мн. (ед. побор м.) ыар түһүктэр, түһүү-тардыы.

налог, налоговый; ис түһээн самообложение ; түһээни төлөөччү налогоплательщик; түһээн харчыта налоговые деньги; түһээни хомуй = взимать налог; түһээни төлөө = платить налог; ср. түһүү-тардыы .

түргэтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Таҥнары түһүү тардыыта ырбыт дьону арыый түргэтэттэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор кымньыытын илгэн кэбистэ уонна хаамыытын түргэтэтэн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Үлэни уларытан, тутууну түргэтэтиэххэ наада. С. Ефремов

туохт. Эрэпкиэминэн үлэлээ. ☉ Работать в ревкоме, быть членом ревкома
Эт эрэ, урут эрэпкиэмнээн киэбирэ-киэптии сылдьаҥҥын, баайдары эһиэххэ диир этиҥ ээ?! В. Протодьяконов
Мин эрэпкиэмнии сырыттахпына араас түһүү-тардыы баар буолар этэ. Р. Кулаковскай

ж. ист. түһээн, тардыы.

даҕ.
1. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх. ☉ Шумный. Айдааннаах кылаас
□ Саамай үгүс киһилээх, айдааннаах палаатаҕа миэстэ орпутугар оҕо сытта. Амма Аччыгыйа
[Нарыйа] атын, ити айдааннаах оҕолор курдук, кэлэктиипкэ түбэспитэ буоллун? В. Яковлев
2. Элбэх саҥалаах-иҥэлээх, этиһиилээхүөхсүүлээх. ☉ Шумный, скандальный
Айдааннаах мөккүөр кэнниттэн, Матыкыйы кытта Өксүөн иккиэйэҕин хаалар буоллулар. У. Нуолур
Бу күннэргэ нэһилиэккэ биир айдааннаах мунньах буолла. М. Доҕордуурап
74-с хоско өтөр-өтөр, били муораҕа буурҕалар түһэн ылалларын курдук, улахан айдааннаах мөккүөрдэр буолуталаан ылаллар. Н. Лугинов
3. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх, быһылааннаах. ☉ Тревожный, беспокойный
Бу күннэр олох былдьаһыытын айдааннаах күннэрэ. Эрилик Эристиин
Айдааннаах, аймалҕаннаах күннэр ааһаллар. Н. Якутскай
Айдааннаах, быһылааннаах олоҕуттан кыккыраччы аккаастанан, бу ийэлээх аҕатыгар төннөн иһэр. И. Гоголев
4. Дьарыктаах, адьынаттаах, кыыбаҕалаах. ☉ Имеющий какую-л. привычку, склонность, занимающийся каким-л. делом (обычно неблаговидным)
Силип Лааһарап дьону кытта мөккүһэр, этиһэр, үҥсэр эрэ айдааннаах киһи курдук. Амма Аччыгыйа
Оччолорго киһи үксэ түһүүттэн-тардыыттан куота сатыыр, онтукаларын-мантыкаларын кистэнэр эрэ айдааннаах буолаллара. Р. Кулаковскай
Атын кыһалҕаны билбэккэ Айанныыр эрэ айдааннаах Сөрүүн үрүйэчээн сибэкки Силигин ситэрэр аналлаах. С. Данилов

сов., придерживать несов. разг. 1. кого-что (удержать) тут, тута түс, тарт; придержать лошадь аты тарт (тардан бытаарт); 2. что, разг. (приберечь) кэччэн, кэч-чэнэн сытыара түс, илдьэ сырыт.

туохт.
1. Кэҥээн, киэҥ сиринэн тайаа; ыраахха тиий. ☉ Распространяться, разноситься, расползаться
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Кыракый бөһүөлэккэ туох эмэ соһумар сонун чаҕылҕан түргэнинэн тарҕанааччы. И. Федосеев
Английскай тыл аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт тыл. Н. Габышев
Дьон үксэ тарҕаммыт уоту умуруора сырыттылар. М. Доҕордуурап
△ Тус-туспа бар, элбэх буола үллэһилин, түҥэтилин. ☉ Распределяться; расходиться, рассыпаться в разные стороны (о множестве кого-чего-л.)
Оҕолоох куртуйахтар …… тыа быыһыгар тарҕанан түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сиэйэлкэ, массыына, тыраахтар оройуон аайытын тарҕаныа. Күннүк Уурастыырап
Баайдар …… нолуок, түһүү-тардыы сүөһү баһынан тарҕанарын сөбүлээбэтэхтэрэ. Эрилик Эристиин
Сир баайа, син сир аһын курдук, тэҥҥэ тарҕана сыппат. И. Бочкарёв
Кэмпэндээйи тууһа Саха сирин үгүс оройуоннарыгар тарҕанар. И. Данилов
2. Аҥыы-аҥыы үрэллэн, ыһыллан, симэлийэн сүтэн-оһон хаал. ☉ Исчезнуть, рассеявшись, разойдясь, разгладившись
Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа. А. Софронов
Ат таһаарбыт долгуннарын иитэ тарҕанан көнүөр диэри Тороев турбахтаабыта. Л. Попов
Сүүһүн түрдэһиннэрбитэ тарҕанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Д. Кустуров
Биир сарсыарда туман саҥардыы тарҕанан эрдэҕинэ, Иван массыына мотуорун тыаһын истибитэ. ССС
3. Аралдьыһан атыҥҥа уларый, аас, ааһан хаал (хол., санаа). ☉ Пройти, развеяться (напр., о мыслях)
Тоҥмут киһи санаата ханна тарҕаныай, тоҥон, өлөн эрдэҕэ дии! П. Ойуунускай
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. тархан ‘рассеиваться, разбредаться’

1. аат. Туох эмэ ордуга (хол., тобоҕо, быстаҕа, төрдүгэһэ). ☉ Остаток от чего-л., окурок, огарок, обрубок чего-л.
   Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
   Остуолга чүмэчи тоһоҕоһо умайа турар. Күндэ
   [Москуба метротугар] бөппүрүөскэ тоһоҕоһо да сытарын көрбөккүн. Н. Габышев
   Лөкөй …… атын кутуругар холбообут быатын тоһоҕоһун сүөрэн, икки быа төбөтүн ыйылыннары тардан салҕаан кэбистэ. Тумарча
2. даҕ. суолт. Ордон хаалбыт, быһаҕас. ☉ Сохранившийся частично, обломившийся, неполный
   Бэйэҥ тоһоҕос омуккун …… түһүүнэн-тардыынан ааһа мүккүттэримэ. Болот Боотур
   Чыычаах тэйиччи тоһоҕос маска олорон, кыҥнахиҥнэх гына-гына, чуопчаарда. Софр. Данилов
   Акаары оҕону уолгунаан буулааҥҥыт, тоһоҕос дьоллоотугут. Э. Соколов
   ♦ Быар быһаҕас, тиис (түөс) тоһоҕос көр быар
   Күүһэ суох киһини тиис тоһоҕос, быар быһаҕас диэн ааттыыллар. АЛА СБ
   Сарсыҥҥы күммүтүгэр диэри былаҕайга былдьатыма, дэлэгэйгэ диэлитимэ, тойон эһэм! Киин бүтэйдээх, быар быһаҕастаах, түөс тоһоҕостоох барахсаттар буолабыт. ХИА КОВО
   ◊ Тоһоҕос балаҕан — кыра хороҕор балаҕан. ☉ Маленькая конусообразная юрта
   [Лоокуут:] Бу толооҥҥо мин Тоһоҕос балаҕан Туттаары гынабын. Суорун Омоллоон. Тоһоҕос лииньийэ мат. — көнө лииньийэлэр биир кэлимсэтэ суохтук муннуктуу холбоммуттара. ☉ Ломаная линия
   Тоһоҕос лииньийэлэр аҕыс-сүүрбэ милимиэтир уһуннаахтар. ННС ЧАа. Тоһоҕос от эргэр. — 1) кыра кэбиһиилээх от. ☉ Маленький стог
   Үс былас түөс аҥаара куохаҕар моойдоох, тоһоҕос от саҕа бастаах, икки чаан олгуй саҕа харахтаах …… хардааччы кыыл буолан сайа көтөн таҕыста. ПЭК ОНЛЯ I
   Кыыс Ньургун Үс өрүөллээх Үрүҥ көмүс сэргэтигэр Тоһоҕос от быһаҕаһын саҕа Түөллэс гына түстэ. Эрилик Эристиин; 2) төгүрүк уһуктаах төбөлөөх кэбиһиилээх от. ☉ Круглый островерхий стог сена; 3) түөлбэ. Сүүрбэччэ сүөһү кыстыыр улахан ото. ☉ Стог сена на двадцать голов скота зимнего содержания
   Икки сиргэ икки тоһоҕос от турар. ПЭК СЯЯ. Тоһоҕос саа — сарбыллыбыт уостаах саа. ☉ Обрез
   Кулаактар биһигини тоһоҕос саанан ытыалыыллара. А. Фадеев (тылб.). Тоһоҕос тордох — кыра тирии ураһа. ☉ Маленькая ураса из ровдуги
   Чугаһынан биир тоһоҕос тордохтоох ыал суох. Болот Боотур. Тоһоҕос уулусса — кылгас муҥур уулусса. ☉ Переулок
   [Кырыыньыкы] икки киэҥ көбүс-көнө кириэстии уулуссалаах, олортон тахсар уонча тоһоҕос уулуссалаах. «ХС»
   ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’

несов., нахлобучить сов. что, разг. саба түһэр, тардын; нахлобучить шапку на глаза бэргэһэҕин хараххар саба түһэр.