тыаһы үт. туохт.
1. Дөрүн-дөрүн «кү-күү» диэн эрэр курдук бүтэҥитик саҥар эбэтэр оннук тыаһы таһаар (өтөн саҥатын туһунан). ☉ Издавать преривыстые, напоминающие воркование горлицы звуки
Ханна эрэ ыраах тыаҕа өтөн үөтэн күкүйэр. Р. Кулаковскай
Лүҥкүр хара тыа кэтэҕэр түтүүк кэҕэлэр күкүйэр саҥалара иһиллитэлээн ылаттыыр. «ХС»
2. Биир тэтимнээхтик тохтообокко күлүгүрэс тыаһы таһааран түргэнник айаннаа (хол., пуойас айанын этэргэ). ☉ Ехать быстро, не останавливаясь, издавая глухие неровные звуки (напр., о движении поезда)
[Боробуос] Көтөр күлүөс чыычааҕы Көстөөх сиргэ быраҕан, Күлүр, күлүр күкүйдүҥ. С. Васильев
[Боробуос обургу] Көнө ыллык суолунан Күлүгүрүү күкүйдэ. «ХС»

I
туохт.
1. Тугунан эмэ бүрүллэн, хаххаланан бүтэй хараҥа буол, хараҥаран хаал. ☉ Темнеть, становиться тёмным; мрачнеть, сплошь затягиваться облаками (о небе)
Бүгүн сарсыардаттан самыыр тохтоон, халлаан бүтэйдии лүҥ күрэн турар. И. Сосин
Кулууппут иһэ күн күөрэйэ ойдоҕун аайы ордук лүҥкүрэн истэ. С. Федотов
[ Тыалара] ба раныахтааҕар улам лүҥкүрэн, уорастыйан, маһа бөдөҥөөн иһэр. «ББ»
2. Күлүгүрэн, харааран көһүн. ☉ Представать перед глазами тёмным силуэтом, темнеть
Кыра ыллык суол үрдүнэн сыгынньах, суорба таас хайа лүҥкүрэн турара. КНО
Билигин Зырянка бөһүөлэгэ турар сиригэр түҥ ойуур лүҥкүрэрэ. «Кыым»
Күһүҥҥү киэһэ түргэнник хараҥаран, хос иһинээҕи туох барыта боруоран, лүҥкүрэн көһүннэ. А. Куприн (тылб.)
3. Ч у у м п у р а н , и һ и й э н ч у ҥ к у к д ь ү һ ү н н э н , чуумпу, чуҥкук көстүүлээх буол. ☉ Застыв в тишине, приобрести мрачный, угрюмый, пугающий вид (напр., о природе)
Киһи уҥуохтаах лүҥкүрбүт томтордор анныларынан аттаахтар да, сатыылар да эттэрэ тарда-тарда ааһаллар. И. Гоголев
Уу чуумпу лүҥкүрэн, иһиллээбит курдук буолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыыны хаайыах курдук бүтэй сылаас ыга баттаан лүҥкүрбүт. Р. Кулаковскай
Москва чаҕылыйа сырдаан тоҕо үчү г э й э й! Б и ли би һ иг и …… 1942 сы л л аа хха кэлэрбитигэр дьиппиэрэ лүҥкүрэн турарын өйдөөн кэллим. КИ АДББ
4. көсп. Олох үөһүгэр киирбэккэ, кыттыбакка, түҥкэтэхтик олор. ☉ Жить замк нуто, отстранённо от общественной жизни
Оттон ыраах, түҥкэтэх лүҥкүрэн турбут Саха сиригэр ол сирэйэхараҕа суох баттал-атаҕастабыл уон оччонон диэлийэрэ. А. Данилов
5. көсп. Саҥата-иҥэтэ суох буола сабыһын; сабыстыбыт дьүһүннэн. ☉ Иметь мрачный, удручённый вид; мрачно, удручённо молчать
Сылгыһыт Сүөдэр эрэ ууну омурдубут курдук лүҥкүрэн олорор. Н. Якутскай
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Арыт ыарахан тирии баһымыкылаах лүҥкүрбүт …… хаайыылаахтар киирэллэрэ. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Сырдык аанньа тыкпат, олус күлүк, хараҥа, чуумпу (хол., тыа). ☉ Малодоступный свету, тёмный, тенистый, мрачный, угрюмый (напр., л е с)
Иһиллээбиттии иһийэн турар лүҥкүр хара тыа кэтэҕэр түтүүк кэ ҕэлэр саҥалара иһиллитэлээн ылаттыыр. Р. Кулаковскай
Лүҥкүр тайҕа быыһыгар Үөрэх кыһатын туттарбыт Сырдык дууһалаах норуот уолун Оҕо саастан истэн-билэн Умнуллубаттык өйдүүбүн. А. Старостин
△ Сырдыгы наһаа күлүктүүр, хараҥа (хол., былыт). ☉ Не проницаемо плотный, тёмный (напр., облако)
Лүҥкүр хара былыт кү нү саппыт, субу ардыах курдук дьүһүннэммит. Н. Якутскай