сыһыан холб. «Хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх итэҕэтэр, ылыннарар, эрэннэриилээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение с оттенком убеждённости и уверенности (как бы то ни было, что ни говори, как-никак, всётаки, всё же)
Сибэкки ньургуйар тойуга, Сибэкки ыалдьыбыт ыарыыта Төһөтүн да иһин хаалыаҕа, Үрдүк күүс айыытын кэриэтэ. С. Данилов
Быраата кини ороҕор сүүрдэн эрэр. Төһөтүн да омук сирэ туора буолуоҕа. Н. Якутскай. [Тыаһааны — Туймаадаҕа:] Төһөтүн да иһин төрөппүт аҕабыт эбээт… И. Гоголев

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

сыһ.
1.
көр арыый. Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыый да сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Дьэ дуу, биһиги үрэхпит кыра үрэх буоллаҕа, онон арыый да атыннык уларытан быһыт оҥорор сөп этэ. М. Доҕордуурап
Мин арыый да холкутуйдум, дьоммун кытары хайдах эрэ бодоруспут курдук буоллум. А. Бэрияк
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн, аат харата. ☉ Едва, насилу, кое-как; еле. Мин сылайан уонна утуктаан дьиэбэр арыый да тиийдим
□ Тыый! Улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа
Онто суох арыый да олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
◊ Арыый да буолла көр ама. Киэһэнэн ыарыһах арыый да буолла
□ Арай оҕом Даайыс, таарымталанан улаханнык ыалдьан баран, арыый да буолан сытар. А. Софронов
Ньургуһун Лоокуут сылдьыаҕыттан мутукча көҕөрөрүнүү арыый да буолан, тилиннэртиллэн барбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

саҥа алл. сыһыан холб., түөлбэ. Олуона диэн сөбүлээбэт, аккаастыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, неодобрение, отказ говорящего (да ну). Атыны да, ону эмиэ тугум диэн кэпсии сырыттаҕай?!
□ Эчи, атыны да, онно тиийэн чоргуйа турдаҕым ини, аны үүрэн түһэриэхтэрэ баар. Н. Заболоцкай
Эс, атыны даҕаны, кулуупка оччо кэпсиир, көрдөрөр баар ини! Н. Заболоцкай

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

буолар да эбит

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр-махтайар, бэркиһиир, суланар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, сетование, сокрушение говорящего (ну и ну!, просто ужас!, ну ты даешь!). Аны аатын умнан кэбиспит, буолар да эбит! Буолар да эбит, биир да балык кэлбэтэх
□ Дьэ, Кэтириис, көрбөтөҕү көрөн кэллим! Буолар да эбит! И. Гоголев
«Ээ дьэ, буолар да эбиккин!» — диэн часкыйда Маякин. «ХС»

көр буолтун иһин
Арай онтуҥ эрэ көмүскээ ини эйигин... Буолтун да иһин, кыыс оҕо кэм килбик, кэтэмэҕэй соҕуһа ордук буолуо. В. Яковлев
Буолтун да иһин, дьэ сүрдээх күүс! «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы утарар сыһыанын инники этиллибит сөп диэн сөбүлэһии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение говорящего с оттенком согласия и допущения (хотя и так, но все же, хотя так-то так)
• Ол эн туораттан тоҕо сааттыҥ? Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн. — Буолтун иһин, «кылаабынай инженер күтүөтэ оннук үһү» диэн иннигэр-кэннигэр сипсистэхтэринэ, эн да саатыах этиҥ. Н. Лугинов
Буолтун иһин, хаһыакка таҕыстаххытына, соччо сөбүлүөххүт суоҕа этэ эбээт. С. Никифоров

I
ситим т.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, биир хайааһын тута буоларын ыйан, салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуур. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений времени и оборотов к главному предложению, указывая, что одно действие совершается сразу же после другого (как только)
Утаакы буолбата, кымньыы тыаһа куус гынна да, эриэн үөн курдук, кэлэн Чүөчээски иэнигэр эриллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Харчыгын ыл да, тэбинэн таҕыс. С. Ефремов
Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Утарар суолталаах этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (но, а)
Бүгүн бэркэ охсуо эбиппит да, сирбит бүтэн хаалла дии. Амма Аччыгыйа
Кинини биһиги бары аһынабыт да, хайыыр да кыахпыт суох. Софр. Данилов
Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). Күн өркөн уустарын Күөгэйэр күннэрбэр Күөмчүлэһэн көрбүтүм да, Күүстэрэ мөлтөөбөтөҕө, Күдэхтэрэ быстыбатаҕа. П. Ойуунускай
Маша санааны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да, кыайан булбата. М. Доҕордуурап
4. Болдьуур салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, раз)
Этэ оҕус, билиниэҥ суоҕа да, куоракка төттөрү атаарыам. С. Ефремов
Аны биирдэ испиккин билиэм да, ийэҕэр-аҕаҕар суруйуом. В. Яковлев
△ Үгүстүк төрүөт сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Часто имеет оттенок причинных отношений
Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ, киһини ыстаапка тириэрдиҥ диэбиттэрэ да, онно тиэрдиэх тустааххыт. Эрилик Эристиин
Ас баар да, аһаан ис, хата. В. Яковлев
△ Содул суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения следствия
Суруксут туох диир да, барытын кырдьыктанан иһэр. Н. Неустроев
Бөрөлөр хас табаны тардаллар да, барытыгар эн эппиэттиэҥ. «ХС»
5. Быһаарар салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга ол курдук, ол диэки, ол хоту диэн холбуу ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению посредством составных союзных слов типа ол курдук, ол диэки, ол хоту
Хайдах баартарай да, ол курдук …… дьоно таастыы тимирбиттэрэ. В. Яковлев
Дьон тугу эттилэр да, ол хоту сүүрэ сылдьарыҥ сүрэ бэрт. В. Иванов. Хайа диэкиттэн кэлбиккиний да, ол диэки бара тур. «ХС»
6. Сөп түбэһэр салаа этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга соччо, соччонон, оччонон курдук ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений следствия и оборотов к главному предложению посредством союзных слов соччо, соччонон, оччонон
Учууталлар оҕону төһө өр үөрэтэллэр да, соччонон чугасаһан барааччылар. Софр. Данилов
Бу аан ийэ дойдуга төһө-хачча киһи үөскээн-төрөөн олорор да, соччо араас суол олох баар буоллаҕа. В. Яковлев
Быйылгы үүнүүнү, бааһынабыт тула төһө дириҥ дьааманы хаһабыт да, оччонон үксү ылабыт. Н. Босиков
7. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов с глаголом в форме условного наклонения на -тар к главному предложению
Биэрдэргин да ылаары, Биэрбэтэргин да ылаары [кэлбит ыччат турабын]. П. Ойуунускай
Тылынан эппэтэр да, хараҕа, истиҥ-эйэҕэс мичээрэ чахчы бааччы ону ыйытар курдуктар. В. Протодьяконов
8. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения в конструкциях перечисления (и)
Маны истэн, Наһаар иирбиттэн да, итирбиттэн да атын буолла. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Сурук да, сурах да биллибэт. Т. Сметанин
9. Ситимниир-холбуур сибээһинэн этиилэри холбооттуурга туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сравнительно-присоединительной связью (и)
Таптыырыҥ үлэһит киһини, Кини да таптыыра эйигин. Эллэй
Массыына тыаһаабат, Хотуур да ыллаабат. Баал Хабырыыс
Оскуолаттан оччоҕо устуохтара суоҕа, учууталлар да көмүскүөхтэрэ. «ХС»
II
эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр, түмэр буолбат уонна быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны). ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные, обобщительно-отрицательные и неопределенные местоимения: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны)
Эһиэхэ ким да көмөлөһүө суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов
Үлэһитинэн кимнээҕэр да ордук. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы предмет, хайааһын бэлиэтин үрдүктүк сыаналыырын көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает высокую степень признака предмета, действия и состояния с точки зрения говорящего (употр. с прил., нареч. и гл.)
Оо, Коля, мин эйиигин таптыыбын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Оо, кэрэ даҕаны Кремль! П. Тобуруокап
Мандаар, эн урут хомуска үчүгэйдик да оонньуур этиҥ. И. Гоголев
Оо, үөрдүм даҕаны! С. Васильев
△ Хатыланар даҕааһыннары уонна сыһыаттары холбооттоон туттулуннаҕына, саҥарааччы предмет уонна хайааһын бэлиэтин саамай улахан, үрдүк курдук сыаналыырын көрдөрөр (бу суолтаҕа даҕаны тутбат кэриэтэ). ☉ Выражает превосходную степень признака предмета и действия с точки зрения говорящего, соединяя повторяющиеся прилагательные и наречия (в этом знач. даҕаны почти не употр.)
Уйбаан Уйбаанабыс диэн Уһун кутурук саһыл Үрдүк да үрдүк хайаҕа Үрдүк да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Т. Сметанин
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
Элбэхтик да элбэхтик үөрэммит киһи. Багдарыын Сүлбэ
Хаатырга сиринэн аатыран, Турбута бу өрүс өр да өр. «ХС»
△ Хатыланар туохтуурдар ыккардыларыгар туттуллан, хайааһын элбэхтик, күүскэ, тохтоло суох оҥоһулларын саҥарааччы күүркэтэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Соединяя два повторяющихся глагола, выражает интенсивность, силу, беспрерывность совершения действия с оттенком экспрессивной оценки
Күн тура-тура оһуокайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай
Кини Сергей Петровиһы эмиэ хайгыыр да хайгыыр. Софр. Данилов
Сороҕор Дуся киирбэт, Толбон хос устун төттөрү-таары хаамп да хаамп буолар. И. Гоголев
[Эһэ] Тибиир да тибиир, Тыаны эккирэттэ, Ол эрээри, син биир Хараҕа дьэҥкэрбэтэ. Т. Сметанин
3. Этиллэр предмет үчүгэй-куһаҕан хаачыстыбатын, ахсаанын сөҕөн, хайҕаан, сиилээн этиини көрдөрөр (хатыланар ааттары холбуур). ☉ Выражает восхищение, похвалу или осуждение говорящего по поводу положительных или отрицательных качеств, количества предметов речи (объединяет повторяющиеся имена)
Дуня да Дуня. Балтым барахсан сэмэй, истиҥ да киһи эбиккин! Г. Колесов
Сыралыйан түһэн күн да күн! И. Данилов
Дьүрүһүйэн-дьүрүһүйэн түһэн, дьэ, ырыа да ырыа! С. Федотов
Хотугу күөлгэ кус да кус. «ХС»
4. Саҥарааччы хомойуутун, хом санаатын көрдөрөр, үксүгэр, хомуруйар дэгэттээх буолар (үксүн кэпсэтээччигэ туһуламмыт билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает досаду, сожаление говорящего, часто имеет оттенок укора (употр. преим. с гл. в ф. наст
вр., обращенными к собеседнику). Оо, биһигини эрдэ уһугуннарбаккын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Олус баай соболоох күөл эбит, илим да аҕалбаккабыт. «Чолбон»
Сааҕын миэхэ да атыылаабаккын, атас ааттааххын. «ХС»
5. Сорох контекска саҥарааччы сөбүлээбэтэҕин туттуна соҕус этэрин, сэмэлиирин көрдөрөр. ☉ В некоторых контекстах выражает сдержанное неодобрение, укор со стороны говорящего
«Бу уол даҕаны мэһэйдэһимэ!» - диир ийэм. Н. Якутскай
«Тууй-сиэ, бу сылгы даҕаны », - диэтэ иһиллэр гына. Н. Павлов
6. Араас дэгэттээн этэр санааны бэлиэтиири, күүһүрдэри көрдөрөр (хол., этэр санааны ааспыты, этиллибити кытта холбоон-сыһыаран этии дэгэттэнэр). ☉ Служит для выделения, усиления высказываемой мысли с различными оттенками (напр., при присоединении высказывания по ассоциации)
Суох, ити да туһалаабата. Амма Аччыгыйа
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтоох улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Кууһума урут даҕаны Мотуруона туһунан элбэҕи истэрэ. Н. Павлов
△ Тэҥниир-утарар дэгэттээх. ☉ Имеет сравнительно-противительный оттенок
Олох сылааһа кыһын да сойбот. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум тымныыта даҕаны Тымныыттан ураты сымнаҕас. П. Тобуруокап
Сааһым да ыраатта. С. Васильев
△ Төннүктүүр дэгэттээх. ☉ Имеет уступительный оттенок
Учуутал тойон эн уордьан да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
Бу бөһүөлэк иһиттэн да буоллун. С. Ефремов
Бүтүннүүтүн да ылыҥ, биһиэхэ балык элбэх. «ХС»
△ Сөҕөн-кэлэйэн, сэмэлээн, сөбүлээбэккэ этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок недоумения с укором
Бэйэбит арыычча сылдьаммыт кырбыыр да дьоммут атыттар дии. Амма Аччыгыйа
Хаалары саҥарар халлаан да дьоҥҥут. П. Тобуруокап
Киһи бэйэтин билиммэтэ диэн сүрдээх даҕаны. В. Яковлев. Арааһы да истэбин оҕолоор! А. Федоров
△ Сэниир дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пренебрежения
Сибиинньэлэрин да кыайан көрбөккө сылдьан, эмиэ тугун маһай-отой даа! В. Яковлев
Чээн, бу эн Куһаҕан Кууһума уола, миигин үөрэтэҕин дуо? Киһи да күлэр ээ. Г. Колесов
△ Сөбүлэһии, көҥүллээһин буолуон сөп дии санааһын дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок согласия, разрешения, допущения
Баҕар, куотан иһэн өлүүм даҕаны. Эрилик Эристиин
Ол дьон билигин сирэйдэринэн бааллар. Дьөрү ыйытыҥ даҕаны. М. Доҕордуурап
Чэ, барыахха даҕаны, аны кэргэннээх киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
△ Баҕарыы, ымсыырыы дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пожелания, зависти
Оо, итиннэ олорпоттор даҕаны! Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

көр диэ-диэбэтэх иһин

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

көр дьол быатыгар
Дьоллуон иһин, Алдан өрүһэ тааҥнаабыта. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

I
1. туохт.
1. Атаххынан эбэтэр туохха эмэ олорон, тиэллэн хайа эмэ диэки сыҕарый. ☉ Идти, двигаться, ехать на чем-л. (в определенном направлении)
Кэпсиэ, хайа диэкиттэн иһэҕин. А. Софронов
Илин арыы тыа суолунан биир ыҥыыр аттаах киһи нэлэтэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Бу истэҕинэ, тротуарга биир оҕо ытыы олорор үһү. Суорун Омоллоон
Биир күн Амма Солобуодатыттан тахсар суолунан тэлиэгэлээх ат иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
2. Чугаһаа, бэтэрээ диэки сыҕарыйан кэл (хол., ханнык эмэ тырааныспар). ☉ Приближаться (напр., о каком-л. транспортном средстве)
Суол устун иккис тааҥка иһэр, оттон арҕаа диэки эмиэ мотуор тыаһа ньирилиир. Т. Сметанин
△ Халҕаһалаан, саба халыйан кэл (айылҕа көстүүтүн туһунан: хол., ардах, туман). ☉ Приближаться (всей массой, потоком, вереницей - об облаках, воде, воздухе и т. п.)
Оппутун бу иһэр ардах харыстыа үһү дуо?! Амма Аччыгыйа
Дьон үрдүлэригэр барыйбытынан батыһан иһэр аантуман ортотунан быһа ыстанан барарга дылы гынарын кытта, анараа баран иһэр сирдэрин диэки, атахтанан хаампакка, кынаттанан көтөргө дылы гыннылар. Эрилик Эристиин
Лоҥкуудаҕа уу иһэрин туһунан сурах холкуос үрдүнэн чаҕылҕанныы тарҕанна. М. Доҕордуурап
3. Буолан, саҕаланан бар (күн-дьыл кэмин туһунан). ☉ Наступать, надвигаться (о времени года)
Күһүн кэлэн артыал, Күүһүн холбоон, быһыа. Үлэм миэнэ тиллэр Үтүө кэмэ иһэр. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда от тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Туллуктар, туус туллуктар, сандал саас иһэрин бары тыынар тыыннаахха тыллыы, сүргэни көтөҕө, үрдүккэ күөрэйэ, кыыдамныы көтө туруохтуннар!.. И. Федосеев
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообоккоэбэтэр мэлдьи буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает продолжительность или постоянство действия
Коля тыйыс киһи буолан биэрдэ, санныларынан өгдөх-өгдөх гына-гына, хаамансиимэн туллаҥнатан истэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик үөрэммит эргийэр ыт эйиэхэ соччо салайтара барбат. Кыыл хайа диэки барарыттан көрөн, иннин күөйэн иһэр. Далан
Олох сороҕу үрдэтэн, сороҕу туоратан, бэйэтэ дьаалытынан баран иһиэ. Н. Лугинов
Айдаан өссө хойдон тахсан иһэр. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. эш 'идти за кем-л., следовать, сопровождать'
II
туохт.
1. Убаҕаһы омурдан ыйыһын. ☉ Пить
Кини сүөгэйдээх хойуу чэйин испэтэх, минньигэс алаадьытын сиэбэтэх аҕыйах ини. И. Гоголев
Ыта Түргэн, уу иһээри, аллара ойон киирбитэ. Суорун Омоллоон
Тоойуом, Сибиэтээ, тахсан үүккүн ис. С. Ефремов
Хотуур сытыылана таарыйа сынньанан, ымдаан истилэр. М. Доҕордуурап
2. Убаҕас аһы аһаа (хол., миини). ☉ Есть, принимать жидкую пищу
Ситэ иһэ илик миинин тобоҕун илдьэн Катя кутан биэрбитигэр, Фокин аралдьыйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арыт бултаан, эһэкээни Уруйдуурум быыһыгар иһиэх этим бэс үөрэни Тоҕус үрэҕин баһыгар. П. Тобуруокап
△ Туох эмэ суураллыбыт убаҕаһын ыйыһын (хол., эми). ☉ Принимать лекарство (в растворе или с водой)
Эмин испэт, сирэрталар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, сэриигэ киирэн иһэн, Бааһыран, тото эмп иһэн, Тиийиэм мин аҥар атахтанан Чиргэл дууп мас тайахтанан. Дьуон Дьаҥылы
3. Арыгыта амсай; арыгылаа. ☉ Употреблять спиртные напитки; пьянствовать
Эдэр эрдэхпинэ Эппэр-хааммар иҥиэр диэри испэтэҕим буоллар, бугурдук иһээччи буолар этиэм... А. Софронов
Хайа, ол гынан баран, илии охсуһарбытыгар туохпутун иһэбит? Н. Неустроев
Онтон Бэдэһиэйэп: «Ис!» - диэн көрдөһөн көрбүтүгэр Маппыайабыс: «Суох, мин арыгыны букатын бырахпытым, баһыыба, испэппин», - диэтэ. Бэс Дьарааһын
4. Убаҕаһы оборон иҥэрин (хол., маһы, таҥаһы этэргэ). ☉ Принимать в себя влагу, впитывать, всасывать (об одежде, почве и т. п.), пропитаться (влагой). Ууну испит мас ыарахана олус
5. көсп., поэт. Сиэ, тыын (салгын туһунан); эккэр-хааҥҥар, сүрэххэр-быаргар иҥэрин. ☉ Дышать (воздухом); впитывать в себя (что-л.)
Бу кыраай үтүө салгынын Кымыс курдук мин истим. Күннүк Уурастыырап
Ийэ сирбит салгынын Мүөтүн иһэ-иһэбин, Үөрэх, үлэ дабаанын Өрө ыттан иһэбин. П. Тулааһынап
Уйгу көҥүл, оҕо саас минньигэс мүөтүн утаппыт сүрэххэ дуоһуйа иһиэхпин. Т. Сметанин
Кыыс уоллуун кэпсэтэ иһэллэр, Дьол сөрүүн салгынын иһэллэр. «ЭК»
♦ Иһэн-аһаан кэбис - туохтааххын эмэлээххин арыгылаан ыһан-тоҕон, бүтэрэн, суох гынан кэбис. ☉ Пропивать, проматывать что-л. Ити баҕайы сарсын син биир төттөрү сүүйтэриэ эбэтэр илэчиискэ дьахталлары кытта матайдаан, иһэн-аһаан кэбиһиэ... И. Гоголев. Уу испит сылгы курдук - уулаабыт сылгы титириирин курдук, куттанан, долгуйан, уҥуоҕа хамсыыр. ☉ О человеке, дрожащем от холода, от сильного волнения (букв. как лошадь, напившаяся холодной воды)
Маайа, уҥуоҕа уу испит сылгы курдук салыбырас буолабуола, Бүөтүр таһыгар кэлэн олордо. Эрилик Эристиин
Уу испит сылгы курдук, дьигиһийэ, титирии турар. Суорун Омоллоон. Уу иһэ-иһэ хайгыыр - кими, тугу эмэ наһаа хайгыыр, арбыыр. ☉ Неумеренно восхвалять кого-что-л. (соотв. петь дифирамбы кому-чему-л., превозносить до небес кого-что-л.; букв. запивая водой, хвалить)
Кэлин да Туллай сылбырҕатын, аты сатаан сүүрдэрин уу иһэ-иһэ хайгыыра үһү. «ХС»
Хаанын ис көр хаан. Капитал хаанымсах, кини - аад айаҕа, Хара хаан утахтаах, мин хааммын испитэ... П. Ойуунускай
Хас хамначчыт, хас дьадаҥы, доҕолоҥ-тулаайах хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргуттан букатын куттаммаппын, кэннибэр-иннибэр тугум да суох буолан турабын! С. Ефремов
тюрк. еш, еч, ич
III
туохт. Сүһүрэн, бааһыран үллэн таҕыс (киһи-сүөһү этин этэргэ). ☉ Пухнуть, опухать
Харытыана эрэйдээх көхсө-түөһэ үллэ иһэн, икки хараҕын уута таҥнары саккыраан, тэпсиллибит быраабын-чиэһин көмүскэтэ барда. П. Ойуунускай
Ыалдьар сирин туттан көөртө, кэтэҕэ, сүүһэ, мунна дыгдаччы иһэн тахсыбыттар. Суорун Омоллоон
Бу илиим иһэн хаалан - аҕыйах хонукка киһи хамнастаһа сылдьыбытым. Күндэ
Сытыйбыт таал курдук көҕөрө өлбүт сирэйдээх оҕонньор, иһэн хаалбыт халтаһатын атыҥнатан көрбүтэ, хайа быһыллыбыт сиикэй эт быыһынан көрбүт курдук хараҕа кыламнаан көһүннэ. Эрилик Эристиин
тюрк. шиш, сис
IV
1. аат.
1. Киһи, харамай, көтөр аһы буһарар уорганнара баар миэстэтэ. ☉ Живот (человека); брюхо (животного)
Хабырынар Хабырыыс искэ саайар, Сэпсики саҥата мөлтүүр, онтон умсары түһэр. Күндэ
Эһэ иһин быһан халыҥ хаһаны тыырдылар, бысталаан ылан үөлүтүлээн кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Истэрэ бэрэмэдэй курдук буолуор дылы, күөх отунан үчүгэйдик аһаппыттар [көлөлөрүн]. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ыстанан кэбистэ. Сатабыла суохтук ууга иһинэн күр гына түстэ. И. Данилов
2. Сүөһү, кыыл иһинээҕи уорганнара. ☉ Внутренности животных, зверей, потроха
Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн, сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар», - дии саныыр. А. Софронов
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Астан идэһэ ынах иһигэр тиийэ, иһиттэн эргэ сылабаарыттан лэппиэскэ оҥорор улахан хобордооҕор тиийэ - симиллэ-симиллэ сүөкэнэ, хат угулла сатаата. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ таһыттан көстүбэт өттө. ☉ Внутренняя сторона чего-л.; изнанка
Инчэйбит үтүлүгүн иһин тиэрэн таһааран күн уотугар куурда уурда.  Бу саҥа каркаснай дьиэ, тас өттө буор сыбахтаах, иһэ фанера, кырааска - куорат дьиэтиттэн атына суох. Н. Габышев
Ийэм кэнники имитэн [куобах тириитин] бэйэтигэр култуук, миэхэ болтуо иһэ тикпитэ. «ХС»
△ Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Пространство внутри чего-л., внутренность
Арҕах иһэ кураанах буолан биэрдэ. Кабина иһэ сыпсылаас.  Дьиэ иһэ иччитэхсийэн хаалбыт, күөрэ-лаҥкы буолбут. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Дууһа, ис дууһа. ☉ Душа; нутро
«Таҥара суругар Евангелиеҕа да баар: "Тугу да биэрбитиҥ таҥараҕа тиийэр, бары сиэртибэни барытын ылар", - диэн, ону эн, быһыыта, билбэккин эбит, Көстөкүүн!» - диир баачыка, иһин иһигэр кыыһыра-кыыһыра. А. Софронов
Оччотооҕу биһиги сааспытыгар: «Эн кыыһы таптыы илигиҥ буолуо», - диир искэ улахан өһүргэстээх буолара. Амма Аччыгыйа
«Хаачыстыбалаахтык үлэлиир санааҕа чугаһаан эрдэҕэ ини», - дии санаата Ананий иһигэр. М. Доҕордуурап
Соторутааҕыта диэри «мин даҕаны хаһан эрэ итинник ыал буолуом» диэн иһигэр сырдык эрэл санаа баара. С. Никифоров
2. даҕ. суолт.
1. Бэйэ диэки өттүнээҕи. ☉ Находящийся внутри чего-л., внутренний
Ити кэнниттэн Илин иэйэхситтээх халлаан Ис эҥийэтиттэн Итии салгын билиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сибилигин кини хайыһардарын төбөлөрүн үмүрүччү тутан, ис кырыыларынан өчөһүннэри үктэнэн, таҥнары тарыырдаан түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
2. Көстүбэт өттүнээҕи. ☉ Скрытый, невидимый
Ойон туран, ис баатата орҕостон, сорох сиринэн салыбырыы сылдьар бытырыыстаах сонун кэттэ. Эрилик Эристиин
Ол ыт эһэни кытта охсуһан, агдатын этин ис ньапчыта көстө сылдьар гына тоҕо дайбаппыт. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ кэнниттэн кэлэр. ☉ Следующий за чем-л.
Кини, түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан баарта. Суорун Омоллоон
Куукуна иһигэр ким да суох, ис хоско итирик саҥата иһиллэр... Н. Павлов
4. Судаарыстыбаҕа, ханнык эмэ тэрилтэҕэ, эйгэҕэ тус бэйэлэригэр сыһыаннаах. ☉ Относящийся к жизни внутри государства, организации, внутренний
Ол да буоллар бөлөхпүт ис мөккүөртэн, хайдыһыыттан үс төгүл алдьана-тохто сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Дьоҥҥо дойду ис уонна тас олоҕун туһунан кэрэхсэтэр курдук кэпсэниллиэхтээх этэ. И. Данилов
Онтон кэлэн Сэбиэскэй Сойуус ис олоҕуттан ыйыппыттарыгар, улаханнык бүдүрүйтэлээтэ. ФММ ДьКС
5. көсп. Суолтатын, дьиҥин биэрэр, арыйар. ☉ Представляющий сущность, основу чего-л., внутренний
Таптал ис кистэлин Бары эппэттэр. Тыл симик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
«А...а... Аччык буолан сиэри», - диэн Абдуркулла куттанан тардыалатан үс тылынан дьыала ис сэкириэтин түөрэ тэбээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
♦ Айаҕын иһигэр көр айах I
Баһын иһэ бап-баллыгырас көр бас II. Улахана - Хадаар Уйбаан - Баһын иһэ барыта …… Баллыгырас цитата. Күннүк Уурастыырап
Иин <иһин> курдук хараҥа көр иин II. Сэмэн ону [ааспыт олоҕун] иин иһин курдук хараҥа дииринэн, Мөрүөн бэйэтэ да санаан көрдөҕүнэ оннук. Д. Таас
Илиитин иһигэр киирдэ, (киллэрдэ) көр илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ). Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа - барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. Амма Аччыгыйа
Мин туох үчүгэйдээҕим, куһаҕаннааҕым барыта эн илииҥ иһигэр, истиҥ доҕоччугуом! С. Ефремов
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн өстөөҕө. Онон билигин илиитин иһигэр киллэрэн баран, хайдах баҕарар гынарыгар көҥүллээх этэ. Д. Таас. Ис буолбат - туохха да санаатын таптарбат, туохха да сөп буолбат, санаата туолбат. ☉ Всегда всем недоволен, его ничем не удовлетворить
- Скворцову... Онус балаататтан... Син биир ис буолуо суох диэн ыҥыртардылар быһыылаах, сотору Скворцов акыҥнаан кэлэн илиитин-атаҕын хомуна тардан олордо. Софр. Данилов
Балаайа, туохха да ис буолбакка, биир кэм ньырылыы сылдьар алтасэттэ ыйдаах оҕотугар, сотору-сотору былаатын муннугунан муннун соттон ыла-ыла, хапсыйан хаалбыт эмиийин соппойбохтотто. «ХС»
Ис дууһатыгар тиийэ көр дууһа. Ис дууһатыгар тиийэ долгуйда. НАГ ЯРФС I. Ис дууһатын тоҕо тэбиир - туох баар ис санаатын барытын аһаҕастык кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. изливать душу кому-л.
Саҥа олох үлэһит дьоно бэйэлэрин мунньахтарыгар өйдөрө-санаалара өһүллэн туран ис дууһаларын тоҕо тэбииллэр. У. Нуолур
Ис дууһатыттан көр дууһа. Туох ханнык иннинэ иһээччи киһи арыгылыыр сүрүн биричиинэтин, кини хараахтарын, психологиятын үчүгэйдик билиэххэ, кини эйигин кытта ис дууһатыттан кэпсэтэрин, санаатын атастаһарын ситиһиэххэ баар. ПДИ КК
Денисов хос иһигэр төттөрү-таары хаампахтыы сырытта: кини ис дууһатыттан олус долгуйдаҕына, ити курдук буолар этэ. Л. Толстой (тылб.)
Предприятиеҕа наука, тиэхиникэ сайдарын иһин дириэктэр уонна биирдии оробуочай - ис дууһатыттан ыалдьыах тустаах. Л. Брежнев (тылб.). Ис иһигэр киирдэххэ (иһигэр киирдэххэ, ис искэ киирдэххэ, ис искэ) - үчүгэйдик өйдөөн көрдөххө. ☉ В сущности, по существу
Холкуос олоҕо, биһиги олохпут, таһыттан эрэ көрдөххө судургу, чуҥкук. Оттон билэн-көрөн истэххэ, иһигэр киирдэххэ, араас киирсии, охсуһуу үгүс эбит. Далан
Ийэм эрэйдээх, аһынабын ээ... Таах хаалларыахха дуу? Хайа, искэ киирдэххэ, кыра да суол буоллаҕа дии. Ол кэриэтин иккиһигэр, үсүһүгэр, - диэх курдук санаталаата. Суорун Омоллоон
Олох, ис иһигэр киирдэххэ, олус уустук, мындыр, табаарыс Кокоринов. А. Федоров. Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис искэ киирдэххэ, иирбэ-таарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
Кинилэр ис искэ эмиэ улахан кыһалҕалаахтар, эмиэ тойонноохтор, хотуннаахтар. Эрилик Эристиин. Ис иһиттэн - 1) айылҕаттан айдарыытыттан, төрүт. ☉ По природе, по натуре
Ис иһиттэн куһаҕан майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Бэйэлэрэ да ис иһиттэн ыраас, үчүгэй оҕолор. Д. Таас
Кини ис иһиттэн көрдөөх-нардаах, сүүрбэ биэстээх-алталаах эдэр киһи этэ. «ХС»; 2) курдаттыы тартаран, этэ-хаана баҕаран. ☉ От души (радоваться); до глубины души (возмущаться)
Ис испиттэн кыһыйан, абаран тураммын: «Кус сүрэх, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» - диэн хаһыытаатым. И. Никифоров
Чэбдик, сөрүүн салгыны дуоһуйуохха диэри эҕирийбэхтээн ыллаххына ис искиттэн үөрүөх-көтүөх санаа кэлэр. «ХС». Ис иччитэ кэпс. - наһаа улахан истээх оҕо, иһэ эрэ ордук бэлиэ буолан көстөр оҕо (ыалдьан, хол., рахиттаан). ☉ О ребенке с чрезмерно вздутым животом (напр., вследствие рахита)
Улаатарын саҕана Уй курдук оһоҕостонно, Ис иччитэ бэйэлэннэ, эмэгэт курдук сэрбэкэчийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕолорум сордоохтор Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Тэҥн. уй курдук истээх. Ис киирбэх - киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар. ☉ Располагающий к себе, симпатичный, приятный (человек)
«Тутта-хапта да сылдьара номоҕон, ис киирбэх этэ», - диэн, Оксананы иһигэр улаханнык сөпсүү санаабыта. Суорун Омоллоон
Ити атын уолаттар курдук мэнээк дьалбаа буолбатах. Кини миэхэ атыттардааҕар ордук ис киирбэх. С. Ефремов
Кыыс хара хараҕар ис киирбэх эйэҕэс мичээр оонньуу сылдьааччы. М. Доҕордуурап. Ис киирбэхтик - киһи сөбүлүүр гына, сүрдээх үчүгэйдик. ☉ Очень мило, душевно, очаровательно, со вкусом
Сорох киһи кырдьан да баран тупсар курдук, итинник ис киирбэхтик мичээрдиир буолааччы. Н. Габышев
Ааһан иһэр дьон диэки ис киирбэхтик көрөн ылаат, кыыс үлэлээбитин кубулуппата. Д. Таас
Ис киирбэхтик таҥнар, дьахтардыы үчүгэй быһыылаах-таһаалаах, бэйэтин көрүнэр буолан, киһи хараҕар быраҕыллара. Г. Угаров
Олус эйэҕэстик, ис киирбэхтик кэпсэтэрэ. И. Данилов. Искэр киир - наһаалаа, сиэри таһынан бар, олустаа. ☉ Переусердствовать, перейти границу, хватить через край
Эн, Көкөт, олус искэр киирэн кэбилэнэн эрэҕин, онтукаҕыттан үөрэҕин дуу, курутуйаҕын дуу? Эрилик Эристиин. Ис миинэ киһи - эйэҕэс, киһини умсугутар, үчүгэй киһи. ☉ Приятный, славный, обаятельный человек. Ылбаҕайа, киһиэхэ сыһыана үчүгэйэ - чахчы ис миинэ киһи. Ис санааттан - истиҥник баҕаран, дьиҥ сорунан. ☉ Совершенно искренне
Эһиги бары, бу саҥа үлэлии кэлбит оҕолортон уратылар, үлэни-хамнаһы билбэт дьон буолбатаххыт. Билэҕит. Ол гынан баран ис санааттан, сүрэхтэн-быартан кыһаллыы тиийбэт диэххэ дуу... С. Никифоров
Ваня [Маайыс илиитин ылан имэрийэр уонна сүрдээх ис санаатыттан:] Маайыс, эн миигин бырастыы гын. С. Ефремов. Ис сүрэҕин тэбиир - туох баар ис санаатын бүтүннүүтүн тоҕо кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. выкладывать всю душу кому-л.
Үөрэҕэ суох саха уоһа өһүллэн кэпсээнэ киирдэр эрэ кинини туох даҕаны тохтоппот, бии мааҕын бэйэлээх сэмэй, чиҥ , сэрэхтээх, ньуолбар бэйэтэ ис сүрэҕин биирдэ тэбиир үгэстээх. Амма Аччыгыйа. Ис сүрэхтэн - ыраас санаанан, дьиҥ кырдьыгынан. ☉ Чистосердечно, искренне, всем сердцем
«Эчикийэ даа!» - аймана түһэр Марыына уонна, айыытахарата суох тыа мааны кыылын ис сүрэҕиттэн аһынан, уулаары турар убаһа хараҕын курдугунан унаарыччы көрүтэлээн ылар. Н. Заболоцкай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
Тамара Ниловна соҕотох уолун киһи оҥорор туһугар, кырдьык ис сүрэҕиттэн баҕарара да, ону сатаабатаҕа. П. Аввакумов. Ис сүрэххэр ылын - туохха эмэ улахан суолта биэрэн, бэйэҕэр наһаа чугастык, истиҥник ылын. ☉ Принимать близко к сердцу что-л. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин - баһыыба. Софр. Данилов. Ис хааныттан - төрүт, төрүт айылҕатынан. ☉ По природе, по натуре, всем нутром
Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
Иһигэр ас киирбэт көр айах I. «Дьэ, бэрт да өлүү, доҕор», - дии-дии, Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах, онтон туох да саҥата суох орон-оронноругар баран сыттылар. Суорун Омоллоон
Ньукуус бэлэм чэйи сылытан аһаабыта да, иһигэр ас киирбэтэ, тиэтэйэ-саарайа хомуна айаныгар турунна. НС ОК
Силип, иһигэр ас кыайан киирбэт буолан, биир чааскыны эрэ испитэ уонна саҥата суох тахсан барбыта. «ХС». Иһигэр буһарар - санаатын таһыгар таһаарбакка толкуйдуур, илдьиритэр. ☉ Думать про себя; вынашивать (напр., какой-л. замысел)
«Мин испэр буһарарым ыал олоҕор хайдах эргийэн-туолуйан тиийиэй?» - дии саныыра. У. Нуолур
Ол ааҕыыларбыт түмүгэр тугу санаабыппытын - бэйэбитигэр илдьэ, испитигэр эрэ буһара сылдьымыаҕыҥ. «ХС». Иһигэр былас (икки) муостаах киирбит - туохтан эрэ улаханнык уордайбыт, кыыһырбыт. ☉ Разгневаться, приходить в ярость, выходить из себя
Сөбө доҕор, киһим иһигэр дьэ былас муостаах киирдэ дии, быһыыта. Суорун Омоллоон
«Бэйи, оргууй ыххайыый киһини, - Аргыныап кэргэнэ быһа түһэр. - Искэр туох былас муостаах киирдэ, наллаан кэпсэтиэххин». У. Нуолур
Бырыскаал аан хоско төттөрү - таары хааман татыаланар тыаһа иһилиннэ. Иһигэр икки муостаах киирэн эрэр буоллаҕына, ити курдук тилэҕэ тыаһааччы. «ХС». Иһигэр киллэрбэт - оччо сөбүлээбэт. ☉ Не нравится, не по душе кому-л. кто-что-л.; не воспринимать кого-что-л.
Уля кыраһыабай. Ол гынан баран, майгыта куһаҕан буолан, биһиги испитигэр аанньа киллэрбэппит. Н. Якутскай
Павлов ол эмиэ туох соруктаах кэлэр буоллаҕай?! Мин кинини хайдах эрэ испэр киллэрбэппин. С. Никифоров
Ыстапаан бу эмээхсини бастаан көрүөҕүттэн иһигэр киллэрбэтэ. «ХС». Иһигэр киллэрдэ - муокастанна, сатаммата (былыргы саха өйдөбүлүнэн ким-туох эмэ иһигэр абааһы киирдэҕинэ ыалдьар, алдьанар, барыта бары сатаммат буолар). ☉ Не стало получаться, начались неприятности (по якутскому народному поверью, если в кого-что-л. вселился злой дух, то у него начинаются неприятности - букв. в живот свой впустил злого духа)
«Бэйи, тохтот. Бу сэппит эмиэ иһигэр киллэрдэ», - диэтэ Хаампый. Суорун Омоллоон
Самаан сайыны аҕалаары саас барахсан, кийиит курдук көрсүөтүк, күтүөт курдук сымааннык налыйан, үс күннээх улахан ириэһин буолла. Онтон эмискэ иһигэр киллэрэн, тус арҕааттан тыалыран аныһыйан, хатаан чыҥкынатта. М. Доҕордуурап. Иһигэр кутуйах хаамар - туохтан эмэ улаханнык дьиксинэр, мунчаарар. ☉ Тревожиться, бояться, опасаться, беспокоиться
Бука, иэстэбиллээх суолу оҥордоҕум буолуо, сүгүн олордоллоро биллибэт диэн, Силтэһиҥҥэ иһигэр кутуйах хаамара. Күннүк Уурастыырап
Бардасов бюроҕа киириитигэр тас эрэ көстүүтэ туохха да кыһамматах, кумаардаабатах курдук буолан баран, иһигэр, дьиҥинэн, кутуйах хаамара. В. Яковлев. Иһигэр оҕустарбыт кэпс. - ыарыыта иһигэр киирбит, иһигэр биллибит. ☉ Получать осложнение (напр., после простудного заболевания - букв. получил удар в живот)
Василий быраата былырыын бытарҕан тымныыга уота, өйүөтэ суох сылдьан саахалланан хонон, чуут аҕай өлбөккө, тымныйан иһигэр оҕустарбыта. «ХС». Иһигэр туох киирдэ - чуумпутук, холкутук сылдьан эмискэ тымтан, кыыһыран, илгиэлэнэн кэлэр киһини этэллэр. ☉ соотв. какая муха укусила кого-л. (напр., о человеке, внезапно, совершенно неоправданно впавшем в ярость)
Ити эмээхсин иһигэр туох киирбитэ буолуой, ээ? С. Ефремов
- Хайа, доҕоор, ити чиччиктэр истэригэр туох киирдэ? Хайыыбыт, доҕоор? - Хайыаххыный? Бардахтара дии, хоҥ мэйиилэр. Р. Кулаковскай. Иһигэр туппат - 1) истибитин, билбитин-көрбүтүн кистээбэт, кэпсээн биллэрэн кэбиһэр. ☉ Ничего не держать в секрете, не уметь хранить тайну, все выбалтывать
Соччо түөһэйэ иликпит, истибиппитин испитигэр тутар инибит. Болот Боотур
«Лэһээнньик Уйбаан истибитин иһигэр туппат, алдьаммыт куйуур эбээт. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ, Анды Дайыыла. М. Доҕордуурап; 2) долгуйбутун, үөрбүтүн-кыыһырбытын кыайан туттуммакка биллэрэн кэбиһэр (хол., кытаран, кубарыйан). ☉ Обнаруживать свое внутреннее состояние, не уметь скрывать свои чувства, выдать себя
Саабын оҕонньор санаата көтөҕүллүбүтүн кыайан иһигэр туппата. «ХС». Иһин булуммут - аһыыр аһын булуммут; топпут (үксүгэр сүөһү туһунан, киһиэхэ сыһыаннаах буоллаҕына элэк дэгэттэнэр). ☉ Обнаружить какую-л. еду, найти чем поживиться, наесться, решить проблему с питанием (обычно о скоте, по отношению к человеку имеет ирон. оттенок)
Бу сүөһү күөххэ тиийэн иһин булуммут. Дьэ ол курдук кинилэр истэрин булунан, арыый чэпчээн, сытсымар биллибэтин диэн, хойуу чэй иһэн, наадалаах сирдэригэр хаамса турдахтара. Н. Заболоцкай
Хотуммут иһин булуммут. «ХС». Иһин көппөт кэпс. - киһи астыммат аһынан аһат, иһин толор. ☉ Лишь бы накормить кого-л. (чем попало), лишь бы чуть утолить голод чем-л.
Хараҕым уута куурбакка сылдьан, уон үспүттэн тимир ууһун үөрэнээччитэ буолан, куһуок килиэби булан испин көппөтүнэрим. «ХС». Иһин соспут кур. - улахан истээх дьахтар. ☉ Пузатая, брюхатая (женщина). Иһин тоҥор кэпс. - буорат, өлөр-өһөр. ☉ Губить, сживать со свету кого-л.
Оҕобут, уллуҥах да устата уларыппакка, харыс да халбарыппакка, испитин тоҥороро кэллэ дии. Иккиэммитин хайыыүйэҕэ хаһыаттаабыт дии... Суорун Омоллоон. Иһин түгэҕиттэн - дириҥник, тыастаахтык салгыны эҕирийэн. ☉ Глубоко, с шумом втянув в себя, вдохнув воздух
Онуоха абааһы уола холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан өрө уһууран кэбистэ да, иһин түгэҕиттэн үс төгүл мэҥийдэ, үстэ ынчыктаан ыҥыранна да, саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Саха фольк. Иһин түгэҕиттэн курустук үөһэ тыынан ылара, ким эрэ түбэһэ көрөн сиилиэ диэбиттии сирэйэ кытаран хаалара, мин тугу да билбэтэҕэ буоларым. И. Гоголев
«Дьэ итиннээҕэр буолуоҕу харахтыыр буоллубут быһыылаах!» - Тиит уус ыраахтан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн эттэ. А. Сыромятникова. Иһин түгэҕэр - иһиллэр-иһиллибэттик. ☉ Еле слышно (говорить, сказать и т. п. - букв. в глубине живота)
Тылыттан матыан иннинэ эрэ иһин түгэҕэр киҥинийэн: «Бу дьиэҕэ кэлбэтэхпит буоллар...» - диэхтээбитэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр: «Убайым...»- диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов. Иһин харанар - бэйэтэ эрэ тот буоларын көрүнэр, бэйэтигэр эрэ хайдах ас-таҥас булунарын туһунан толкуйдуур. ☉ Заботиться лишь о себе, о собственном животе
Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа. Иһин эриэнэ - ким эмэ кубулҕата-дьибилгэтэ, кистэлэҥ санаата. ☉ Скрытая, проявляющаяся в определенных условиях отрицательная черта характера человека
Бииргэ бултуу-алтыы сылдьыбыта даҕаны, кини иһин эриэнин билбэккэ өлөөхтөөтөҕө буолуо. Л. Попов
Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ. Сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ, оттон миигин кэтэхпинэн ыыппыт тэлэгирээмэҥ ис хоһоонун өйдүүгүн дуо, билигин? В. Яковлев
Онтон иһин эриэнин, сигилитин-майгытын билэн истэҕим аайы, улам кэлэйэн, сөпсөөбэт буолан испитим. «ХС». Софр. Данилов романыгар курдук, туох да кири-хоҕу сыһыарыа суох айылаах Кылбанов диэн араспаанньаны биэрэн баран, иһин эриэнин килэтэн таһаардаххына быдан хотоойу, ылыннарыылаах буолуон сөп. ФЕВ УТУ. Иһиттэн саҥата тахсыбат (саҥата иһиттэн тахсыбат) - кыайан саҥарбат, саҥата иһиллибэт (кыбыстан, куттанан эбэтэр сылайан, ыалдьан). ☉ Говорить еле слышно, кое-как, через силу; лишиться дара речи (от стыда, страха и т. п.)
Марба айыытыгар-абатыгар, курутуйуутугар-хомойуутугар сүрэҕин-быарын туох эрэ ыга анньан кэбиспиккэ дылы буолла. Иһиттэн саҥата тахсыбата. Күндэ
Уолчаан тыын киллэрэн, мээнэнэн мэндээриччи көрдө. Саҥата иһиттэн тахсыбат. «ХС». Иһэ адаарыйар - иһэ үллэр. ☉ Пучит, раздуло живот
«Баҕайы, хайа үөдэн буолтуй, доҕоор? Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» - дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн, иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Маҥнай иһэ барбах аҕай адаарыйар. НПИ ССЫа. Иһэ алдьанар (хайдар) суола - адьас сөбүлээбэт, абааһы көрөр суола. ☉ Ненавистный, нелюбимый; выворачивает кого-л. от чего-л. - Оттон буоксаны..
төһө сөбүлүүгүт? - Иһим алдьанар суола. «Өй наадата суох, күүс эрэ баар буоллун», - диэбит тэҥэ. Мин хаһан да көрөөччүм суох. В. Яковлев. Иһэ аһыйар кэпс. - арыгылыыр, итириктиир. ☉ Пьянствовать (букв. живот его становится кислым)
Дьахтарга иирбитиҥ, иһиҥ аһыйбытын эбиитигэр биһигини кырбаталаан таһаараары гынаҕын дуо? НС ОК
Иһэ аһыйдаҕына кэргэттэрин өлөртөөрү хаайар. НС ОК. Иһэ буһар (тымныйар, үллэр) - туохтан эмэ наһаа абарар, кыһыйар, киҥэ холлор. ☉ Испытывать ярость, гнев, все кипит внутри у кого-л. (букв. живот его варится (холодеет, вздувается))
Никешин киниттэн атын үлэһит, инженер биитэр мэхээнньик чорбойдор эрэ, күнүүлээн иһэ тымныйар үгэстээҕэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Мин нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ буолбуппун истэ-истэлэр кулаактар истэрэ төһө эрэ үллэр. Күндэ
Оттон кэргэннээх киһи атын дьахтары кытта эйэргэһэрин көрдөҕүнэ, адьаһын иһэ буһара. П. Аввакумов
Иһим буһара диэн баар - били бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт диэбиккэ дылы, арыгыны уулууругар маастар, ол гынан баран атын дьону кириитикэлиирин, үөрэтэрин көрүөҥ этэ. Кустук. Иһэ истээх - боростуой, судургу буолбатах, уустук, элбэҕи этэр ис хоһоонноох. ☉ Многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; не все так просто
Аҥаа Моҥус уонна чыычаах туһунан остуоруйа эмиэ олус кэнэн, судургу курдук, ол эрээри иһэ истээх. И. Гоголев
Ыстатыйа иһэ истээх ыстатыйа. Ылбычча тугу да диэхпин билбэккэ олоробун. С. Никифоров
Бу боппуруоһу онон-манан эргитэн быһаарсан көрбүппүт, иһэ истээх буолан таҕыста. «Кыым»
Иллэрээ сыл диэки мин эмиэ бу эн курдук аан дойдуну үрүҥҥэ уонна кыһылга хайа тыыран өйдүүрүм. Онтукам, дьиҥэр, иһэ истээх эбит. «ХС». Иһэ кэлбит - топпут, тото-хана аһаабыт. ☉ Наесться до отвала (досыта)
Эмээхсин киһи эрэйдээх Этэт үүтүн истэ, Экчэгэр иһэ кэллэ, Энэлгэнэ сэллээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир көҕөрөн, сүөһү иһэ кэлэр буолан эрэр. ГНС СТСДТ. Иһэ сиһин үөһүгэр сыстыбыт - наһаа аччыктаабыт, иһэ кубус кураанах буолбут. ☉ Сильно проголодаться, иметь совершенно пустой желудок (букв. живот прилип к хребту (спине))
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, [бөрөлөр] төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай
Уйбаан, эн даҕаны иһиҥ сиһиҥ үөһүгэр сыһыннаҕына, өссө тугу оҥороруҥ биллибэт. «ХС». Иһэ-таһа биллибэт - киһи кыайан өйдөөбөт, мунаах. ☉ О человеке непонятном, скрытном (соотв. темная лошадка)
Оннооҕуну онно, маннааҕыны манна тиэрдэн бутуйар-таһыйар, сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
Кини миигин таптыыра буолуо дуо? Ити эрээри, иһэ-таһа биллибэт киһи. В. Яковлев
Туох иирбит кыыһый? Хайдах аныаха диэр киниэнэ барыта түөрэҥнэс, түөрэҥэлэс... иһэ-таһа биллибэт... В. Гаврильева. Иһэ тоттор эрэ - тото-хана аһаатар эрэ. ☉ (Есть, кушать) лишь бы набить живот, лишь бы быть сытым (букв. если живот его наедается)
Ол баҕайы куораты кэрэдэктээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан кэллэҕэ. Иһэ тоттор эрэ, сураҕын да истиэҥ суоҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ тэстибэтэх киһи кэпс. - өлүөр, арыычча туруктаах, ыарыһах буолбатах, көннөрү доруобай киһи (тугу эмэ кыайаа, оҥороо ини). ☉ Любой нормальный, полноценный человек (не калека, не инвалид)
Иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини. Туох алдьархайай, иһэ тэстибэтэх киһи маны көтөҕөр ини!  Күҥҥэ биэс-алта көһү иһэ тэстибэтэх киһи хаамар баҕайыта ини. «ХС». Иһэ уйуоҕунан (уйарынан) - кыаҕа баарынан (аһыыр). ☉ До отвала (наедаться)
Ким кымыһы, суораты иһэ уйуоҕунан аһааччы - ол тигинэс тот сылдьыаҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ үлүннэҕинэ - муҥутаатаҕына, саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее, не более как
Бу ынахтан иһэ үлүннэҕинэ сэттэ бүүт тахсыаҕа. ГНС СТСДТ. Иһэ хайда сыста - олус кыыһырда, абарда. ☉ Рассердиться не на шутку, быть возмущенным до предела (букв. живот его чуть не лопнул)
[Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Иһэ ыалдьар кэпс. - тугу эмэ төттөрүнү, куһаҕаны, баракааһы оҥорбокко сатаан сылдьыбат киһи туһунан. ☉ О человеке, который не может обходиться без шалостей, дурачеств, проказ (букв. у него живот болит)
Дьиибэлээбэтэҕинэ иһэ ыалдьар. Сымыйалаабатаҕына иһэ ыалдьар.  Ол эрээри төттөрү эппэтэхпинэ иһим ыалдьар курдук. Хайаан да хаархайдастахпына табыллабын. Н. Лугинов
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) - 1) көр иһэ уйуоҕунан (уйарынан). Бэс үөрэтин иһим ыларынан, толору симиммитим. «ХС»; 2) наһаа элбэх, ыга тотуоххунан (ас туһунан). ☉ Обильно, очень много (об еде)
[Лука - кэргэнигэр:] Эн дойдугар таҕыс. Манна [балыыһаҕа] эйигиннээҕэр ыраах ордук көрөллөр. Ас буоллаҕына иһиҥ ыларынан. М. Доҕордуурап. Иһэ эриэн үөн - наһаа куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Отвратительный, подлый, пакостный (человек); змея (о женщине)
Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ (өс ном.). Киһи эриэнэ иһигэр көр киһи. Киһи итэҕэйбэт суола,- диэмэхтээтэ. - Ол эрээри итинник баар буолар. Киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
Сыгынньах илиинэн тутума, Кинини, сэгэриэм, эрэнэн. Хаһан да эн умнар буолума: «Дьэ, киһи эриэнэ иһигэр». П. Тулааһынап
Көхсүн иһигэр көр көҕүс II. Инньэ диэн эриэн кыылым этэн баран, көхсүн иһигэр күлэ санаата. П. Ойуунускай
Дьуһуурунай, баллаҕар уоһун сүр киэҥник ырбатан, көхсүн иһигэр күлэн күһүгүрэттэ. Болот Боотур
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Күөх ис үөхс. - көлөһүннээн байан, бэлэмҥэ олорооччу; атын киһини көлөһүннээн уойбут-топпут киһи. ☉ Человек, разбогатевший на эксплуатации чужого труда (букв. синее брюхо)
Кыыс эрэйдээх онтон-мантан иҥнэн кырыытынан буола-буола, тэмтэрийэн баттаҕа өрө сэрбэс гына-гына, иһин иһигэр: «Күлүгээн, кулаак... Күөх истэр...» [диэмэхтээтэ]. П. Ойуунускай
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис, Быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Санаатын иһинэн көр санаа. Аны биирдэ көрсөн, санаатын иһинэн тугу эмэ этэн, өйдөтөн барбыт киһи астык буолуо этэ. А. Сыромятникова
Сүрэҕин-быарын иһинэн (ортотунан) киирэр көр сүрэх-быар. Дьэ бу тыллар мин сүрэҕим-быарым иһинэн киирдилэр. «ХС»
Сүрэх иһиттэн көр сүрэх. Биһиги үөрүүбүт өртөн күүтүллүбүт үөрүү, кэлиэхтээх, сүрэх иһиттэн ньиргийэн тахсар долгуйуулаах үөрүү. Т. Сметанин. Уй курдук истэн - сыры-сымнаҕас култаҕар истэн (хол., рахиттаан ыалдьыбыт оҕо). ☉ Иметь мягкий вздутый живот (напр., о детях, больных рахитом)
Уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Кустук. Уй курдук истээх - сыры-сымнаҕас, култаҕар истээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ С мягким вздутым животом (обычно о ребенке)
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап. Тэҥн. ис иччитэ. Уоһун иһигэр - оргууй, нэһиилэ иһиллэр гына (ботугуруур, кэпсэтэр, саҥарар). ☉ Тихо, еле слышно, шепотом, про себя (напр., говорить, читать)
Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕинэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕына, - диэн Уоһун иһигэр Ботурботур ботугураата. А. Софронов
Хата, көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии, үөдэн оҕолор, аны кэлэн тугу эмиэ... - оҕонньор уоһун иһигэр бэйэтин сэмэлэнэн барда. А. Сыромятникова
Уоһун иһигэр киҥинэйэн ыллыыр. Г. Колесов
<Иһэ> үөн хаата көр үөн. Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо... Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо. П. Ойуунускай
Хол иһинэн көр хол. Сүөһүтүн былаана да оннук олус киэптээһиннээх буолбатах, хол иһинэн диэххэ наада. «Кыым»
Ытыһын иһигэр баар көр ытыс III. Хайа, били сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар, - диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
◊ Ис бараан эргэр. - дьиэ-уот ис тэрилэ, ис көстүүтэ бүтүннүүтэ (үксүгэр тард. ф-гар. тут-лар). ☉ Внутренний вид, убранство, обстановка помещения, интерьер (преим. употр. в притяж. ф.)
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука Иванов бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап. Оҕотоойоп, хос ис бараанын көрөн соһуйбута кэм да ааспакка, аргыый ыйытта: «Даайа ханнаный?» «ХС»
Дьиэ ис бараана саҥа тутуу матырыйаалларынан аныгылыы көстүүлээх, сиэдэрэй гына оҥоһулунна. «Кыым»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым». Ис дууһа көр дууһа. Ис дьаҥа - 1) көр ис ыарыыта; 2) эргэр. киһи хааннааҕынан сыптарыйар сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Дизентерия (инфекционное заболевание человека)
Бу сыл устатыгар фроҥҥа сытан элбэх тыһыынча киһи ис дьаҥыгар быстыбыттарын этэн баран …… бэйэлэрэ сэрииттэн салпыттарын, дьиэлэрин ахтыбыттарын кэпсиир. Эрилик Эристиин
Эмиэ биир-икки сыл буолаат, икки киһи иккиэн - биирдэрэ куоракка үҥсэ сылдьан ис дьаҥыгар охтон, биирдэрэ дойдутугар атаҕынан баас буолан - өлөн хаалаллар. Бэс Дьарааһын. Ис дьиҥ - 1) туох эмэ саамай сүрүн ис хоһооно, туох эмэ бэйэтигэр эрэ баар дьиҥнээх уратыта (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самое главное и существенное в чем-л., внутреннее содержание, суть (преим. употр. в притяж. ф.)
Таня кинини [Бииктэри] хайаан да ис дьиҥин арыйыахтаах. Л. Попов
Иитиллэр иэстээх диэн этии Ис дьиҥэ итинник эбит дии. С. Данилов
Натуралистар уопсастыба олоҕун ис дьиҥин арыйан көрдөрбөккө эрэ, бу олох биир-биир лоскуйдарын тус-туспа ойутан ылан ойуулуурунан уолдьаһаллар. Эрчимэн; 2) филос. туох эмэ дьайсыытын таска көстөр бэлиэтин дьиҥнээх ис төрдө. ☉ Сущность; содержание
Ис дьиҥ уонна көстүү икки ардыларыгар туораныллыбат быыс суох: көстүү диэн таска көстүбүт ис дьиҥ буолар. ДИМ. Ис дьиҥэ (дьиҥэр) - кырдьыга, чахчыта. ☉ В сущности, на самом деле, в действительности
Суох этэ онуоха, ис дьиҥэ, Муҥнаныы, буор баттыыр куттала. Күннүк Уурастыырап
Хайа уонна, ис дьиҥэ, хайа үлэ чэпчэкиний? С. Федотов
Ис дьиҥэр, АХШ - аан дойдуну бүтүннүүтүн салайарга, баһылыырга өрдөөҕүттэн дьулуһар омсолоох политикаларын салгыы ыыталларын туоһута итиниэхэ буолар. ФММ ДьКС. Искин дэлби (хайа) үктүөм - куттаан, ыххайан, суоһурҕанан этии (хол., буойан, тугу эмэ гыннараары, кырдьыгы этиттэрээри). ☉ Употребляется как угроза: проучу, дам выволочку (если не сделаешь того, что говорю, если не скажешь правду и т. п.)
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин. Кини Балатаайы саҕатыттан ылан илгиэлээн, ыган барда: «Нохоо, ороспуой. Ити уол этэрэ кырдьык дуо? Чэ, этэ оҕус! Искин дэлби үктүөм!» Д. Таас
Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин. Ис кыах - өссө туттулла, туһанылла илик күүс. ☉ Внутренняя возможность; запас силы, ресурс, резерв
Ол саҕана киһиҥ дьин ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Ону учууталларбыт да, биһиги да, бэл, бэйэтэ да билбэт этэ. Н. Лугинов. Күндэйэ отделениетыгар ити көстөн турар итэҕэстэри таһынан арылла илик ис кыахтар төһө элбэх буолуохтарай! «Кыым»
Ис муора көр муора. Тылбаас оригинал ис номоҕун төһө табатык, уус-уран өттүн төһө күүстээхтик биэрбитинэн сыаналаныахтаах. Софр. Данилов
Кэпсэтии бэрт уустук уонна барыларыгар да ыарахан ис номохтооҕо. Л. Попов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо, чочуллан-чочуллан, маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөрэхтээхтэр остуоруйалары ис номохторуттан, кинилэр туттар ньымаларыттан көрөн наардыыллар. Саха фольк. Ис өстөөхтөр көр өстөөх. Ис уонна тас өстөөхтөр утарсыыларын кыайбаппыт. СГПТ. Ис санаа - тус бэйэ өйдүү-саныы, буһара сылдьар толкуйа. ☉ Думы, скрытые, тайные мысли
Баһылай маладьыас - кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
«Дьонно эбии көрдөһүөххэ буоллаҕа дии»,- Иван Николаевич ис санаатын эппитэ. Н. Якутскай
Любам кэлбитин кэннэ иккиэйэҕин утарыта көрсөн олорон, тото-хана аһыы-аһыы, дьиҥ ис санаабытын ирэ-хоро сэһэргэһэн барбыппыт. Кустук. Ис таҥас - сыгынньах эккэ кэтиллэр чараас таҥас. ☉ Нижнее белье
Ис таҥастарын илиилэрин таһынан илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Ис таҥаһын куруһубалара барыта долгун үрүҥ күүгэнинии үрэллэҥнэһэн көһүннүлэр. Амма Аччыгыйа
Ийэм эппэтэҕэ да буоллар, ис таҥастары өтүүктээтим. Т. Сметанин. Ис-тас үлэ - быстах, чэпчэки, оҕо-дьахтар кыайар үлэтэ. ☉ Легкая работа, которую обычно выполняют дети, женщины
Эмээхсиним дьиэ ис-тас үлэтин кыайбат буолла, урукку курдук туора киһини дьиэҕэ тутан олорор кыбыстыылаах. Болот Боотур
Уон үстээҕиттэнтүөртээҕиттэн дьиэ ис-тас үлэтин аҕатын кытары тэҥҥэ үлэлэспитэ. «ХС». Ис тиибэ - киһи сүрдээх күүскэ тоҥон-тиритэн ыалдьар сыстыганнаах ис ыарыытын көрүҥэ. ☉ Брюшной тиф
Христофор Кривошапкины ис тиибэ булла. Ф. Софронов. Ис турук - киһи ис доруобуйата. ☉ Внутреннее состояние (психическое и физическое здоровье) человека
Хайа, кырдьаҕаас, ис туругуҥ хайдаҕый?  Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов. Ис тэһэҕэс эмп. - тараһа иҥиирэ мөлтөөн, чарааһаан, оһоҕос онон быыһылаан киһи иһин тириитин култаччы үтэн тахсыыта. ☉ Грыжа
Кини убайа ис тэһэҕэс буолбут.  Саллаакка тутуу уурайарын кытта Сыллай иһин тэһэҕэһэ бүөлэнэ охсон, Ньукууһа дьарҕата ааһа охсон хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Эн төрөөбүтүнэн оҕолор кииннэрин быһарга, оҕонньоттор ис тэһэҕэстэрин бүөлүүргэ эрэ бэркин, оттон ньиэрбэ чааһынан, бараан библияны билэрин саҕа билэриҥ буолуо! М. Шолохов (тылб.). Ис түһээн (түһүк, тардыы) эргэр. - олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтэ уураахтаан нолуок хомуйуута. ☉ Самообложение налогом (добровольный сбор средств, установленный населением наслега)
Былыр аҕыйах солкуобайы ис түһээҥҥэ уонна ыраахтааҕы суолугар биэрэрбит. Болот Боотур. Истээх таҥас - ичигэс, халыҥ таҥас. ☉ Теплая одежда на подкладке
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Күн ыраахтааҕы баар дии-дии дьаһаах харчыны, хараҕа суох дайыымпаны, ис тардыыны, куруусканы биэрэрбит да хагдарыйбыт бэйэбит көҕөрөр, чэлгийэр быһыыта көстүбэтэҕэ. Суорун Омоллоон. Ис үөрэ көр үөрэ. Ис ыарыыта - киһи иһин-үөһүн, оһоҕоһун ыарыыларын уопсай аата. ☉ Общее название болезней желудочно-кишечного тракта (расстройство желудка, дизентерия и т. д.)
Ис ыарыылаахтар барыта кинилэр буолан истилэр. Амма Аччыгыйа. Ис ырааһа - ханнык эмэ тутуу ис көҥдөйүн кээмэйэ (хол., истиэнэттэн истиэнэҕэ диэри эбэтэр муостаттан дьиэ үрдүгэр диэри). ☉ Расстояние внутри какого-л. строения, помещения (напр., от стены до стены или от пола до потолка - в юрте, доме). Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ис хоһоон (номох) - 1) туох туһунан этиллэрэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Основная суть, содержание чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Ыстаапка саҥа көстүбүт кумааҕы ис хоһооно нэһилиэккэ тарҕаммыта ырааппыт буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Маны [суругу] биһиги билигин манна аргыый ааҕыаҕыҥ. Онтон эһиги кини ис хоһоонун дьоҥҥутугар баран аргыый кэпсиэхтээххит. Суорун Омоллоон
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Сережа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов; 2) туох эмэ сүнньэ, кылаабынай тутула. ☉ То, что составляет сущность чего-л.
Үлэ - олох ис хоһооно, Үлэтэ суох - олох суох. С. Данилов. Кини поэт, буолан баран, бөлүһүөктүү дириҥ ис хоһоонноох, бөлүһүөктүү түмүллүүлээх бөдөҥ, сүүнэ хараахтардары, уобарастары айбыт поэт. Суорун Омоллоон. Үрүҥ ис - саха сүөһү иһин үрүҥ искэ уонна хара искэ араарар. Ынах үрүҥ иһигэр киирэллэр: бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, сирин таһынааҕы сыа уонна бырта, аманах, өрөһө, үөс тардар; сылгы үрүҥ иһигэр киирэллэр: харта, бырта, бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, үөс тардар, өрөһө, үөрүк. ☉ В зависимости от качества и питательности якуты делят внутренности забитой скотины на үрүҥ ис (букв. белые потроха) и хара ис (букв. черные потроха). Үрүҥ ис - наиболее вкусная и питательная часть потрохов. Коровьи белые потроха: почка и жир вокруг нее, сердце и жир вокруг него, жир около вымени и в пахах, вырезка (плотно прилегающее к хребту мясо от почки до диафрагмы). Конские белые потроха: толстая кишка, пах, почка и жир вокруг нее, вырезка, брюшной жир. Хара ис - сүөһү иһин көйгөтүтэр өттүн саха хара ис диир. Ынах хара иһигэр киирэллэр: быар, оһоҕос, харын, быыһас, үрүҥ оһоҕос, соморсо; сылгы хара иһигэр киирэллэр: үөннээх, кутуйалаах, харын, от ис, быар, оһоҕос, синньигэс ис. ☉ Второсортная, менее вкусная часть потрохов. Коровьи черные потроха: печень, кишка, рубец (отдел желудка), ободочная кишка, второй желудок, книжка, тонкая кишка, белая кишка (кишка, обложенная жиром), сычуг. Конские черные потроха: второй желудок-рукав, тонкая кишка, рубец, печень, кишка, требуха (сычуг)
тюрк. ич, иш, ис

көр кырдьыгын эттэххэ
Бука, эн, ис дьиҥин эттэххэ, Поэппын дэнэриҥ буолуо ээ?! М. Хара

1. дьөһ.
2. Төрүөт сыһыанын араас дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения с различными оттенками.
   △ Ким эмэ кини туһугар эппиэти сүгэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, состояние, в отношении которых кто-л. несет ответственность (за)
   Түүлээх иһин биһи бары тэҥҥэ эппиэттээ инибит. Н. Габышев
   Инньэ гынан, мэхэнисээтэрдэри, дьиҥинэн, үүнүү иһин эппиэттэтэр кыах суох. П. Егоров
   △ Хайааһын кини туһатыгар оҥоһуллар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу которых совершается действие (за)
   Дьокутаакка хандьыдааттар иһин бэйэлэрин куоластарын биэрдилэр. «Кыым»
   Биһиги куруутун эһиги иһин «ыалдьыахпыт». «Кыым»
   △ Ханнык эмэ хайааһыҥҥа сылтах, олох буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, являющиеся поводом, основанием для какого-л. действия (за)
   Итиннигиҥ иһин этэллэр эбит. Эллэй
   Бу хотоҥҥо туох буруй иһин ким кинини уган кэбиспитин букатын билбэт этэ. Эрилик Эристиин. Табаарыс Аласов, бойобуой үтүөлэриҥ иһин командование аатыттан баһыыбата тут. С. Ефремов
3. Толуйар сыһыаны көрдөрөн, туох эмэ атыыта-төлөбүрэ буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (атастас, атыылаа, төлөө, биэр, ыл курдук туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, взамен которых совершается действие (за)
   Оттон эн ол сүөгэй иһин тугу биэрдиҥ? С. Ефремов
   Айахпыт иһин тугу эмэ үлэлэтиҥ. Эрилик Эристиин
   Бэрсибит килиэбим иһин мин бэлэх эрэйбэппин. Т. Сметанин
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на лицо, предмет, ради которых совершается действие
   Өрөгөйдөөх олох иһин, Өрө күүрэн дьулуста. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа кыайыылар иһин иннибит диэки! Т. Сметанин
   Дьолго, көҥүлгэ туһаайар Робсон ырыатынан норуот эйэ иһин турунна. А. Абаҕыыныскай
5. Быһаарыы суолталаах тыл холбоһуктарыгар быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарар уонна быһаарыллар тыллары холбуур. ☉ В определительных сочетаниях, выражая определительные отношения, соединяет определяющее слово с определяемым (за)
   Кыһыл буулуур атын миинэн, туундара устун Көҥүл иһин сэриигэ көтүппүтэ. Эллэй
   Инньэ гынан, ыстарааччы хамнаһа мэхэнисээтэр хамнаһыгар тэҥнэспит, хаачыстыба иһин эппиэтинэс үрдээбит. П. Егоров
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана, …… саа уоһугар миигин туруора сылдьыбаттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
6. ситим т. суолт.
7. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар (сүнньүнэн, аат туохт., даҕ. ааттары кытта тут-лар). ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения цели к главному
   Табаарыс хамандыыр! Түргэнник дьону өрүһүйэр иһин, дьаһалла ылыахха. Эрилик Эристиин. Дьон бастыҥнара, аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллар. А. Федоров
8. Төрүөт салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения причины к главному
   Ээ, кэммитинэн олоробут, арай кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабыт. А. Софронов
   Куһаҕан сураҕы аҕалбыттарын иһин, кинилэргэ өстүйэ саныырым. И. Гоголев
   Икки сыллааҕыта уолум Эрбантей күрээн хаалбытын иһин …… тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
   Кэргэнэ Суоппуйа, эрэ сүрэҕэ суоҕуттан уонна күнүүһүтүн иһин, биир кыыһын илдьэ арахсыбыта. М. Доҕордуурап
   △ Толуйуу суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет возместительное значение
   Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин, атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
   Бэһиэлэйэ суоҕум иһин, миигин бырастыы гынар инигин. Т. Сметанин
   Сулууспалыыргыт иһин махтанабын. М. Шолохов (тылб.)
9. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то, что; хотя; хоть)
   Орунбаевтар баттыгас диэн тугун тус-туспа арааран билбэтэхтэрин иһин, кинилэр өйдөрүгэр Муссерен сыспыта баар. Эрилик Эристиин
   Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор, ийэ, аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов
   △ Утарар-төннүктүүр суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет уступительнопротивительное значение
   Харах уута тохтубутун иһин, Турар оту тосту түспэт. Эллэй
   Ону билигин кэмсиммитим, илиибин-атахпын кыраммытым иһин, аны кэлэн Аанчыгым мин үөрбүтүм иһин, күлбэт, кыыһырбытым иһин, саҥарбат, тылбын истэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
   Үөрбүтүн иһин, күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин, сүүрбэт ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   △ Үксүн ама, да, төһө да, хайдах да диэн курдук эбиискэлэри, сыһыан холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто употребляется с модальными словами, частицами типа ама, да, төһө да, хайдах да
   Учуутал тойон, эн уордьаны да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
   Ама мин бу түҥнэстибитим иһин, син дьахтар курдук этим буолбаат! А. Сыромятникова
   Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин, Ламма нууччаларын кытта бииргэ орооһон үөскээбит буолан, нууччалыы балай да үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
   Хайдах да ытаабыт иһин, Хантан кэлэн харах уута халбаһы буолуой?! Т. Сметанин
10. Усулуобунай-утарар сыһыаны көрдөрөн, салаа этии хайааһына оҥоһуллуоҕун, тутаах этии ис хоһооно мэһэйдиир усулуобуйа буоларын көрдөрөргө туттуллар (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражая условно-противительные отношения, указывает, что возможному совершению действия, выражаемого сказуемым придаточного предложения, препятствует, мешает то, о чем говорится в главном предложении (чтобы - управляет прич. буд
    вр.). Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүнэн да соччо кыраһыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
    Доҕоор, эн көрсүөххүн баҕарбытыҥ иһин, ол киһи эйигин көрсүөн баҕарбат ээ. Софр. Данилов
    Үчүгэй үлэлээх тырахтарыыһы бириэмийэлиэҥ иһин, онуоха үбүҥ суох. П. Егоров
11. Төрүөттээх содул сыһыанын көрдөрөн, тутаах этиигэ этиллибит салаа этиигэ бэриллэр санааҕа төрүөт, содул курдук ананан буолбутун көрдөрөр (үксүгэр хомойуох иһин, сөҕүөх иһин курдук сыһыан холбоһуктар суолталарыгар чугас сыһыан дэгэттэнэр; кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Употребляется для присоединения придаточных причины или следствия к главному предложению (часто имеет модальный оттенок знач., близкий к семантике модальных сочет. хомойуох иһин, сөҕүөх иһин; управляет прич. буд
    вр.). Күлүүгэ барыан иһин, алҕас саҥаран кэбистэ.  Болугур оҕонньор дьиктиргиэн иһин, дьоно түүнү быһа соторусотору оһохторугар маһы симэн оттоллор. Н. Якутскай
    Бу айылаах буолуом иһин, атым сүтэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
    Ситэ дьулатыан иһин, ханна эрэ, кырдьык, массыына мэрилээмэхтээн баран, өрө куугунаансурулаан ааста. Н. Заболоцкай
    тюрк. үчүн, ичин

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиилэһэн сонньуйар-күлэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Указывает на предосудительность, комичность содержания высказываемого (смешно, даже смешно, как смешно)
Киһи да күлүөх, бу куоракка мин саҕа улахан алҕастаах аҕыйах буолуо. Н. Лугинов
Киһи күлүөх, арамаан геройдарын курдук кэпсэтэбит. Н. Габышев
Оо, муҥ эбит! Киһи күлүөх. Туохха-туохха тиийэбин, бу гынан? В. Яковлев
Судургутун көрүөҥ. Киһи да күлүөх. Дьэ дьиибэ. В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатар-кыбыстар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, неловкости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к стыду, стыдно)
Ити оҕонньор саҕа суохпут, киһи саатыах. Амма Аччыгыйа
Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла... киһи саатыах. А. Федоров. Киһи саатыах, бу уолаттарбыт мөлтөхтөрө бэрт! «ХС»

сыһыан холб. Кэпсэнэр түбэлтэни баар балаһыанньаны эбии уустугурдар, кытаатыннарар курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает то, что описываемая говорящим ситуация вызывает затруднения, осложнения
Кыһайыан иһин, аны чаҕылҕан ол томтороот улаҕатынан күлүмнээбэт, атын сиринэн күлүмнүүр. Н. Якутскай

сыһыан холб. Этиллэр санааны кыһыылаах-абалаах курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку говорящим высказываемой мысли как досадной, обидной (к досаде, как назло)
Кыһытыан иһин, дьахтар Сир ортотугар хаалларда. ТТИГ КХКК
Кыһытыан иһин, ардаҕа суох ыраас чуумпу күннэр турбуттара. Н. Заболоцкай
Биһигиттэн букатын кыһамматтар, кыһытыан иһин, тутан ылыах курдук чугаһаабыт кэннэ, [хаастар] көтөн күрүлүүллэр. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааны наһаа куһаҕан, киһи сиргэнэр-кэлэйэр быһыытын курдук сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает крайне негативное отношение говорящего к чему-л. (к своему отвращению, к своему возмущению)
Кэлэйиэх иһин, үлэлээбэккэ эрэ элбэх хамнаһы ылыахтарын баҕараллар.  Кэлэйиэх иһин, оннооҕор, иччитийбит, тэһэрэ чугаһаабыт сымыыты хомуйан киллэрэн бөххө кутар дьон баар буолаллар. «Кыым»

сыһ. Билиҥҥэ диэри, билигин да. ☉ Все еще, до сих пор
Лейтенант тугу да кэпсэппэт, кыыһырбыта кэм да ааһа илик быһыылаах. Т. Сметанин
[Ордосов:] Оҕонньорууска, кэм да дойдулуу иликкин дуу? А. Федоров. Копырина бу айдааны кэм да истэ илигэ. С. Федотов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

ситим сыһыан холб. Утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение (однако, всё же, тем не менее)
Ол да буоллар, кини иннин диэки баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Көлөһүммүт иэдэспитинэн сүүрэр, ол да буоллар иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
Ол да буоллар, дьон кэпсээни бэркэ сэҥээрэн истибиттэрэ. М. Доҕордуурап

ситим сыһыан холб. Утарар дэгэттээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение с противительным оттенком (однако, и тем не менее, и всё-таки, и всё же)
Мин эйиэхэ ийэ да, эдьиий да буолбатахпын, ол да эрээри, аҕа киһи быһыытынан сүбэлиэхпин баҕарабын. Софр. Данилов
Ол да эрээри Толугуру — төрөөбүт алаастарын бу икки оҕо олус таптыыллар. Суорун Омоллоон
△ Ордук күүскэ ситимнээн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление соединительной функции
Чэ, ол да эрээри, син нууччалыы кэпсэтэн наадабытын толунар дьоммут. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

ситим сыһыан холб. Төрүөтүн ыйан туран сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает предположение с указанием причины совершения действия (вот поэтому, вероятно; потому, наверно, и). Ол да иһин буолуо, хойутуохтара дии санаабыппыт
□ Кинини да билэн эрдэхтэрэ, ол даҕаны иһин буолуо, биир мааны таҥастаах киһи аргыспын кытта бэрт эйэҕэстик дорооболосто. В. Ойуурускай
Кыаллар көмөнү барытын оҥордулар, ол даҕаны иһин буолуо, олохтоохтор биһиги салайааччыларбытыгар истиҥ-иһирэх тыллары эттилэр. «Кыым»

(ДАА, ДАҔАНЫ) ситим сыһыан холб. Саҥарааччы эмискэ өйдөөн, итэҕэйэн кэлиитин көрдөрөр. ☉ Выражает внезапную догадку, понимание и убеждение говорящего (так и есть, вот поэтому-то)
Бэйи-бэйи, ол ким эрэ сыыры таҥнары сүүрэн быластаан түстэ, ол иһин да, Хобороос! И. Гоголев
Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт буолбуппун, сэрэйбитим ээ. Т. Сметанин
Ээ, ол иһин даа, кэм буолуо. Н. Габышев
Ол иһин даҕаны этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи тылларын кытта сөбүлэһэн туран, санаалар ыккардыларыгар утарар сыһыан баарын бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение между высказываниями говорящего и его собеседника (хотя так, но всё же; хотя и так, но). Оннугун да иһин, миэхэ барар кыах суох. Оннугун да иһин, санааны түһэрэр сатаммат

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэ-доҕуһуола суох итинник диэн туоһулаан, бигэргэтэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение высказываемой мысли (и без того, и так)
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппын дуо? П. Ойуунускай
Кэбис, саха поэзиятыгар Онто да суох лабаҥха кэмчитэ суох. И. Гоголев
Пураама онто да суох, уокка быраҕыллыбыт буорах курдук эстээри, тымтан олороро. С. Курилов (тылб.)
2. Саҥарааччы этиллэр санааҕа «кырдьыга баран, дьиҥинэн эттэххэ» диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемой мысли (и в самом деле)
Онто да суох, арыый сынньалаҥ буолаарай дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Онто да суох, биһиги үс эрэ үлэлиибит буолбат дуо, мэлдьитин — Илья, Жора, мин! В. Яковлев

сыһыан холб. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлэн эмоциональнайдык күүһүрдэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного усиления высказываемой мысли как внезапно припоминаемой (да, кстати; да, правда же). Өстүбэһи да, эн эмиэ оччоҕо Москубаҕа этиҥ дии! Өстүбэһи даҕаны, сарсын үс чаастан мунньахтаахпыт
□ Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. Н. Якутскай
Өстүбэһи даҕаны, сүгэни ыалбыт уларсыбыта буолбат дуо? ГНС СТСДТ
Өстүбэс даҕаны, өртөн кэпсиэх буола-буола кэпсээбэккэ сылдьабын. Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан т. Кэмсиниини, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүгэр риторическай, ыйытар этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает сожаление, сетование (употр. преим. в риторических, вопросительных предложениях). Тоҕо да аҕабыттан ыйыппатаҕым буолла!
□ Тоҕо да аҕалтым буолла бу ууну? Ч. Айтматов (тылб.)

1. ыйыт. солб. аат. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытарга туттуллар тыл; хас. ☉ Сколько
   Окуопа хастан сытар бандьыыттар төһөлөрүн билбэккэ эрэ атаакалыыр букатын табыллыбат. Н. Якутскай
   Иван Васильевич холкуос төһө ырааҕын, төһө табалаах хас киһи төһөнөн бадахтаахтык кэлиэхтээхтэрин аргыый ыйыталаһар. Амма Аччыгыйа
   Ити дьарапылаан улахана төһө буолуой? Күндэ
   Хата, ат буола оонньуох, мин эйигин көлүйүөм, төһө таһаҕаһы тардар эбиккин, көрүөхпүт. И. Никифоров
2. сыһ. суолт.
3. Туох эмэ хайдах кээмэйдээх, кэриҥнээх буоларын, оҥоһулларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ В какой мере, степени, насколько, как
   Этэрбэстэрин төһө бэркэ кичэммиттэрэ эбитэ буолла? Амма Аччыгыйа
   [Чокуурап:] Төһө улаатабын да, соччо элбэхтик тиэхиньикэни туһанар кыахтанабын. С. Ефремов
   Снайпер «булда» тахсар, төһө кыраҕыта биллэр мүнүүтэлэрэ кэллилэр. Т. Сметанин
4. Туох эмэ сабыытыйаҕа сыһыаннаах кэми-кэрдиини, бириэмэни ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько (употр. для уточнения времени, связанного с чем-л.)
   [Наһаар] төһөнөн өр олордоҕун аайы, оччонон кини ынырыктаах суолга туруммутун өйдөөн баарта. Суорун Омоллоон
   Төһө өр маннык эрэйдэниэх муҥмутуй?! М. Доҕордуурап
   Отонньут курдук биирдии тонуктаһан, төһө бириэмэнэн кыракый оҥоойугу толороруҥ биллибэт. В. Яковлев
5. Туох эмэ ырааҕын-чугаһын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько, насколько (употр. для выяснения, уточнения расстояния)
   «Төһө ыраах тэптим буолла» диэбиттии, ата аргыый хайыһан көрдө. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр барар сирдэрэ төһө ырааҕын, хайдах сирдэринэн айанныахтарын кэпсэтэллэр. Т. Сметанин
   Оскуолаттан дьиэҥ төһө ырааҕый? КИИ СТ-2
   ◊ Төһө ахсаан аат тыл үөр. — предмет чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир ахсаан аат (саҥа чааһа) арааһа. ☉ Количественное числительное
   Төһө ахсаан аат чыыһыла өйдөбүлүгэр муҥура суох элбэх, ол эрээри күннээҕи кыһалҕаҕа, үгэс курдук, сүүс, тыһыынча иһинэн суоттанар. ФГГ СТ
   Төһө кыайаргынан көр кыайаргынан. Биһиги улуу омуктар үтүө үгэстэрин төһө кыайарбытынан батыһыахтаахпыт. М. Доҕордуурап
   Төһө кыалларынан көр кыалларынан. «Төһө кыалларынан түргэнник кэлэ сатыам этэ», Сэмэнчик чэйин сыпсырыйбахтыыр. Н. Якутскай
   Төһө сатанарынан көр сатанарынан. Кини сирэйин фашист диэки биирдэ да туппатаҕа, төһө сатанарынан киниттэн тэйиччи тутта сатаабыта. Суорун Омоллоон
   ср. тув. чеже, узб. неча, кирг. нече, нечен ‘сколько’

түмэр солб. аат. Хас баҕарар, олус элбэх. ☉ Сколько угодно, сколько хочется, сколько хочешь
Чэ кылгастык итинник, Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

сыһыан холб. ‘Туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: а всё-таки
Ол да буоллар, төһө да оннугун иһин, Аласов бу дойдуга бэйэтэ көрдөһөн кэлбитэ, маннааҕы оскуолаҕа иллэҥ миэстэ көстүбүтүгэр бэркэ үөрбүтэ. Софр. Данилов

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Хас да, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
   Кинини төһө эмэ киһи ситэн ааста, төһө эмэ киһи көрүстэ, хас да киһи, туоруох бокуой биэрбэккэ, түҥнэри көтө сыста. А. Софронов
   [Маня:] Көр, эн төһө эмэ ынаҕы ыатыҥ да, хайдах курдук ырааскыный, оттон миигин көр эрэ: киһи чугаһаабат киһитэбин. С. Ефремов
2. сыһ. суолт. Сөп соҕустук, балачча, син. ☉ В достаточной степени, достаточно, довольно
   Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык, күлүмкүлүм гыннылар. Т. Сметанин
   [Марба] иннигэр төһө эмэ өр сытыйан сытар сытынньаҥ мастары, күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

сыһ. Хас, төһө (быһа холуйан, барыллаан). ☉ Сколько примерно
Хас оройуон, нэһилиэк аайытын төһө-хачча эҥин араас дьикти, мындыр эбэтэр судургу кыра, улахан остуоруйалар, кэпсээннэр баар буолуохтарай? Саха фольк. Убаай, ити аны хааллын, Умнулуннун, көппөтүн! Хата кэпсиим сахалыы Төһө-хачча үүммүппүтүн. С. Данилов

түмэр солб. аат. Хаһан баҕарар, куруук, мэлдьи. ☉ Когда бы то ни было, постоянно, всегда
Кырдьык суол төһөҕө даҕаны арыы курдук дагдайан тахсыа. Н. Неустроев
Аныгы аракыататааҕар Сыыдамнык сурах-садьык Төһөҕө да тарҕанар. И. Гоголев
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Киһи төһөҕө да үрдүккэ тардыһар, сыыры тахсан, хайаны дабайан киһи буолар. Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар «хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх утарарбаһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости (всё же, как бы то ни было)
Солох курдук соҕотох хараҕа, Туома да буоллар, Турулус гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьаллааһын үрүйэтэ] туома да буоллар күөллээх. М. Доҕордуурап
Тыый оттон, туома да буоллар булт стахановеһа ааттаах киһи сүгүн буолар кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

көр уой II
Уой да, доҕотторуом, Олус да одурууннаах, Наһаа да алдьархайдаах буолар эбит даа! С. Зверев
[Катя:] Уой даа... Туох алдьархайай, аны өлөрөн кээһиэхтэрэ. С. Ефремов

түмэрбуолб. солб. аат. Ханнык баҕарар. ☉ Любой, всякий; ни один
Хайа да эдэр-имигэс киһи кыайан үтүктүбэт. П. Ойуунускай
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов

ситим сыһыан холб. Арыт сөбүлэнэр дэгэттээн санааны туохтан да иҥнибэккэ-туттубакка быһа бааччы этэри көрдөрөр. ☉ Выражает категоричность высказываемой мысли иногда с уступительным оттенком (во что бы то ни стало)
Абаҕата оҕонньору уолу, хайаабытын да иһин, куорат оскуолатыгар ыытары күһэйбиттэрэ. П. Филиппов
Хайаабыт да иһин, бүгүн Өлөксөй охсорун Таппалаахха көһөрдөххө сатанар. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа булгуччу олоххо киирэр диэн эрэлин көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в осуществлении высказываемой мысли (непременно, обязательно, во что бы то ни стало, безусловно)
Эйигин хайаан да манна ыытыахтаахтар. С. Ефремов
Хайаан даҕаны бу түүн бүтэриэх кэриҥнээхпит, доҕоттоор! В. Яковлев

көр хайаан да (даҕаны)
Хайаатар да бүгүн быһаарыахха. Н. Габышев
Бу хайаатар даҕаны Соломон Муударай дьиибэтэбаабата буолуо. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа туох да буолбутун үрдүнэн чахчы оҥоһуллар кыахтаах, булгуччулаах диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к реальной, осуществимой и обязательной в любой ситуации (как бы то ни было, как никак, при всём том)
Никита Швецов, хайдаҕын да иһин, Деомид Баклановы кытта сибээстээҕэ. Хайдаҕын да иһин, дьону мунньан сүбэлэстэххэ табыллар. И. Гоголев
Хайдаҕын да иһин, Асяҕа баһыйтарбыккын дуу, хайдах дуу, атаһыам. Н. Габышев

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

сыһ. холб. Саҥарааччы этиллэр санаа ханнык да быһыы-майгы буолбутун үрдүнэн оҥоһуллар, дьиҥнээх диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение, при котором для говорящего высказываемая мысль в любых обстоятельствах кажется реальной и осуществимой (как-никак, во всяком случае, как бы то ни было)
Чэ, ханныгын да иһин, Сергей аны сыбаарсык! В. Яковлев
Суох, ханныгын даҕаны иһин, арааһа, өссө Настятааҕар ордукка дылы. «ХС»
△ Быһа бааччы этии суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок категоричности (во что бы то ни стало)
Ханныгын да иһин, таһааран арахсыам. Амма Аччыгыйа
Ханныгын даҕаны иһин, үлэни салгыы ыытар боппуруоһу туруорсуохха наада. Г. Угаров

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, эҥин араас. ☉ Всякий, разный
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Ханнык даҕаны туйгун идиэйэ биһиэхэ көмөлөспөтүн билэбин. Н. Габышев

быһ. суох солб. аат. Ахсаан элбэҕин, ол эрээри чуолкайа биллибэтин ыйарга туттуллар: аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
Ол курдук олорбуппут биһиги, төрдүөйэҕин, хас да сылга. Амма Аччыгыйа
Сиэҥкэ ибир-сибир хааман тахсан, таһырдьаттан хас да хардаҕаһы киллэрэн, уотун отунна. Күндэ
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлара. Н. Якутскай

быһ. суох солб. аат. Аҕыйаҕа суохтук (хом. суолт.). ☉ Сколько-то раз, несколько раз
Дьиэлэригэр тиийиэхтэригэр диэри эмээхсин хаста да олорон сынньанна. Амма Аччыгыйа
[Саҥа бурильщик] хаста даҕаны үрдүк көрдөрүүнү ситиспитэ. И. Данилов
Ол истэхтэринэ биэрэккэ хаста да саа тыаһаабыта. И. Бочкарёв

(ДАҔАНЫ, ЭМЭ, ЭРЭ) быһ. суох солб. аат. Биир өлүүгэ төһөлүү түбэһэрэ. ☉ По несколько, по сколько-нибудь. Хастыы да сыарҕа от

1. түмэр-буолб. солб. аат. Хайааһын хайа да кэмҥэ буолбатаҕын, буолбатын бэлиэтиир (мэлдьэх. этиигэ, ф-ҕа тут-лар). ☉ Ни разу, никогда в жизни, ни при каких обстоятельствах, никогда (употр. в отриц. оборотах, отриц. ф.)
   Үтүө суол хаһан да умнуллубат. Н. Неустроев
   Саха хаһан даҕаны Эмтэнэргэ тиэтэйбэт: Саараан-саантаан, дух-дах гынан, Ээл-дээл буола сылдьыахтаах. Күннүк Уурастыырап
   Киһини хаһан да сэнээбэт куолу, онтон ордук куһаҕан суох. Н. Заболоцкай
   Мойот бу курдук үөрэнкөтөн хаһан да айаннаабатаҕа. Т. Сметанин
2. түмэр солб. аат. Куруук, наар, өрүү. ☉ В любое время, всегда
   Кырдьык хаһан да кыайа турар (өс хоһ.). Ханна да, хаһан да Мин өрүү толору дьоллоохпун. С. Данилов
   [Бадин:] Бассабыыктар хаһан даҕаны сэрэхтээх буолуохтаахпыт. С. Ефремов

түмэр солб. аат. Хас да, хас эмэ. ☉ Несколько
Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап

структура бюджета

1. частица 1) усил. какой, какая, какое, как; кэрэ да кыыс! какая красивая девушка!; күндү да мал! какая дорогая вещь!; бэркэ да ытар! как он замечательно стреляет!; 2) усил. употр. обычно со сл. биир, биирдэ ни; ни... ни...; биир да киһи суох ни одного человека нет; биирдэ да суруйбатах он ни разу не написал; киһи да сүөһү да көстүбэт не видно ни человека, ни скотины; 3) усил. употр. для усил. знач. нек-рых модальных сл., межд. и междометных выражений и, а; кырдьык да, туоһу суох а правда, свидетеля нет; дьиҥинэн да, оннук буолбатах и в самом деле, не так; онто да суох, сылайдым! я и так устал!; тыый да, тугуй бу? ой, что это такое?; өлүү да буолар эбит! ох, какая беда!; 4) усил. и, даже, даже и; сүүс да киһи кыайыа суоҕа даже сто человек не осилят; ону хараҕа да суох киһи билиэ это заметит даже слепой; соҕотоҕун да үлэлиэ он и один будет работать; бэйэтэ да билбэт он и сам не знает; 5) усил. и, также, тоже; мин да билэр этим я тоже знал; тииҥ да элбэх и белок много; 6) усил. хоть, хотя; бүтүннүү да ылыҥ хоть всё берите; кыратык да үлэлээ работай хоть немножко; 7) выделит, редко -то; ведь; да ведь; күн да уһун, бүтэриллиэ день-то длинный, закончу; 8) словообразующая, образует отриц. и неопр. мест, от вопр., а также нек-рые сочет. с союзным, модальным и др. знач.: ким да никто; кимиэнэ да ничей; туох да а) ничто; ничего; никто; б) никакой; туох да диэбэтэ он ничего не сказал; туох да мэһэйэ суох без всякого препятствия; хайалара да любой из них; хайа да никакой; какой бы то ни было , любой; хайа да киһи кыайбат (кыайыа суох) никакой человек не осилит; хайдах да а) никак; б) никакой; любой; хайдах да өйдөөбөт он никак не поймёт; хас да несколько; хаста да несколько раз; хайата да любой из этих; хаһан да а) никогда; хаһан да оннук суоҕа никогда такого не было ; б) всегда; как всегда; хаһан да оннук буолааччы всегда так бывает; ханна да нигде; хантан да ниоткуда; төһө да а) нисколько; төһөнү да биэрбэтэ нисколько не дал; б) как бы ни...; төһө да кыһаннар как бы ни старался; хайаан да непременно, во что бы то ни стало; хайаатар да а) во что бы то ни стало; б) как-никак; ол да иһин так и ожидалось; ол иһин да тото , тото же; так и должно быть; кэм да всё-таки, как всегда; ханныгын да иһин как-никак; ол да буоллар но, однако; оннугун оннук да так-то оно так; хотя оно и так; таах да всё же; дэлэҕэ да недаром; 9) усил. при повторяющихся словах придаёт знач. самой высокой степени качества, признака или указывает на множество предметов очень-очень; слишком; пре=; кытаанах да кытаанах твёрдый-претвёрдый; күүскэ да күүскэ оҕуста он ударил очень-очень сильно; лискийэн кус да кус! такая здоровенная утка!; хайгыыр да хайгыыр слишком хвалит; хвалит-не нахвалится; күөлгэ кус да кус на озере масса уток; 2. союз. 1) соед. образует сочет., близкие к парным словам и, да; бырыы да бадараан грязь да болото, сплошная грязь; күннэтэ тыал да хаар каждый день ветер да снег, каждый день непогода; 2) соед. употр. при обозначении действий, следующих друг за другом моментально или неожиданно и, да; киэр хайыста да ытаан барда он отвернулся и заплакал; ылла да ууга бырахта он взял да в воду и бросил; 3) перечисл. и, да; оҕо да улахан да и стар и млад; и взрослые и дети; мин да, эн да и ты и я; билигин да, кэнэҕэс да и сейчас и в будущем; биһиэхэ улахан да, кыра да өрүстэр элбэхтэр у нас много и больших и малых рек; 4) временной, указывает на то, что действие главного предлож. совершается сразу же после действия придат. предлож. как только; аан аһылынна да кыыс киирдэ как только открылась дверь, вошла девушка; 5) усл. если; раз; соруйдулар да, үлэлиэх тустаахпыт раз поручили, то мы должны работать; 6) уступ, хотя, хоть; бүгүн барарга быһаарыммыппыт да, саараатыбыт хотя мы решили уехать сегодня, но передумали; 7) противит. но, а, однако; тем не менее; бэҕэһээ аахпытын өйдүү сатаата да, барытын умнан кэбиспит он силился вспомнить прочитанное вчера, но не мог.

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).

внутренний долг

I 1) идти, двигаться (в определённом направлении); куорат диэки иһэбин я иду в сторону города; ким иһэр? кто идёт?; айаннаан ис = быть, находиться в дороге; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает продолжительность или постоянство действия: баран ис = продолжать идти, идти и идти; ыйытан ис = спрашивать каждый раз или каждого; көрөн иһиэхпит увидим; кэпсэтэн иһиэхпит поговорим # буолан истэхпит час от часу не легче.
II 1) пить; 2) употреблять спиртные напитки; пьянствовать; 3) есть, принимать жидкую пищу; миннэ ис= есть суп; эми ис = принимать лекарство (обычно в растворе или с водой).
III пухнуть, опухать; кини илиитэ испит у него опухла рука; дыгдаччы ис = распухнуть; сараччы ис = распухнуть (о руке, ноге).

1. послелог, упр. осн. п. 1) за; бу дьыала иһин эн эппиэттиигин за это дело отвечаешь ты; көмөҕүт иһин баһыыба спасибо за помощь; кинигэ иһин биир солкуобайы төлөөтүм за книгу я уплатил рубль; бу иһин за это; туох иһин за что; ким иһин за кого; 2) за, во имя; Ийэ дойду иһин во имя Родины; 2. союз 1) хотя, несмотря на; тылбыт атынын иһин санаабыт биир хотя говорим мы на разных языках, но идеи у нас одни; 2) оттого, из-за того, потому, поэтому; дьон үгүс өттө суоҕун иһин мунньах буолбата из-за отсутствия большинства собрание не состоялось; 3) для того, чтобы; үрдүк үүнүүнү ылар иһин күүспүтүн харыстаамыаҕыҥ не пожалеем сил для того, чтобы получить высокий урожай; 4) за то, что; аҕам, куобаҕы ыыппытым иһин, хата, мөхпөтө отец, к радости, не ругал меня за то, что я выпустил зайца; сөбүлэтиэн иһин тупсаҕайдык таҥныбыт он приятен тем, что аккуратно одет; 5) ...бы, но...; бу көстүүмү атыылаһыам иһин, размера улахан я купил бы этот костюм, но размер велик; 3. употр. в составе вводно-модальных и союзных сочет.: кыһытыан иһин к досаде; как назло; ол иһин а) оттого, из-за того, поэтому, потому и; ыалдьыбытым, ол иһин кэлбэтэҕим я болел, потому и не приходил; б) вот тото ; конечно (так и знал); ол иһин, сэрэйбит сэрэх ну, конечно, так и предполагалось; ол да иһин а) вот почему; ол да иһин күүстээх эбит вот почему он сильный, оказывается; б) вот тото ; конечно же (так и должно было быть); саатыах иһин к стыду; сөҕүөх иһин к его удивлению; төһөтүн да иһин , ханныгын да иһин или хайдаҕын да иһин как-никак, во всяком случае; хомойуох иһин к сожалению # бу да буолбутун иһин несмотря на это; ол иһин да! вот оно что!; так и есть!

индекс налогового потенциала поселения

1. мест. вопр. сколько; мунньахха төһө киһи кэлбитий? сколько человек пришло на собрание?; бу сыаната төһөнүй? сколько это стоит?; 2. нареч. 1) сколько, -с какого времени; эн манна төһөттөн үлэлиигин ты с какого времени здесь работаешь?; төһө өр күүттүҥ? сколько ты ждал меня?; төһөнү баҕарар оҥор делай, сколько угодно; 2) в какой мере, насколько; нууччалыы төһө билэҕин? насколько ты знаешь русский?; төһөтүн да иһин а) сколько бы то ни было ; б) как бы то ни было ; всё-таки; төһөтүн да иһин, эн сыыстыҥ всё-таки ты ошибся.

төһө-хачча буолуой не угодно ли?; прошу вас; үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын истэн көрдөххүнэ төһө-хачча буолуой? не выслушаете ли вы мою величайшую просьбу? (букв. не угодно ли вам будет выслушать моё доброе слово с уздой и поводом?— почтительное церемонное обращение при усиленной просьбе).

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

II союз 1. соед. да, уонна; он да я кини уонна мин; 2. присоед. весе, онуоха эбии; весь день шёл снег, да ещё с дождём күнү быһа хаар түстэ, онуоха эбии самыырдаах; 3. против, да; он охотно сделал бы это, да у него нет времени кини итини үөрүүнэн оҥоруо этэ да, иллэҥэ су ох; # думал, думал, да и надумал санаан-санаан дьэ санаа булунна;смеётся, да и только күлэн эрэ кэбиһэр.

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!

см. из=.

adv. also, too, even, indeed; да…да conj. and, both…and

n. inside, interior; истээх таҥас n. lined clothing; ис таҥас n. inside clothing, underwear; иһигэр, иһирдьэ adv. inside, within

v. to drink

v. to go; =ан ис= conv. to be doing something currently

v. to swell; иһигир= v. to swell, redden from cold

pp. for, on account of, for the sake of

int. how much