көр төбүрэхтэн. Мииҥҥин көрө сырыт, төбүрэҕирдэр эрэ, баһан кэбиһээр

холбуй диэнтэн атын
туһ. Төбүрэх холбуйуллан иһиллиэхтээх. ТИИ ЭОСА

ж. төбүрэх, күүгэн (пена); кэһиэх (осадок); снять накипь с бульона минтэн күү-гэнин халбый; очистить котёл от накипи хочуол кэһиэҕин ыраастаа.

көр төбүрэх
Арыы төбө. ПЭК СЯЯ
◊ Төб саламаат — саха аһа: бурдугу кыыймыт арыы төбүрэҕэр ытыйан баран, хобордооххо (чугууҥҥа) буһарыллар. ☉ Якутское национальное блюдо: варится в сковороде (чугуне) из муки, замешанной на пене топлёного коровьего масла
[Төб саламаат] Арыы төбүгэр бурдугу ытыйыллар уонна чугууҥҥа эбэтэр хобордооххо буһарыллар. ТИИ ЭОСА

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай