нареч. вокруг, кругом; ёлканы төгүрүйэ хаамп = водить хоровод вокруг ёлки; төгүрүйэ бар= идти кругом, в обход.

1) виднеться — о чём-л. круглом; хайа тэллэҕэр куөл төгүрүйэн көстөр у подножия горы виднеется круглое озеро; 2) ходить вокруг чего-л., обходить кругом что-л.; күөлү төгүрүй = ехать вокруг озера; төгүрүйэ хаамп = ходить, обходить кругом; 3) окружать, брать в кольцо; өстөөҕү төгүрүй = окружить врага; 4) делать крюк; кружить; ырааҕынан төгүрүй = сделать большой крюк; курдаттыаҥ да төгүрүйүөҥ погов. прямиком поедешь — кружить будешь.

сыһ. Туох эмэ тула, тугу эмэ эргийэ (бар, сүүр). ☉ Обходя что-л., вокруг чего-л., в обход (идти, бежать)
Кэлбит суолунан төгүрүйэ барбата, сирэйин тус хоту диэки тутунна да, көтүтэн куугунатта. Саха фольк. Мин туран, көрдүгэммин төгүрүйэ сүүрэн тиийэн, тумуһунан киирэн, умса түһэн сытан эрэ, туох да харса суох уулаан имиттим. Н. Неустроев

туохт.
1. Ханан да муннуга, өҕүллэҕэһэ суох эргиччи баран, күн курдук быһыылан. ☉ Быть, становиться круглым, иметь форму круга
Тишко хараҕа, мэкчиргэ хараҕын курдук, төгүрүйэн эрилиҥнээтэ. Амма Аччыгыйа
Хаҥас кытылбытыгар чараҥнарынан эҥээрдэммит уһун синньигэс хочобут эмискэ баҕайы, алаадьы курдук, төгүрүйэн хаалар. Л. Попов
Үөн-көйүүр хаптайан, сылгылар уойан, самыылара төгүрүйэн, түүлэрэ-өҥнөрө килбэлдьийэн испитэ. И. Федосеев
2. Кими, тугу эмэ тула тур, тулалаа. ☉ Располагаться, становиться вокруг кого-чего-л., окружать кого-что-л., обступать со всех сторон
Сэрииһиттэри атаарар дьон төгүрүйэн, ыга симсэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Киэһэ төннөн кэлэн иһэн, кинилэр отууну саҥата суох төгүрүйэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
[Хараҥа муннуктан тахсыбыт үс холуочук уол] кыыстаах уолу төгүрүйэн кэбистилэр. «Чолбон»
3. Ким, туох эмэ тула эргийэ хаамп, сырыт. ☉ Ходить вокруг кого-чего-л., обходить кругом кого-что-л., кружить
Биир кыыс оҕо күн тура-тура дьиэтин төгүрүйэр үһү (тааб.: сиппиир). Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө. Н. Неустроев
Ойбону чупчугур гына төгүрүйэ сылдьан кэҥэтэн баран бытарыйбыт мууһу хоппонон хостонор. ПАЕ ЭАБ
4. Быһа буолбакка, эргийэн бар. ☉ Идти окружным путём, делать крюк
Курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ (өс хоһ.). Бииктэр биэлсэр ыаллыы нэһилиэк ыалдьыбыт киһитигэр баран иһэн, төгүрүйэн, кинини [Микиитэни] атыгар олордон аҕалла. Амма Аччыгыйа
Кини төһө да төгүрүйэн айаннаатар, утаакы буолбата, пиэрмэтэ бу көстөн кэллэ. Н. Заболоцкай
5. байыан. Кыргыһыыга өстөөххүн кыдыйаары эбэтэр билиэн ылаары ханна да ыыппат гына тула өттүттэн хаай. ☉ Располагаться вокруг вражеских войск, изолируя их от остальных, с целью уничтожения или пленения, окружать
Аҕыйах хонон баран, өстөөх аармыйата Одессаны үс өттүттэн иилии төгүрүйбүтэ. Н. Якутскай
Биһиги ньиэмэстэри «биир-биэс» диэбэккэ эрэ дьиктитик төгүрүйэн ылар ньыманы толкуйдаатыбыт. Т. Сметанин
Ньиэмэс бартыһааннары төгүрүйэн ылан, букатыннаахтык эһээри кырган эрэр сураҕа ыйы быһа саллаат кулгааҕыттан арахпата. Д. Кустуров
6. көсп., калька. Кимиэхэ эмэ хайдах эмэ сыһыаннас, ханнык эмэ быһыынымайгыны олохтоо. ☉ Создавать вокруг кого-л. какую-л. обстановку, окружать (напр., заботой, вниманием)
Кыһыл Аармыйаҕа көмөлөһөр, сэбиэскэй саллааттар, эписиэрдэр кэргэннэрин итии кыһамньынан төгүрүйэр пионердар тустарынан суруллубут бу кинигэ …… кыраныысса тас өттүгэр да киэҥник биллибитэ. Софр. Данилов
Эдэр саас кыымынан, Эн миигин, төгүрүй! П. Тулааһынап
ср. др.-тюрк. тенри ‘кружиться (о голове)’, тегзин ‘вращаться, кружиться; обходить кругом’, кум. дегеремек ‘кружиться’