туохт.
1. Тыастаахтык ыраах аллараа диэки түс, бар. ☉ Падать, катиться вниз с глухим шумом
Эбэтэр туох-баар көлөлүүн-баҕастыын аллара диэки түҥкэлийэ да турдаххына көҥүлүҥ. И. Федосеев
Бэргэн ол ынырык кыылы түргэнник аҕала охсуон баҕаран, ох курдук оҥостон, сир түгэҕэр түҥкэлийэн түспүт. ҮҮА
2. көсп. Туох да былаана, сыала-соруга суох, ыл да ханна эмэ бар, айаннаа; олох ыраата бар. ☉ Ехать, идти куда-л. без оглядки; ехать очень далеко
Сэмэн туран, түүннэри көһөн түҥкэлийбит, итиннэ дэлбэритэ түспүт, онно умсарыта түспүт. И. Гоголев
Туох наадатыгар манна түҥкэлийэн кэлбит дьонуй? Болот Боотур
[Үчүгэй Өрүүнэ:] Кэм буоллаҕа, ол тоҕо төттөрү төннөн түҥкэлийдиҥ? Пьесалар-1978. Ойуун эттэтэр ыарыытыгар Уунан уста сытан, түһээммин эһиэхэ — Иссык-Куль кытылыгар Түҥкэлийэн тиийэбин дии мин. М. Тимофеев
3. көсп., сөбүлээб. Бар, дьүгэлий (холдьохсон этэргэ). ☉ Убирайся прочь, исчезни (слово гневного выпроваживания)
Симиирдээх кымыска Төбөҕүнэн таҥнары быраҕа иликпинэ Мантан түҥкэлий! И. Гоголев
◊ Түүл түһээн түҥкэлий — түүллэ түһээ, түүллэн. ☉ Видеть сон
Түүнүн, ыҥырана-ыҥырана, түүл түһээн түҥкэлийэр, арыт үлүгүнэйэр, сороҕор баллыгырыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ өйдөөбүтүм, түүл түһээн түҥкэлийэн эрэр эбиппин. П. Тулааһынап
Хабырыыс төһө да таҥастыын сыттар, үгэһинэн түүл түһээн түҥкэлийдэ. А. Данилов
ср. караим. түнкэл ‘катать’

туохт.
1. Түҥнэри, тиэрэ эргий. ☉ Переворачиваться вверх дном, опрокидываться
Тыыгын сэрэнэн миинэр буол, түҥнэстэн да хаалыан сөп. И. Федосеев
Таҥара дьиэтин ойоҕоһугар сүүнэ баҕайы хаһан эрэ тугу эрэ тиэйэ сылдьыбыт дьааһыктара түҥнэстэн сытара. И. Никифоров
Ардыгар суол кытыытыгар түҥнэстэн сытар тэлиэгэлэр көстөн ааһаллар. ПИИ К
2. көсп. Урусхаллан, суулун, эһин. ☉ Быть свергнутым, низвергнутым, разрушиться
Арамаанап аймаҕын үрдүк бүрүстүөллэрэ түҥнэһиннэ, көмүс хоруоналара тулунна. П. Ойуунускай
Бу кыһыл знамя анныгар Оҕо саас дьолун көрбүппүт, — Баттал түҥнэстэр сылыгар Биһиги эдэрдэр төрөөбүппүт. П. Тулааһынап
3. көсп. Бигэ туруккун сүтэр (олох туһунан); буомур, кэҕин (төрүөҕү этэргэ). ☉ Нарушиться, пойти кувырком (о жизни); хиреть, вырождаться (о потомстве)
Төлкө түҥнэстибэтин, саргы самныбатын. Саха фольк. Уоллаах кыыс оҕом Ойборууннаах уруутугар Түҥнэстибэт түһүн Төлкөлөөтөҕүм буоллун. С. Зверев
Оруос Баай түүллүүн-биттиин түҥнэстэн, туруга хамсаан, кэхтэн эрэрэ сабаҕаланар. СЛ-8
♦ Түҥнэстибэт түөрэхтээх фольк. — инникилээх, дьоллоох дьылҕалаах. ☉ Со счастливой судьбой. Түҥнэстибэт түөрэхтээх, самныбат саргылаах ыччаты иитиэхтээхпит. Түүл түһээн түҥнэ- һин — куһаҕан түүллэ түһээ, түүллэн. ☉ Видеть страшный сон, кошмар
[Сайсары:] Түөрт уон сулус кулугулаах Түүн бараан ийэбэр Бит биттэнэн Бэттиннэҕим үһү, Түүл түһээн түҥнэһиннэҕим үһү. Суорун Омоллоон
Ыстапаан оҕонньор биир былыттаах нуһараҥ түүҥҥэ түүл түһээн түҥнэһиннэ. КФА СБ

I
туохт.
1. Аһаан-сиэн сөп буол, аһыыр баҕаҕын ханнар, дуоһуй. ☉ Наедаться досыта, насыщаться
Тоттум да — тойон оҕото буоллум (өс хоһ.). Астыммыт ыалдьыт Ааныттан суох, Топпут хоноһо Ончу суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чүөчээски] тотон, таалалаан сытта. Суорун Омоллоон
2. көсп. Уунан туол, өҥсүй (хол., күөл, үрэх, буор туһунан). ☉ Переполняться, переувлажняться (напр., о водоёме, почве)
[Трофим мотоциклынан] сааскы кус эккирэтиитигэр туора быраҕыллыбыт соҕотох бэрэбинэ устун тотон турар үрэҕи үрдүнэн сүүрдэн тахсааччы. Далан
Күөл тоттун да, тута байар, Таптыыр балык уу дириҥин. Баал Хабырыыс
[Моонньоҕоҥҥо] уу ук аннынааҕы почва тотор гына кутуллар. ЧМА МУХСҮү
3. көсп., сөбүлээб. Тугунан эрэ олус туол, киэптэт, туохха эмэ (хол., үрдүк дуоһунаска, баайга) сөп буолан, киэбир. ☉ Стать высокомерным (напр., из-за высокой должности, материальных благ)
[Егор Егорович:] Бассабыык килиэбэр олус топпут быһыылаах. С. Ефремов
Солотугар тотон хаалбыт сэкирэтээр уол кутар-симэр, ыйар-кэрдэр. Э. Соколов
Массыына ылбыт дьон тотоннор күлэллэр ини. В. Иванов
♦ Топпутун <тобуга> уйбат — сөбүлээб. баайдаахпын-баардаахпын эрэ диэн, кыаҕын-туругун таһынан быһыыланар, киэбирэр, бардамсыйар. ☉ соотв. с жиру беситься
Топпуккун уйбакка аны миигин утаран бардыргыыр буолбуккун дии? Н. Якутскай
Буорах сытын билбэккэ, манна олорон, топпутун уйбакка көрүлээтэҕэ. Д. Таас
[Биир медсестра:] Ол [кэргэттэрин бырахпыт киһи] топпутун тобуга уйбатах күтүр ини, дьиикэй. И. Семёнов
Тотон өлөн көр өл I. Балаайа, тотон өлөн, ол-бу түүллэммитэ-биттэммитэ буола сатыы олорор. Далан
Элбэх үүтү ыан, элбэх дохуоту аахсарбытын тугун сирдигит? Тотон өлөҥҥүт ол-бу буолаҕыт! В. Яковлев
[Бүөккэ:] Кэһии оҥостуохпун …… туох эмэ минньигэстэ булан биэрдэргин… [Паабылап:] Миэхэ минньигэс ирээтэ мэлигир… Тотон өлөн эҥин араас буолаллар ээ. Н. Туобулаахап. Туора топпут — туох да кыһалҕатын билбэккэ, туохха да кыһаммат буолбут. ☉ Быть нерадивым из-за сытой, праздной жизни
Ханнык маннык туора топпут далаҕаный? Ньургун Боотур
Чоочону баҕас Туора топпутун тохтотуом, Алыс барбытын намтатыам. А. Софронов
Аҕаҥ муспут баайыгар туора тоттоҕуҥ ини! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. тод ‘насыщаться’
II
1. даҕ.
1. Аһыыр баҕатын ханнарбыт, аһаан дуоһуйбут, аччыктаабатах. ☉ Сытый, неголодный, наевшийся
«Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный?» — Абдуркулла …… тот киһи аатыран хаалла. Эрилик Эристиин
Тот сүөһүлэр ынчыктыыллара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Иһэ тот киһи үлэтэ-хамнаһа ордук кыайыылаах. «ХС»
2. көсп. Ырбатах-быстыбатах, сэниэлээх, кыахтаах (киһи). ☉ Выносливый, сильный (о человеке)
Тот киһи икки күн хааман тиийэр сирэ. Р. Кулаковскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэт, көҥүлбосхо, баай (олох). ☉ Беззаботный, свободный, богатый (о жизни)
Тот күҥҥэ дьол суолтатын Толкуйданыллыбат да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун …… толук ууруохха сөп дии саныыбын. Далан
4. көсп. Хаатыгар туолбут (уу туһунан). ☉ Наполненный до краёв (о водоёме)
Эбэбит уута билигин да тот. Софр. Данилов
Быйыл үрэх уута тот. Сэмээр Баһылай
[Тыы] тот өрүс дохсун түөһүн тыырар. Н. Босиков
5. көсп. Наһаа сүмэһиннээх, кэбирэх (от туһунан). ☉ Чрезмерно сочный, ломкий (о траве)
[Сардаа] сайын тот буолар, ону киһи сиэбэт, хостоммот. Багдарыын Сүлбэ
Уолба күөллэр оннуларыгар, быһа тартахха, сүмэһинэ таммалыыр салыгырыар диэн, тото бэрт буолан, тосту тутуллар от үүнэр эбит. ГКН МҮАа
2. аат суолт.
1. Кыһалҕаны билбэт, кими, тугу да хоҥоруутугар холообот баай киһи. ☉ Человек, живущий в достатке, сытый
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Тотун эрэ санаабыт тот. Дьуон Дьаҥылы
Тоту да торҕон ыытарым. С. Зверев
3. сыһ. суолт. Кыһалҕата, эрэйэ суохтук, аччыктаабакка. ☉ Безбедно, сытно
Сыгынньах да буолларбыт, тот олоруо этибит буоллаҕа дии. Күндэ
[Балааҕыйа] эн уоскутаргынан тот сылдьыам дуо? Амма Аччыгыйа
Кини, Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт. Т. Сметанин
◊ Тот өлүү — сүрэх, бүөр о. д. а. ыарыытыгар киһи этэ-сиинэ дыгдайыыта. ☉ При некоторых болезнях: скопление жидкости в полостях и тканях тела, водянка
[Андаҕарбын булгуттахпына] Тот өлүү буолан, Тобукпуттан тардыстыым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тот суурадаһын — туох эмэ (хол., туус) олус хойуутук барбыт суурадаһына. ☉ Концентрированный раствор чего-л.
Сороҕор аһылыкка туттуллар туус туустаах күөл тот суурадаһыныттан сөҥүрэр. СМН АҮө
III
1. даҕ. Түргэнник сиир сааскы күннээх (салгын). ☉ Свежий весенний (воздух)
Туундара тот салгына уоспун быһа хаарыйа сыспыта. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Сааскы чаҕылхай сырдык халлаан салгына. ☉ Воздух в период весенней солнечной активности. [Таҥаһы] таһырдьа ыйаатахха, тот сиэн, туртайан хаалыа дии саныыр
□ Бачча тот түспүтүн кэннэ, сэрэнэн түүнэн харах чарапчыта оҥосто сылдьыах баар эбит. Болот Боотур
ср. уйг. ток, тат. тук ‘сытый’