыларыгар, ортолоругар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предметов, в промежутке между которыми, посреди которых происходит действие (в, посреди)
Бэс чагда быыһыгар холкуос бөһүөлэгин дьиэлэрэ көстөллөр. С. Ефремов
Талахтар быыстарыгар ыраас улахан маҥан балаакка кубалыы кылбайар. Н. Габышев
Онно от быыһыгар граната сытарын булбута. Суорун Омоллоон
Сережалаах Сеня дьон быыһыгар иккиэйэҕин туран хааллылар. Н. Лугинов
△ Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ардыларыгар, ортолоругар туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предметов, в промежуток между которыми, в середину которых направлено действие (в, на)
Чүөчээски суругун кистии тутан, түбэһиэхчэ биир кинигэ быыһыгар анньа охсон кэбистэ. Суорун Омоллоон
Ыарҕа быыһыгар илдьэн туутун кистээн кээстэ. Күндэ. Дьон быыһыгар киирэн, сүтэн хаалла. А. Федоров
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр ис өттүлэриттэн оҥоһулларын, тахсарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предметов, из которых исходит действие (из-за, из)
Чараҥ быыһыттан Маарыйа, ол-бу диэки көрө-көрө, тахсан кэлэр. Н. Неустроев
Сарсыныгар кини эргэ кумааҕыларын быыһыттан ити билигин ылбыт хаартыскатын булбута. Софр. Данилов
Үс үүттээх оҕуруоту үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Дьон быыһыттан Яков Гурьев аргыый туран кэллэ. М. Доҕордуурап
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предметтэр икки, ардыларынан буоларын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на то, что действие совершается в промежутках между однородными предметами, через предметы, между предметами (промеж, между, по промежуткам)
Айгылла, кириэстэнэн кэбиһээт, ынахтар быыстарынан дьиэ диэки бара турда. Эрилик Эристиин
Иирэлэр быыстарынан сылгы ыллыга барар эбит. Амма Аччыгыйа
Ынахтар, субайдар ыһыллан, Алар чараҥ быыһынан Арҕам-тарҕам барбыттар. С. Васильев
[Дуткин] Тумановтаах Мешков быыстарынан көрө сатыыр. Н. Габышев

1. сыһ.
2. Ханна баҕарар, бэрээдэгэ суохтук. ☉ Везде, всюду, беспорядочно
   Кинигэлэр, сурунааллар, кумхам тутуллубут, хайа тыытыллыбыт, суруллубут лиистэр бэйдиэ ыһылла сыталлара. Г. Угаров
   Чучунаа диэн дьонтон, киһиттэн тэйэн, куотан, күрээн, наар хайалаах сиринэн бэйдиэ сылдьар кыыллыйбыт киһи. Н. Абыйчанин
   Эмп ылыллар биир дьоһуннаах источнигынан айылҕаҕа бэйдиэ үүнээччи уонна культураҕа киллэриллибит эмтээх үүнээйилэр буолаллар. МАА ССЭҮү
   △ түөлбэ. Хаһан баҕарар, куруук, эргиччи, өрүү, тохтобула суох. ☉ Всегда, постоянно
   Дьэ, ол куруук киирбэт күннээх, хагдарыйбат чээл күөх оттоох-мастаах бэйдиэ сайын дойду. Хоро дойдута диэн ол буолуохтаах. Н. Заболоцкай
3. Олус элбэхтик, аһара күүскэ (мэлдьэх. этиилэргэ тут-лар). ☉ Много, чрезмерно (обычно употр. в отриц. оборотах)
   Бу дойду чөкөтө бэрт. Ордук урут сөмөлүөт, массыына сылдьыбат эрдэҕинэ, атын сиртэн ый баһыгар-атаҕар биир эмит киһи кэлэн барара. Онон, ол-бу тумуу-сөтөл бэйдиэ тарҕаммата. Г. Угаров
   «Ойуун абааһыта буулаабыт ыаллара», — диэннэр оҕолоохуруулаах баай, мааны хотуттар бэйдиэ ыалдьыттаабаттар. И. Гоголев
4. Мээнэҕэ, сыала-соруга суохтук, түбэһиэхчэ. ☉ Зря, попусту, бесцельно (в отриц. оборотах)
   [Нүһэр Дархан:] Бу тааска олорон …… элбэҕи эҥсэ саныыбын, үгүһү өйдөөн кэлэбин... Бүгүн даҕаны бу ытык тааска мин эһигини бэйдиэ ыҥырбатым. И. Гоголев
   Эдэр киһиэхэ бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
5. Дэбигис, эрэйэ суохтук, түргэнник (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Легко, быстро, скоро (обычно употр. в отриц. оборотах)
   Ханныгын да иһин Ойуурап бэйдиэ бэриниэ суоҕа, ол гынан баран, туһалаах дьыала атахтаныан, бытаарыан сөп. Г. Угаров
   Холкуос бэрэссэдээтэлинэн быыбардыы сылдьыбыттара. Аҕыйах хонон баран аккаастаммытым. Киһи бэйдиэ кыайыа суох үлэтэ быһыылаах этэ. «ХС»
6. даҕ. суолт. Көннөрү, судургу, туох да уратыта, уустуга суох (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Простой, обыкновенный (обычно в отриц. оборотах)
   Дьэ дьикти ыт. Бэйдиэ ыт буолбатах... Абааһы кубулуна сылдьар быһыылаах. И. Гоголев
   Бу түүл бэйдиэ түүл буолбатах, ити адаар муостаах тайах булчут эбээн соргутун, дьолун түһэ буолуохтаах. В. Лебедев (тылб.)

1. аат.
2. Туох эмэ сытыы, туохха эмэ батары киириэн сөптөөх төбөтө. ☉ Острый, колющий конец, кончик чего-л., остриё
   Быһах уһугунан тиийэн тостубутугар дылы (өс ном.). Оҕонньор тоһоҕотун ороон ылан уһугун көрбүтэ уонна киэр илгэн кэбиспитэ. Н. Якутскай
   Кыраабылы, атырдьаҕы уһугунан, төбөтүнэн сиргэ батары анньыбаккын. ПАЕ ОСС
   Аарыма харыйа хойуу туораахтаах сытыы уһугунан ыксатынааҕы эргэнэ хара тыаны үрдүнэн өҥөйөн, халлааҥҥа харбаспыт. «Чолбон»
3. Туох эмэ саамай төбөтө, бүтэр сирэ. ☉ Край, предел, конец чего-л.
   Күөгү уһун ойугар быам биир уһугун баайдым. Т. Сметанин
   Бэлэм хааны оһоҕоско кутуллар, үс гыммыттан иккитэ буолбутун кэннэ, суон сабынан эбэтэр кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Быа тардыллар уһуга төһөнөн субуйуллар да, таһаҕас эмиэ соччо үрдүккэ өрө көтөҕүллэн тахсар. ПАВ Ф-6
4. Сир-дойду кытыы, ыраах өттө. ☉ Край, окраина (напр., местности)
   Бу суол аҥаар уһуга «Үүнүү» холкуоска тиэрдэр, аҥаар уһуга кини дьонугар тиэрдэр. Амма Аччыгыйа
   Арай илин уһукка собус-соҕотох ордон хаалбыт, онон-манан туоһа хастанан хараарбыт кырдьаҕас хатыҥ лаглайбыт. С. Данилов
   Биһиэхэ аан дойду араас уһуктарыттан туристар кэл да кэл буолаллар. ЦСИ КСФ
5. даҕ суолт.
6. Бүтэһик турар, туох эмэ бүтэһигэр баар. ☉ Находящийся на краю, в конце чего-л.
   Николай Бурусов оргууй хааман кэлэн, саҥата-иҥэтэ суох уһук олох маска олорунан кэбистэ. А. Сыромятникова
   Гриша көрүдүөр устун тэлэкэччийэн кэлэн, уһук хос аанын тутааҕыттан харбаат, күүскэ тарта. А. Фёдоров
   Ук уһугар уһук үнүгэс, оттон сэбирдэх хонноҕор ойоҕос үнүгэс диэннэр бааллар. КВА Б
7. Ыраах, тэйиччи баар, тэйиччи сытар (хол., сир-дойду). ☉ Находящийся подальше, дальний, крайний (напр., о местности)
   Бу олус киэҥ, уһук сир ураты айылҕалаах киэҥ нэлэмэн иэнэ бэйэтэ туспа кэрэлэрдээх. Н. Якутскай
   Элэктэриичэстибэ уота, былаан быһыытынан, биһиги уһук дойдубутугар бэрт ыраахтан айаннаан кэллэ. Суорун Омоллоон
   Тыа сирин уһук учаастактарыгар, сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр үлэһиттэр сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ
   ♦ Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) көр аҥаар
   Аҥаар уһугуттан түҥэтэн киирэн барабын. Амма Аччыгыйа
   Кинигэ лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн үөрэтэн барарбыт. Д. Таас
   Аҥаар уһугуттан ньиэмэстэри кырга охсон баран, дойдулуох баар этэ. Н. Туобулаахап
   Аҥаар уһугуттан сыбаатахха, хотуур хотуур буолуо дуо? «Чолбон». Аҥаар уһуктатан сытар көр аҥаар. Эһэлэрэ мөлтөөн, аҥаар уһуктатан сытара. Киһи киэнэ үс (түөрт, аҕыс) уһуктааҕа (кырыылааҕа) — аҕыс кырыылаах диэн курдук (көр аҕыс I). Киһи киэнэ үс уһуктааҕа сылдьар быһыылаах. Кулгааҕыҥ уһугунан аһар калька. — өйдөөн-дьүүллээн истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
   Микиитэ кулгааҕын уһугунан истэн аһарда. Амма Аччыгыйа
   Мин кини ыйытар боппуруоһун сатаан өйдөөбөккө, кулгааҕым уһугунан аһардым. Н. Заболоцкай
   Ылдьаа көннөрү кэмҥэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. «Чолбон»
   Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) көр кулгаах. Сиһилии билбэппин эрээри, баһын-атаҕын оройкуомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
   Ойуунускай туһунан кулгаахпыт уһугунан эрэ истэрбит. М. Тимофеев
   Ылдьыыс «суобас» диэн тылы улахан дьон этэллэрин кулгааҕын уһугунан истэрэ да, ис хоһоонун өйдөөбөт этэ. СТП АаТ. Кылаан бэрдэ, уһук туйгуна — атыттардааҕар уһулуччу ордук (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Лучший из лучших (обычно о женщине)
   Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
   Дьахтарга туһаайан этэллэр: кыыс оҕо кылаан бэрдэ, уһук туйгуна диэн. ПБН КСКТ
   <Муҥур> уһукка тиий (киир) көр муҥур I. Муҥур уһукка киирэн, Эдьиэйэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Борисов
   Баайдар уонна дьадаҥылар өстөһүүлэрэ муҥур уһугар тиийэ сытыырхайбыта. «Чолбон»
   Муҥур уһукка тириэрт көр муҥур I. Эсердэр уонна меньшевиктар баартыйалара ити курдук муҥур уһукка тириэрдибитэ түбэһиэхчэ буолбатах. ЛВИ КБО. Сир уһуга көр сир II. Хоту, сир уһугар төрөөбүтэ. Тыла уһуктаммыт — олус чобуотук, кими эмэ кыһытардыы, өһүргэтэрдии саҥар-иҥэр. ☉ Язвить, оскорблять, задевать словами кого-л. [Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны, доҕор. Н. Неустроев. Тыл уһугунан — аахайбатахтыы, ааһан иһэн курдук. ☉ Между прочим, мимоходом, вскользь
   Киһи тыл уһугунан эрэ этэн кэбиһэр күнэ-дьыла буолбатах. Эрилик Эристиин
   Киһилэрэ хайдах эрэ тылын уһугунан саҥаран тыыбырҕатан барда. М. Доҕордуурап. Тыл уһугуттан өйдөһөн — олус истиҥникчугастык сыһыаннаһан. ☉ соотв. с полуслова (понимать друг друга)
   Чыырыйалаах Тумат санааларын тылларын уһугуттан өйдөһөн, эйэ дэмнээхтик уонча сыл олорбуттара. П. Степанов
   Кыра оҕо эрдэхпитинэ, санаабытын тылбыт уһугуттан өйдөһөн, бииргэ сылдьыбыппыт. «Чолбон». Уһуга оонньуур (уһугунан оонньообут) — аһара байан-тайан, хайдах да буолуон булбат, баҕарбытын барытын оҥорор. ☉ соотв. с жиру беситься
   Тот киһи уһуга оонньуур. ПЭК СЯЯ. Уһугунан дугуммут (оройунан оонньообут, көрбүт) — өйүн-төйүн тута илик, туох да кыһалҕата суох сылдьар, чэпчэки олоҕу батыһар киһи (үксүгэр эдэр киһини этэргэ). ☉ Тот, кто проводит время в легкомысленных затеях, бездельник, повеса (букв. ступает на цыпочках, смотрит теменем, дышит грудью — обычно о молодом человеке)
   Кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, оройунан оонньоон сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
   Оройбунан көрбүт, Уһукпунан дугуммут, Омуннаах-төлөннөөх Уол оҕо этим, оҕолоор. Болот Боотур. Сылгы Көлүйэ хотун дьогдьойор саалыгар, килэйэр киинигэр уһукпунан дугунан, оройбунан оонньоон улааппытым. И. Федотов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) — сытыы-хотуу, киһини кыһытар тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. бойкий на язык, остряк. Дьэ, эмиэ уһуктаах тыллаах киһигин быһыылаах
   ◊ Баһык уһук — 1) көр баһык
   [Айыыһыт] Баһык уһукка баран Бабыгыраабытынан барда, Атах уһукка тиийэн Айхаллаабытынан барда. П. Ойуунускай
   Чинарин сыттыктаах баһык уһукка өйөнөн олорон, билиэннэйи бэркэ болҕойон көрдө. Эрилик Эристиин; 2) эргэр. — бастыҥ олох (улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыты олордор сир). ☉ Место для почётного гостя в традиционном якутском жилище — балагане
   Баҕар, суруксут буолан, Баһык уһукка олоруом, …… Бар дьоҥҥо туһалыам. С. Васильев. Баһык уһук ыалдьыт эргэр. — улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыт. ☉ Почётный гость
   Баһык уһук ыалдьыкка анаан олбох бэлэмнээбиттэр. Бүтэр (быстар) уһуга (бараныыта) көр быһын I. Сэлиэнньэ бүтэр уһугар тиийэн бөлүөхсэн, бартыһааннары утары уоту астылар. Эрилик Эристиин
   Улууспут быстар уһугар, Дулҕа үрэх хоонньугар Баара кыстык угун саҕа Буор сыбахтаах балаҕан. Баал Хабырыыс
   Итини сэргэ атах өттө бүтэр уһук, саамай ыраах уонна өссө сир киэнэ куһаҕана диэн суолталардаах. Багдарыын Сүлбэ. Бүтэр уһугар кэпс. — туох эмэ олох бүтэрин саҕана, бүтэһигэр. ☉ В последний момент, в конце чего-л.
   Бүтэр уһугар эмээхсин Манчаары Баһылайы кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммыт бүтэр уһугар улам чугаһаан истибит. Н. Заболоцкай
   Ол айылаах буолан баран, бүтэр уһугар уопсай тылы булабыт, мастарын олорор сирбэр тиэйэн биэрэллэр. ӨӨ ДДьДТ
   <Кэлин> уһугар (тиһэҕэр) <тиийэн> көр кэлин I. Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, олоро түһэр. Суорун Омоллоон
   Буоксаҕа кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов
   Биллэн турар, Дайбыырап мэлдьэһэр оҕонньор буолуо да, уһугар тиийэн, онтуката туһалыыра биллибэт. М. Попов
   Уһугар тиийэн, үөрэххэ барарбынан сибээстээн, Степан Павлович миигин үлэбиттэн босхолообута. Г. Борисов. Уһук хоту — Саха сирин хотугу өттүгэр. ☉ На Крайнем Севере
   Саха байаан дьоннорун Саргыларын сайыннарыҥ, Уһук хоту дойдуга Уйгулаах олохто оҥоруҥ. С. Зверев
   Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
   Арай Маппый гастролга уһук хоту тиийбит. Тускун. Харандаас уһуга — харандаас уһуктаммыт, уруһуйдуур төбөтө. ☉ Часть карандаша, которым наносят рисунок, кончик карандаша
   Аны харандааһым уһуга тостон хаалла. Амма Аччыгыйа. Ыал уһуга — нэһилиэнньэлээх пуун (хол., дэриэбинэ, нэһилиэк) саамай кытыыта, бүтэр сирэ. ☉ Край, окраина населённого пункта
   Үөксүкү миигин бу, көскө ыытар кэриэтэ, ыал уһуга ходуһаҕа хаайан, сайылыкка таһаарбакка бохсон олорор. Суорун Омоллоон
   Ыал уһугуттан ыал уһуга — Саһылтан Өймөкөөн уһугар диэри — алта уон көс буолуохтаах. Н. Заболоцкай
   ср. др.-тюрк., тюрк. уч ‘конец, вершина’