түҥкэлий диэнтэн дьаһ
туһ. Кыараҕас үрүйэ устун умса дьулурутан, таҥнары түҥкэлитэн түһэн истэ. Болот Боотур

иин диэнтэн дьаһ
туһ. Тимир лиҥкир Түҥкэлийэ хаайыыбар Түҥкэлитэн түһэрэммин Иннэ гынан ииннэриэм, Сүүтүк гынан сүүдүтүөм. П. Ядрихинскай

сэлэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Түүҥҥү халлаан аннынан, Кыйыр хаары сэлэлэтэн Түҥкэлийэн айаннаан, Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан

туохт., кэпс.
1. Аллара диэки түргэн тэтимнээхтик түһэ, кулахачыйа тур. ☉ Спускаться или скатываться с высоты быстро, по инерции
Нартаахап бинтиэпкэтин тайахтанан иһирдьэ түһэн иһэн, мүччү үктэнэн, аллара таҥхалыйбыта. Софр. Данилов
Мэлдьитин таҥнары таҥхалыйабыт. Умса астарбыт курдук хааман тэмтэриһэбит. И. Данилов
Тиихээн мааҕын Оҥкучах Үрэҕин туорааһыҥҥа Светаҕа көмөлөһөбүн диэн халты тэбинэн, туруору сыыртан таҥнары таҥхалыйан, маска сототун хоҥоруутун өлөрбүтүн, онто кыралаан нүөлүйэрин дьэ өйдөөтө. «ХС»
2. Ханна эмэ тиксэн, тиийэн-түгэнэн хаал (былааннаабатах, үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн). ☉ Быть, оказаться где-л. (обычно незапланированно, неожиданно)
[Манчаары:] Эмиэ түүнүктээх түрмэҕэ түҥкэлийэр, хараҥа хаайыыга таҥхалыйар кэмим кэллэ. Софр. Данилов
Боотураттар Дьаарбаҥ диэки өрөлүүр этилэр дии, эн тоҕо бу хоту Дойдуунускайга таҥхалыйдыҥ? Болот Боотур
Ханна-ханна таҥхалыйан эрэрбит буолла? А. Кривошапкин (тылб.)
△ Бар, дьүгэлий (холдьохсон этэргэ). ☉ Уходи, убирайся, катись (в повелительной ф.). Эрдээх Сүрэхтээх Эрэли Бэргэн …… муос үҥүүтүнэн тайыылаары Улуу Күтүргэ утары ойбут: «Таҥхалый! — диэн бардьыгынаабыт. — Тайыылыам!» «Чолбон»
[Өрүүнэ:] Бар, таҥхалый! Түс, түҥкэлий! Атыны көрдөөн ахчарый! Саҥа ойохтонон сахсарый! «ХС»
«Түҥкэлий-түҥкэлий, түҥкэлийэн баран таҥхалый!» — диидии …… кинини ханнык эрэ эдэр уолчаан атаарда. Н. Островскай (тылб.)
♦ Таҥнары таҥхалый — сатарый, таҥнары бар, табыллыма (ким эмэ олоҕун туһунан этэргэ). ☉ Резко измениться в худшую сторону, катиться по наклонной (о жизни кого-л.)
[Кулаак Кууһума:] Бу буһан турар Бурдук бука барыта Сытыйан-ымыйан Сытарын көрөрүм буоллар …… Үөһээ таҥараҕа Баһаам элбэх Баһыыба ыытыам этэ… Төттөрү төлкөлөнүҥ, таҥнары таҥхалыйыҥ! Күндэ
Олохпут тохтоло суох таҥнары таҥхалыйан, кэмэ-дьаама суох эбии сатарыйан иһэринэн дьүүллээтэххэ, биһигини иннибитигэр өссө ыар күннэрдьыллар күүтэллэр быһыылаах. Софр. Данилов. Билигин миигин, таҥнары таҥхалыйдахпына, ким өрүһүйүөй? Ким да суох… «ХС»

даҕ. Туох эрэ ханнык эрэ тирэхтээх, олохтоох, алын өрүттээх. ☉ Имеющий под собой какое-л. основание, дно, низ
Ууллубат чэҥ-муус алыннаах Кыраай тымныы кырсыгар Өлбөт мэҥэ уйгулаах Оҕуруоту унаардар. Эллэй
Дьэбиннээх эркиннээх, Ардахтаах алыннаах Түҥ хараҥа ордууга Түҥкэлийэн тиийэн кэллэ. П. Ядрихинскай

туохт., кэпс. Баҕаны бултаа, баҕанан аһылыктан (хол., көтөрдөр). ☉ Охотиться на лягушек, добывать лягушек (напр., о птицах)
Толооҥҥо саас туруйа ыһыытыыр, Мэлдьи дуодаҥныыр, мэлдьи баҕалыыр. Таллан Бүрэ
Тыымпыга түһэн, Тыймыыттаан суланан баран, Туох эмэ Бадарааҥҥа тохтоон Баҕалаан тотон баран, [Туруйа] Төннөн түҥкэлийэн кэлиэҕэ. С. Васильев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиргэнэр-кэлэйэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство досады, разочарования, вызываемые содержанием высказываемого (к досаде, к разочарованию)
Киһи кэлэйиэх, бүтүн күн устата мунан түҥкэлийдим буолбат дуо? ТС ХДь. Онто, билигин өйдөөтөҕүнэ, киһи кэлэйиэх, суос-сымыйанан, соруйан оҥоро сатаан кэбилэнии эбээт. А. Фадеев (тылб.)

сүүдүй I диэнтэн дьаһ
туһ. Атахтардаах илиилэргин Кэдэрги кэлгийбэхтээн Тимир лиҥкир Түҥкэлийэ хайыыбар Түҥкэлитэн түһэрэммин Иннэ гынан ииннэриэм, Сүүтүк гынан сүүдүтүөм. П. Ядрихинскай
Туундара туналыйар таһаатын, Долгулдьуйар дьүкээбил уотун «Эргырон» эймэнитэ кэпсээтэ, Элбэх сүрэҕи сүүйдэ, сүүдүттэ. И. Федосеев
Тапталлаах, иллээх Ийэ дойдубут сылаас тыына, көҕүлүүр күүрээнэ, …… эппитигэр-хааммытыгар иҥэн, өйбүтүн өрүкүтэр, сүрэхпитин сүүдүтэр. «Кыым»

аат. Туох эмэ баарын бэлиэтэ, сибикитэ, чинчитэ. ☉ Признак, знак, след чего-л.. Күөлбүтүгэр балык баар быркыта биллибэтэ
♦ Быркыта суох барда — сураҕа суох, суола суох сүттэ. ☉ Пропасть без вести
Өстөөхтөр түлээкэй ууну охторунан суптурута ытыалаатылар да, киһи быркыта суох барда. И. Данилов. Быркыта суох утуй — уһуктубакка уһуннук утуй. ☉ Спать долго, беспробудно
Гавриил төһө да быркыта суох утуйа сыттар, үгэһинэн түүл түһээн түҥкэлийдэ. А. Данилов
Дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар. Г. Угаров
Итирик бандьыыттар умуллан эрэр кутааларын тула быркыта суох утуйа сыттахтарына, Туктар [киһи аата] атаҕын кэлгиэтин сүөрээри тииһинэн тиниктэспитэ. Тулхадыйбат д.

сыһ.
1. Түүн супту, түүнү быһа (тугу эмэ гын). ☉ Всю ночь напролёт (делать что-л.)
Холкуос бэрэссэдээтэлэ Кууһума, бөлүүн түүннэри айаннаан киирэн, балаҕадыйан …… аат харата босхо-босхонон үктэнэн, улахан уулусса устун хааман сылбыҥнаан иһэр. А. Софронов
Уйбаан кэргэнэ түүннэри тэҥҥэ кэпсэтэн, иһит-хомуос тардан сүүрэ-көтө сылдьыбыта. Б. Павлов
Түүннэри ааҕарбыттан хараҕым ууланар. М. Шолохов (тылб.)
2. Түүнү түүн диэбэккэ, түүн буолбутун да кэннэ. ☉ Несмотря на позднее время, на ночь глядя
Сэмэн …… түүннэри көһөн түҥкэлийбит. П. Ойуунускай
Кыбыыларыгар толору оттоохтор... Түүннэри от тиэйэ барар оннук ыксаллара суох. Н. Якутскай
Түбүктээх тойон тиэтэйэр, Түүннэри дьоннору ыҥыртаата. С. Васильев