сущ.
түмэл, мусуой

м. түмэл; исторический музей устуоруйа түмэлэ, художественный музей уус-уран түмэл.

музей || музейный; кыраайы үөрэтэр мусуой краеведческий музей. ср. түмэл

аат., эргэр. Сыҥсыйар табаҕы кутар мас чааскы. ☉ Деревянная чашка для хранения нюхательного табака. Түмэлгэ былыргы халаҕааска хараллан сытар

чаркааскай табах диэн курдук
Чаркааскай киэнэ талыыта, маны да өр тардыаҥ. Күннүк Уурастыырап
Хамсабар чаркааскай уурунан Хатаппын ылан саҕабын. К. Туйаарыскай
Хатан сыттаах, күөх буруолаах Чаркааскайы бурҕаталлар. «ХС»
◊ Чаркааскайдаах кытыйа көр кытыйа. Түмэлгэ чаркааскайдаах кытыйа туруоруллубут. Чаркааскай ойуу — булуук суолун курдук туруору дьураа ойуу (хол., кытыйа аллараа кытыытыгар). ☉ Узор в виде вертикальных бороздок, черкасский узор (напр., на деревянной чаше)
Чаркааскай ойуулаах чааскы. ПЭК СЯЯ
Аҕыс чаркааскай ойуулаах чааскыбар арыыта тоҥор. ПЭК ОНЛЯ I. Чаркааскай табах эргэр. — сэбирдэх табах. ☉ Род листового табака, черкасский табак
Биэс-алта сэбирдэх ыыс-араҕас чаркааскай табаҕы Өлөксөөннөөх Сэргэчээҥҥэ аҥаардаан биэрдэ. Болот Боотур
Кисээр оҕонньор муос хамсатыгар чаркааскай табаҕын уурунна. В. Миронов
Өтөөкү Өлөксөй эриэхэбэй хамсатыгар чаркааскай табаҕы уурунан баран, тарда сытара. И. Бочкарёв

аат.
1. Маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаар. ☉ Снег, осевший на ветвях деревьев, на кустах
Көмнөҕү көтөҕөн турар мутуктар хойуу таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Маҥан баатанан бүрүммүттүү, чоҥкуйан турбут тыа ыарахан көмнөҕүн түһэрэн дьэгдьийдэ. М. Доҕордуурап
2. Күһүн тымныы түһүүтэ сиргэ тохтор саһарбыт мутукча. ☉ Пожелтевшая хвоя в период ее опадания
Аҕыйах хонукка көмнөҕө суйдаммыт ойуурунан, саҥа кыраһа хаарынан хаамар ама туохха тэҥнээх буолуой? Софр. Данилов
Сороҕор хахсааттаах тыалларым Суоһуран уулары түмэллэр, Көҕөрөн бараммыт тыаларым Көмнөҕүн суолларга тибэллэр. Р. Баҕатаайыскай. Күһүҥҥү көмнөх түһэр. Я. Семенов
△ Күһүҥҥү саһарбыт мутукча, сэбирдэх сиргэ түһэн тэлгэммитэ, мунньуллубута. ☉ Опавшая листва, опавший хвойный покров
Марба кур көмнөх тэлгэхтээх үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ
Ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккэтинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
◊ Көмнөх хаар — үөһэттэн түһэр хойуу түүтэх хаар. ☉ Густой, обильный снег, идущий хлопьями
Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс
Үрдүгэр көмнөх хаар саба түһэн унаарытара. П. Аввакумов. Өлүнньүк көмнөх таҥаһа эргэр. — ким эмэ өлөрүгэр анаан муспут, бэлэмнээбит таҥаһа-саба (былыргы сахаларга оннук үгэс баара). ☉ Одежда, заготовленная заранее на случай смерти (старинный обычай у якутов)
Тойонуҥ өлүнньүк көмнөх таҥаһын таҥыннын, кэриэс-хомуруос тылы кэпсэттин, кур хоолдьуга кунанын булуннун! ПЭК ОНЛЯ II
ср. бур., халх. үбнэг ‘пороша’, тоф. һөмнүк ‘снег с сильным ветром’

1. тарт диэнтэн бэй., атын. туһ. Андаатар [киһи аата] балааккатын тардына хаалла. И. Гоголев
   Кинигэни эрчимнээхтик бэйэтин диэки тардынан ылла. Н. Заболоцкай
   Уолукпун тимэхтэнэбин, курбун тардынабын. Н. Габышев
   «Сылгыһыт буолан баран холумҥун куһаҕаннык да тардынар эбиккин», — диэн Иван уус суустаата. М. Доҕордуурап. Сэмэнчик ыһык лэппиэскэтин бурдугун бэйэтэ тардынан буһаран киирэр буолла. Н. Түгүннүүрэп
2. Тугу эмэ (үксүн куһаҕаны, төттөрүнү) гынартан, оҥорортон туттун. ☉ Удержаться от каких-л. действий (чаще всего отрицательных), сдержаться
   [Чүөчээски] олорбохтуу түһэн баран, тыллыырын эмиэ тардынан, таах хаалларыан эмиэ санаата буолбакка, хаһыакка суруйар санааҕа киирдэ. Суорун Омоллоон
   Хаһыытаары гынан баран, баҕар соһуйан, итии ууну бэйэтигэр дьалкытыа диэн тардынан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Хобороос кыыһы сирэйгэ охсоору дайбаан иһэн тардынна. А. Сыромятникова
   △ Мээнэ, бас-баттах быһыыланартан туттун, оннук быһыыланыма. ☉ Вести себя сдержанно, пристойно, стать дисциплинированнее, подтянуться
   Куораттарга кыргыттар милииссийэ сүрдээх үчүгэй пуорматын кэтэн хааман иһэллэрин көрдөххө, киһи тардына түһээччи. М. Попов
   Кини кэлиэҕиттэн дэриэбинэҕэ баппат аатырбыт көкөттөрбүт бэл тардыннылар ээ. Е. Неймохов
   Кытаанах быһыымайгы дьон тардыналларыгар, бары ис кыахтарын түмэллэригэр күһэйбитэ. АМН ҮТӨ
3. Илиигинэн туохтан эмэ үөһэттэн тардыһан баран, бүтүн бэйэҕин үөһээ көтөх. ☉ Подтягиваться (напр., на турнике). Мин сарсыарда аайы тардынабын. Вася кылааһыгар уолаттартан барыларыттан элбэхтик тардынар
   ♦ Бэйэ бодоҕун тардын көр бэйэ
   Ийэккэ, дьэ бэйэ бодоҕун тардын — тойонуҥ Быыпсай, Куудай баай обургу кэллэ. Суорун Омоллоон
   Дьэ, бэйэ бодоҕутун тардынан кэбиһиҥ — куорат ааттаах кылыыһыта кэлбит үһү. «ХС»
   [Тустууга] хас да албаһы билэрбэр эрэнэн эрэх-турах сананан, бэйэ бодобун тардыммытым. «ХС»

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»