сущ
убай, быраат эбэтэр аҕас, балыс оҕото

м. быраат (убай, быраат эбэтэр аҕас, балыс уола).

ж. балыс (убай, быраат эбэтэр аҕас, балыс кыыһа).

көр убай-быраат
Сиргэ, киһи аймах икки ардыгар, атаҕастабыл-баттабыл суох буоллаҕына, киһи аймах киһиэхэ быраат-убай курдук сыһыаннаһар кэмэ кэллэҕинэ, икки атахтаах Ыйга ыттар суолу оҥоруо. Н. Якутскай

I
кыһыгыраа диэнтэн холб. туһ. Үрдүбүнэн ыстаал буулдьалар кыһыгырастылар. «ХС»
II
даҕ. Сытыытык иһиирэр тыастаах. ☉ Резкий, свистящий (о звуке)
Кыһыгырас кынаттар, Кылаан сытыы тыҥырахтар Убай-быраат курдуктар. Күннүк Уурастыырап
Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Гоголев
Кып-кыракый кыһыгырас тыас өрүү баара. С. Дадаскинов

туохт.
1. Хас да буолан кими, тугу эмэ тула, кими эмэ кытта иннигэр-кэннигэр буолан эбэтэр кэккэлэһэ сырыт, арыаллаа. ☉ Обступить кого-что-л., создавая ряд, шеренгу, круг
Ол Туйаарыма дьоллоох: сэлэлииллэр кинини Уот тырым бэйэлээх эдьиийдэр, балыстар. Илиититтэн сиэтэн, элээннииллэр кинини Эрэллээх, хоодуот убайдар, бырааттар. С. Тарасов
Сэттэ дьэс мэник эмэгэттэрим, элээннээҥ, Аҕыс аарык аргыстарым, арыаллааҥ. ФГЕ ӨӨСҮҮ
2. Таҥаскар сырдык дьураалаа, киллэһиктэ тик. ☉ Нашивать, наносить светлые полосы на одежду. Ийэтэ уолугар саҥа сон тиктэ, иннинэн, кэннинэн элээннээтэ

аат.
1. Кими, тугу эмэ көрүү-истии, харайыы, бүөбэйдээһин. ☉ Забота, уход и присмотр за кем-л.
Оттон Ыстапаан ийэтин убайдара, бырааттара бааллар этилэр да ким даҕаны кыһанан иитэргэ ылбатаҕа, ол иһин уон биир саастаах Ыстапаан эмиэ тулаайах, харалтата суох хаалбыта. И. Никифоров
— Ыы, тукаам, чэпчэтэн да диэхтээн оҕонньорум харалтаны соччо-бачча эрэйбэт буолан сытаахтыыр. У. Нуолур
Ньирэйдэр аһылыктара талымас, аанньа аһаабаттар, уулаабаттар. Харалталара үгүс түбүктээх, ону сүөсүһүттэр бары көмөлөөн кыайаллар. ВМП УСС
2. Кыаммат-түгэммэт, кырдьаҕас дьоҥҥо харчынан (эбэтэр атын тугунан эмэ) көмө, социальнай көмөнөн хааччыйыы. ☉ Обеспечение нуждающихся чем-л. (напр., лекарствами), социальная помощь, защита
Капиталистическай дойдуларга үксүлэригэр социальнай харалта судаарыстыбаннай систиэмэтэ суох. ПА
Дьон олоҕун таһыма үрдүүрүгэр социальнай харалта — биллэркөстөр суолталаах. «Кыым»

I
аат. Күтүөккэ кэргэнин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн, чугас урууларыттан уонна тастыҥ даҕаны аймахтарыттан биирдэстэрэ (э. ахс. кыҥаттар, тард. аат. кынна, кылына). ☉ Кто-л. из родственников, кровной родни жены по отношению к мужу
Эн кыҥаттаргар …… аанньа сылгы төрөөбүтүн өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Едлин сотору кылын буолуохтаах аҕабыыкка өрө-сала көппүтэ. Эрилик Эристиин
Ханна да быкпакка, кимиэхэ да биллибэккэ, кыннын аахха саһан сыппыта үһү. А. Бэрияк
Костя кылына оҕонньор умайбыт дьиэтин өрөмүөннээн, истиэнэтин сорох мастарын …… уларыталаан, муостатын олорчу саҥардан, дьиэ дьиэнэн оҥордо. С. Никифоров
◊ Аҕа кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин аҕата. ☉ Отец жены, тесть
Аҕыйах хонуктааҕыта аҕа кылыным Киил оҕонньор чаас кэриҥэ мөҕөн «лигийдэ». Н. Лугинов
[Суоппар Укулаанапка:] Эйигин [массыынаны] көрдөппүтэ дииллэр дии. Даача туттар үһүгүн дуу? Аҕа кылыныҥ Суордаайап массыналары ыларга кыһанан-мүһэнэн биэрдэ. В. Протодьяконов; 2) кийииккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ убайа, абаҕата. ☉ Родной или двоюродный старший брат или дядя мужа
[Дьэбдьиэ] сүөһүтүнаһын даҕаны кыайан ииттиэ суох. Хата, аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр, ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур. Тойчи эргэ таҕыстаҕын утаа аҕа кылынын аахха атыыһыт кэлбитэ. Уот. ч. Аҕас кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ аҕаһа (эдьиийэ). ☉ Родная или двоюродная старшая сестра жены. Аҕас кынным уолун батыһан, Москваҕа тиийэн олорор; 2) кийииккэ эрин аҕатын аҕа саастаах аймахтара: төрөөбүт уонна тастыҥ эдьиийэ, саҥаһа. ☉ Старшие родственницы мужа: тетка, родная или двоюродная сестра. Альбина аҕас кынныттан элбэх оҕо баар буолуохтааҕа да, оччо уруурҕаспат этилэр. Аччыгый (балыс) кылын — кийииккэ эрин балта. ☉ Младшая сестра мужа. Хара сиэбэккэ кураҥхадыйан олордоҕуна, аччыгый кынна Маайаҕа куул собону ыытан абыраабыта. Ийэ кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Мать жены, теща
Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Оттон биһиги Василий Михайлович ийэтин ылыах. Далан
Ордук Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
Ийэ кынным күтүөтэ «уордаран ыалдьарыттан» туһунан суол санааҕа түстэ. С. Федотов; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ күтүөккэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) — эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: бабушку жены, старшую сестру жены, тетку жены, жену родного или двоюродного брата жены, жену родного дяди жены
Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кылыным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах-өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Кырдьаҕас аҕа кылын — кийииккэ эрин абаҕата эбэтэр бииргэ төрөөбүт убайдарыттан саамай аҕа саастаахтара. ☉ Дядя или самый старший из родных братьев мужа
Манчаары ийэтэ «Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран, өлөрхаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон, ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини», — диирэ, ол курдук эрэнэрэ. МНН. Сиэн кылын — күтүөккэ кэргэнин убайын эбэтэр сурдьун оҕото (үксүн уол оҕо туһунан). ☉ Сын старшего или младшего брата жены
[Дарыбыан Ганяҕа (кэргэнин тастыҥ сиэнигэр):] Сиэн кылын да буолларгын, эдэриҥ быһыытынан, сатаатар, бэлэм маһы уокка быраҕыа эбиккин. Н. Туобулаахап. Тастыҥ ийэ кылын — күтүөккэ кэргэнин абаҕатын, таайын ойоҕо. ☉ Жена родного дяди супруги. Тастыҥ ийэ кылыным сэттэ оҕолоох тулаайах хаалбыта. Тастыҥ кылын — күтүөккэ кэргэнин аҕатын, эһэтин бииргэ төрөө-бүт, тастыҥ даҕаны убайдара, бырааттара. ☉ Родные, двоюродные братья отца и дедушки жены. Тастыҥ кылыным оҕолоро хоно кэлбиттэрин билбэккэ гына сыстым. Уол (оҕо) кылын — күтүөккэ кэргэнин сурдьа. ☉ Младший родной брат жены
Мин уол кылыным бэрт тэтиэнэх киһи эбит.  [Марья Дмитриевна:] Эн [Пьер] ол уол кылыҥҥын мин ааппыттан Москваттан барарыгар, мин икки харахпар көстүбэтигэр бирикээстээ диэн көрдөстө. Л. Толстой (тылб.). Эбэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эбэтэ, хос эбэтэ. ☉ Бабушка, прабабушка жены. Эбэ кылыммыт сиэннэрин көрөөрү, сотору-сотору кэлэр. Эһэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эһэтэ, хос эһэтэ. ☉ Дед, прадед жены. Эһэ кылына былыргыга улахан баай киһи эбитэ үһү
ср. тюрк. кадын, каҕын, кайин ‘тесть’
II
аат. Дохсун майгы, быһыы. ☉ Суровость, строгость
Кылына бэрт. ПЭК СЯЯ
Ат таныытыттан сииктээх күдэн бурҕачыйан, тымныы кылынын кытта хатыһан, сыр-сыр гынар. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. хылыҕ ‘поведение, характер, нрав; основные свойства, сущность, природа’, тув. хылых ‘вспылчивость, запальчивость, раздражительность’

I
1. туохт.
1. Үөһэттэн аллара диэки суулун, эһиллэн сиргэ тиий (хол., охтон, сууллан биитэр мүччү баран). ☉ Устремляться вниз, падать (напр., сорвавшись, выскользнув). Харандааһа сиргэ түстэ
□ Көҥүс кытыытын сиритэ үктээн, аллара түһэ сыһыталыыр. Амма Аччыгыйа
Иннэм муоста быыһыгар түһүөхчэ түспэккэ биэрэҥнии сытта. Н. Заболоцкай
Кини сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Үөһэттэн аллара сыҕарый, аллара диэки хамсаа. ☉ Спускаться, сходить, слезать
Өлөксөй уол ийэтин ньилбэгиттэн түһэ охсон, сүүрэн хатымахтанна. Амма Аччыгыйа
Власий Юрьевич массыынаттан түһэн, сэлиэһинэй ыһыллыбыт сирин кэрийэ хаамта. А. Фёдоров
Кыһын хайаттан хатыыскалаан түһэ оонньуубут. Н. Түгүнүүрэп
Күн лаппа арҕаалаабыт, мыраан кэтэҕэр түһүөхчэ түспэккэ ыйаанан турар. Л. Попов
3. Үөһэттэн таммалаа (сөҥүүнү этэргэ); кутулун (хол., күн сардаҥатын этэргэ). ☉ Идти, падать (об осадках); струиться (напр., о лучах солнца)
Күн уота таҥнары саккыраччы сандааран түһэн, уулаах хонуу сири сылытан, дыгдаҥначчы сырдатта. П. Ойуунускай
Арай көрдөҕүнэ, уу үрдүгэр сып-сырдык кустук түһэн олорор үһү. Суорун Омоллоон
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
4. Төрдүгүттэн туллан кэл, тулун. ☉ Опадать (о листьях); лезть, выпадать (напр., о волосах, зубах)
Тииһэ түспүт, маҥан баттахтаах Талкы оҕонньор уотун иннигэр олорор. Күндэ
Хаппыт сэбирдэхтэр үөһэ-аллара ытыллан, тоҥ сиргэ түһэллэр. Н. Якутскай
Түргэнник куурдаарылар, баттаҕы сотторунан охсуолууллар, мантан баттах тостумтуо буолар, түһэрэ элбиир. ТЕН ИДь. Кураанах, сыата суох баттах тостумтуо, түһүмтүө буолар. ГВЕ ТБГ
5. Көтөн кэлэн олор (хол., ууга, сиргэ). ☉ Садиться, приземляться (напр., на поверхность чего-л.)
Парашютунан түһэргэ үөрэтэллэр. Н. Якутскай
Үс кус оруобуна аттыбар кэлэн түстүлэр. Т. Сметанин
Арҕаа диэкиттэн үрүҥ көмүс өҥнөөх сөмөлүөт көтөн кэлэн аэродромҥа түстэ. И. Данилов
6. Ыйааһыҥҥынан туохха эмэ батары киир, батылын. ☉ Погружаться во что-л. (напр., в глубокий снег), застревать где-л. Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт эбит. Суорун Омоллоон
Сорох сиргэ уйдара-уйдара, хомурахха батарыта түһэллэр. Н. Якутскай
Тайах арыт, тибии типпит сиригэр, хаарга моонньугар диэри түһэр. И. Федосеев
7. Аллара диэки хайысханы тутуһан бар, айаннаа. ☉ Двигаться сверху вниз, спускаться (напр., с горы)
Кыраныыссаны туорааччы, үөһэттэн эрэ түстэр, ханна да куотар, саһар кыаҕа суоҕа. Н. Якутскай
Салгыы айанныыбыт, аллара түстэхпит ахсын өрүспүт кэҥээн истэ. «Чолбон»
△ Ханна эмэ кутулун (хол., уу хайысхатын этэргэ). ☉ Стекать откуда-л. куда-л. (напр., о потоке воды)
Дьонун кытары киирсэн иһэн, хайаттан ньирилээн түһэр таас үрэҕи аан маҥнай көрбүтүн өйдөөн кэллэ. Н. Лугинов
Мин тайах турарынан аатырбыт Силээннээх үрэх Индигиргэ түһэр төрдүгэр тайахчыт ыппын Суоругу сиэтэн баран истим. Т. Сметанин
Уһун синньигэс толоон сир хаба ортотунан Үчүгэй диэн бэрт дириҥ сыырдаах көҥүс үрэх түһэр. Н. Заболоцкай
8. Уруккугунааҕар аччаа, намтаа (хол., сыананы, кыраадыһы этэргэ). ☉ Падать, понижаться (напр., о цене, температуре). Ырыынакка собо сыаната түспүт. Хаанын баттааһына түспүт. Ыйааһыным лаппа түстэ. Оҕобут кыраадыһа түспүт
□ Тэрээһин мөлтөх сиригэр үүт түһэр, кыра сүөһү тоҥор, титириир. «Кыым»
△ Уруккугунааҕар көҕүрээ, аҕыйаа (уу таһымын этэргэ). ☉ Понижаться, снижаться, уменьшаться (об уровне воды)
Лоҥкууда үрэх сааскы уута түһэн, соломмут кытыллар долгуннура оонньуур күөх үүнүүнэн күөгэйдилэр. М. Доҕордуурап
Сүүрүктээх үрэх уута барарын ылыннаҕына, түргэнник түһэр эбит этэ. Е. Макаров
Күөл, уута түстэҕинэ, уолба аатырар. Багдарыын Сүлбэ
Мастаах уута, үһүйээн быһыытынан, икки төгүл түһэ сылдьыбыта биллэр. «ХС»
9. Үөһэттэн эбэтэр ыраахтан кэлэн туох эмэ үрдүгэр түбэс, тугу эмэ тап. ☉ Сверху или с лёту попадать куда-л., во что-л. Биэс буулдьа биир сиргэ түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Тааҥка мотуорун үрдүгэр түһээрэй диэн холуйан, бытыылкабын быраҕан кыыраттым. М. Доҕордуурап
Өстөөх миинэлэрэ тиийэн өрүскэ түспүттэрэ. Т. Сметанин
△ Кимиэхэ, туохха эмэ тэйиччиттэн ыстанан тиий, саба түс. ☉ Наброситься на кого-что-л.
Эһэ туой атыыр борбуйугар түһэр этэ. Суорун Омоллоон
Эһэ анаҕаһын көмүскээн кимиэхэ баҕарар, хаһан баҕарар түһүөн сөп. Далан
Ыстанан тахсан, Киириги кырбыы турар бандьыыт үрдүгэр түстүм. С. Ефремов
Ыт кэллэ да, хапкааннар үрдүлэригэр түһэн, ытыран баран, сүүрэ турда. «ХС»
10. Ханна эмэ хонук сирдэнэн тохтоо. ☉ Останавливаться, располагаться где-л. на отдых, ночлег. Кыыс куоракка эдьиийин аахха түспүтэ
□ Абына-табына мастаах үрэх таһыгар тохтоон түстүбүт. А. Софронов
Кинилэр өрүс хаҥас кытылыгар балаакканан түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
11. Хараҥардан, хаххалаан көһүн (күлүк туһунан); хайдах бааргынан тэйэн, туох эмэ ньууругар көһүн. ☉ Падать на что-л. (о тени); отражаться на поверхности чего-л.
Үрүҥ суорба күлүгэ түспүт Харгылаах Сиинэ ньууругар. С. Данилов
Уҥа диэки күөл иэнэ Чугас көстө мэндээрийэр, Сааскы халлаан күөх килбиэнэ Күөлгэ түһэн килэдийэр. П. Тобуруокап
Дьиэттэн, күрүөттэн уһун күлүктэр түспүттэр. Н. Габышев
12. Күрэххин саҕалаа (күрэхтэһиигэ). ☉ Стартовать (в соревнованиях)
Эмискэ дьон саҥата: «Аттар түстүлэр!» — диэн аймана түспүтэ. И. Федосеев
Сүүрүк аппыт бастыҥа сындыыстана көттүн. Кырдал устун ыстанан, Кылыыһыттар түһүҥ. И. Чаҕылҕан
Кини бастаан туоһу хаамыылаан көрдө уонна субуруччу иккитэ түһэн көрдө да тиийбэтэ. «ХС»
13. Хаамп, хаамыыта оҥор (хол., саахымакка, дуобакка, хаартыга). ☉ Ходить, делать ход (напр., в шахматах, шашках, в карточной игре)
Дуобат оонньуу олорон, атыннык түһэн тэҥнэһэр кыах чахчы баара. Далан
Кинилэр хаарты оонньууллар, сибигинэһэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотунунан сабабын, эйиэхэ буугунайынан түһэбин». «Чолбон»
14. Туох эмэ ыраах, түгэх өттүгэр бар; ыраах ханна эмэ бар. ☉ Спрятаться, укрыться, скрыться где-л.; податься куда-л. Кулгаах-кулгаах уол сургаахха сыстан хаалар, Мурун-мурун уол муннукка түһэр
Саха фольк. Оҕо-дьахтар куттанан бары тыаҕа түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Арай кини Тайҕаҕа көмүс сиригэр түһэн хааллын. Н. Заболоцкай
15. кэпс. Олохтон, олоҕуран турар сиргин бул. ☉ Заложить фундамент чего-л. (напр., здания)
Бүгүн Лоҥкуудаҕа түөрт дьиэ акылаата биирдэ түстэ. М. Доҕордуурап
Дьиэ түһүөхтээх сирин хаарын күрдьэн бүтэрдилэр. Айталын
16. көсп. Саба сатыылаа, саба бүрүй (айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Подниматься, появляться, наступать, накрывать (о явлениях природы — напр., о жаре, тумане)
Күһүн хаһыҥ түһэн от-мас хагдарыйан барда. М. Доҕордуурап
Сороҕор түүн туман түспүтүн кэннэ тахсабыт. И. Сосин
Сайыҥҥы күн чаҕылычччы көрөн турар буолан баран, куйаас түһэ илик. Н. Павлов
Табалар өлгөм, намчы лабыкталаах, улахан тыал-куус түспэт бүччүм сиригэр түбэһэн, ырааппатылар. А. Кондратьев
△ Баар буол (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Появляться, возникать (напр., о насекомых)
Хаппыыстаҕа түһэр чиэрбэ үөнү эмтиир. Күннүк Уурастыырап
Күлүмэн бөҕө түспүт, сүөһүлэр тэбиэлэнэн эрэллэр. У. Нуолур
Бу салгына чэбдигин, үөн-көйүүр түһэ илигэ үчүгэйин. «Кыым»
17. көсп., кэпс. Ааҕылын, ааҕыллан киир (хол., түһээн, харчы туһунан). ☉ Начисляться, приходиться на чью-л. долю (напр., о налоге, деньгах). Хамнас бүгүн түспүтэ дуу?
□ «Эйиэхэ төһө нолуок түстэ?» — диэн Макаар Маҥкыттан ыйытар. Күндэ
Нэһилиэккэ оҕо тардыыта түспүт буоллаҕа. Н. Якутскай
18. көсп. Урукку киэпкэр, туруккар киир. ☉ Вернуться в прежний вид, прежнее состояние
Суон киһи, дьэ холкутугар түһэн, оннун булунан олорунна. Амма Аччыгыйа
Хос иһинээҕи олохтоохтор сыһыаннара урукку чөлүгэр түһэн барда. Н. Лугинов
2. көмө туохт. суолт.
1. -а, -ан сыһыат туохтуурдары кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын олус түргэнник, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан некоторых глаголов выражает значение мгновенности, внезапности действия. Кууһа түс. Көстө түс. Көтөн түс
□ Дьонум, хаһыытаһа түһэн баран, таһырдьа ыстаннылар. Н. Неустроев
Бааска сүүрэн кэлэн, омунугар уокка түһэ сыһан баран, арыычча туора ойдо. Амма Аччыгыйа
Ытааппын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ. Т. Сметанин
2. -а, -ан, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын кылгас кэм иһигэр биитэр ситэ оҥоһуллубатаҕын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан, -ыы основного глагола, выступая в роли вспомогательного глагола, означает кратковременность и незавершённость действия. Чэ, ыллыы түһүөх
□ Кыратык утуйа түһэн ылыахха. Н. Лугинов
Ону-маны дьиэ эргиннээҕини кэпсэтэ түһэн баран, көхсүн этиппэхтээтэ. Софр. Данилов
Маайыс, кыра соҕустук аһыы түһүөх. С. Ефремов
♦ Ааккын түһэн биэримэ — ким да, туох да аатын (биитэр бэйэҥ ааккын) киртиппэт гына сырыт. ☉ Не подвести кого-л., не подкачать, не ударить лицом в грязь. Кытаатан, оскуолаҥ аатын түһэн биэрбэт гына сылдьаар. Аан антах түһэр (барар) көр аан I. Киһи этэн биэрдэҕинэ аан антах баран иһимэ, бэйэҥ толкуйдаа. Ааһа түс көр аас I. Чугаһынан кинилэр аҕаларын ааһа түһэр уус суоҕа буолуо. Ааһа түһэн көр аас I. Муҥхаһыттар, ааһа түһэн, халлаан быдан хараҥарбытын кэннэ бүппүттэрэ. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс көр айах I. «Хайа, туох айаҕар түһэ сырыттыҥ?» — диэтэ ойоҕо Көстөкүүҥҥэ. Аматыгар түспүт көр ама I. Киһилэрэ аматыгар түспүт көрүҥнээх. Бала түс кэпс. — харса-хабыра суох үрдүгэр түс. ☉ Бросаться, кидаться на всех без разбору. Сиэмэх кыыл аччык кэмигэр барыҥныырга барытыгар бала түһүөн сөп. Боргор түс көр бор. Саатар сирэйэ суох буолбут, боругар түспүт. Былдьаһыкка түс көр былдьаһык. Сүр ыксалынан, былдьаһыкка түһэн, хомуна оҕустулар. Быһа түс I көр быһа I. Киһини сүгүн саҥардыбаттар, быһа түһэ олороллор
□ «Чэ, оннук-маннык буолума», — ийэтэ иннин биэриэ суох быһыынан, быһа түһэн утары саҥарбыта. М. Попов
Быһа түс II көр быһа I. Ийэтиттэн араарыллыбыт убаһа дьүдьэйбитинэн барар, онуоха быһа түһэ иликтэринэ, убаһалары үчүгэй хаачыстыбалаах күөх отунан аһатыллыахтаах. «Кыым»
Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ көр бэйэ. Ханнык да мүччүргэннээх кэмҥэ бэйэ бодоҕун түһэн биэриэ суохтааххын. Бэлэһигэр (айаҕар) түһэрдэ көр бэ- лэс. Дьон бэлэһигэр түһэрбэтэр үчүгэй буолуо этэ. Икки илиитинэн түстэ көр икки I. Оҕолор минньигэскэ икки илиилэринэн түстүлэр. Илин-кэлин түс (түһүс) көр илин-кэлин. Күөрэгэй күүһэ кыайарынан үлэлиирин, илин-кэлин түһэрин үрдүнэн, маачаха ийэтэ кыыһырыыта, мөҥүүтэ күүһүрэн истэ. Т. Сметанин. Кыратыгар аҕатын кытта онноманна сылдьыһан илин-кэлин түсүһэрин олус сөбүлүүрэ. А. Пахомов. Илэ-сала көт (түс) көр илэ-сала. Оҕолор барахсаттар ийэлэригэр илэ-сала түһэ сылдьаллар. Иннин быс (быһа түс) көр илин I. Баччааҥҥа диэри ким да иннин быһа түһэ илигэ. Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) көр кэтэх. Оҕо сааһым доҕоро барахсан, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүө турдаҕа. Киэҥҥэр түс — арыый уоскуй, холкутуй. ☉ Овладеть собой, успокоиться
Дьэ, киэҥҥэр түһэн уоскуйбуккун дуу? Көҕүс түс көр кө- ҕүс III. Сай саҕа санньыйа санаамаҥ, сүөм саҕа көҕүс түһэ олорумаҥ. Саха фольк. Аргыспыт дьон кэннигэр көҕүс түһэн олороохтуур. «Чолбон»
Тууйастаах арыытын өҥөс гынан көрбүтэ, көҕүс түспүт эбит. СДТА. Көлөһүнэ сарт (саба, көҥү) түстэ көр көлөһүн. Отчуттар көлөһүннэрэ сарт түһэн, сылайан-элэйэн, омурҕанныы бардылар. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Кэнникинэн уол санаарҕаан көп түһэн сылдьара. Көтөн түс көр көт I. Өйүгэр эмискэ били ырыа тыла көтөн түстэ
□ Аанынан аан туман аргыйда
Таһыттан дьон көтөн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Кумааҕы үрдүгэр түс көр кумааҕы. Учуутал кыыһа киэһээҥҥитин аһаат, кумааҕытын үрдүгэр түһэр. Кута куртаҕар түстэ көр куртах. Хараҥаҕа айаннаан истэххэ, сорох ардыгар киһи кута куртаҕар түһэр. Күлүк түспэтэх көр күлүк. Күлүк түспэтэх ыраас дууһалаах оҕо. Кэдэрги түс көр кэдэрги. Үтүө киһиэхэ эргэ биэрэн оҕом олоҕун оҥоруум диэтэх аайы, дьэ кэдэрги түһэн иһэр. М. Доҕордуурап. Мааркаҕын түһэн биэримэ кэпс. — ааккынсуолгун түһэн биэрбэт гына, бэрээдэктээхтик сырыт. ☉ соотв. держать марку. Ханна да сырыттаргын, мааркаҕын түһэн биэримэ. Маҕыйа түһэн баран көр маҕый. Уол утарылаһааччытын маҕыйа түһэн баран саайда. Мүччү түс — туох эмэ мэһэйи, ыарахан кэми туораа. ☉ Преодолеть препятствия, трудности, пережить что-л. без потерь
Миэхэ биир үөрэнэр сылбын мүччү түһэрим улахан наадалаах. П. Ойуунускай
Бу кинилэр мүдүрүннээх бүтүн сылы этэҥҥэ мүччү түспүт үөрүүлэрин малааһыннарын кэриэтэ буолар. Эрилик Эристиин
Төһөлөөх суоту суоттаан, хас сыыппараны өрө-таҥнары хатайдаан, бүтэһик эксээмэни мүччү түстүбүт. С. Федотов. Наһаа түс — туохха эмэ аһара бар, аһара түс. ☉ Перебарщивать, переходить меру в чём-л.
Тугу барытын сокуон олохтообут бэрээдэгинэн, сокуону токуруппакка, наһаа түспэккэ эрэ олоххо киллэриэхтээхпит. М. Попов. Нөҥүө түһэр — 1) ымсыытыгар, иҥсэтигэр наһаа түһэр, өрүскэлэһэр. ☉ Перестараться, перегнуть палку, удариться в крайность (от жадности)
Бу акаарыҥ онно киирэн күбүрүнээтэргэ бэрик биэрбит уонна нөҥүө түһэн: «Нэһилиэк дьонугар түһэр түһээн олус кыра, эбэн биэриэххэ», — диэн үтүөмсүйэ сатаабыт. И. Никифоров; 2) тугу эмэ аһара барардыы оҥор. ☉ Впадать в крайность
Киһи хайҕаатаҕын аайы, нөҥүө түһэн иһэллэр. Ньирэйгэр түс көр ньирэй. Бу уол дьэ кэлэн ньирэйигэр түспүт дуу? Ньыла көт (түс) көр ньыла. Киниэхэ мэлдьи албыннаһа, ньыла түһэ сылдьаргын сөбүлүүр. Э. Соколов
Оҕотугар түспүт көр оҕо. Биһиги бары даҕаны, оҕобутугар түһэммит, сэргэҥнэһии буолла. ФВС К
[Оҕонньор:] Миигин көрдөххүтүнэ сатанар, кырдьан оҕобор түстүм. «Чолбон». Оҕо түспүт көр оҕо. Сураҕа, кыыстарын оҕото түспүт үһү. Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түспүт сэрэбиэй көр оҥоруу II. Окко түспүт оҥоруута, сиргэ түспүт сэрэбиэйэ билиэ буоллаҕа. Өйүгэр көтөн түстэ көр өй. Куораттыыр санаа кыыс өйүгэр көтөн түстэ. Өлөн түстэ — өмүттэн хаалан, эппиэттэһэр кыаҕа суох буолла. ☉ Быть сражённым неожиданным известием
Павлуцкай муҥнаах учуутал ыйыттар эрэ өлөн түһэр. Ф. Софронов. Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс көр өлүү I. Сэрии кэмигэр бартыһааннар өлүү айаҕын бүөлүү түһэллэрэ. Өҥ антах түһэр көр өҥ II. Салайааччылара мунньах аайы өҥ антах түһэн иһэр. Өрө биэрэн түһэн кэпс. — сытыы-хотуу, харса суох дьахтар туһунан. ☉ Шустрый, бойкий (обычно о женщине). Өрө биэрэн түһэн, киһини саҥардыбат даҕаны. Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Оҕо үөрүүтүттэн өрө көтө түстэ. Өрө хабылла түс — хаһыытаан-ыһыытаан, этиһэн киирэн бар. ☉ Наброситься на кого-л. с криком, руганью
Дайыыла, мөккүспүтүн уоҕа ааспакка олорон, өрө хабылла түстэ. С. Данилов. Өһөн түс көр өс I. Ону истэн баран, оҕонньор өһөн түстэ. <Өһүргэнэн (үөрэн)> өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ көр өттүк. Дьоно өһүргэнэн өттүктэрин үлтү түһэ сыстылар
□ Сарсыарда сайылыкка тахсарга сүбэлэспиппитин ийэбэр иһитиннэрбиппэр үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ. Далан. Саба түс көр саба. Чугастааҕы дьоно сайыҥҥы отун үлэтин, кыһыҥҥы үлэтин даҕаны бары саба түһэн оттоон бүтэрэн биэрэллэр. Саха фольк. Санаа (өй) көтөн түс- тэ — тугу эмэ гынарга эмискэ санаа киирдэ; эмискэ сорунна. ☉ Вдруг осенило, пришло на ум кому-л.; внезапно взяться за какое-л. дело. Эмискэ онно бара сылдьар санаа көтөн түстэ. Санаата түспүт — туохтан эрэ санаарҕаата, санньыйда. ☉ соотв. руки опустились
Мантан Миша санаата улаханнык түстэ. Суорун Омоллоон
Өрүүсэ туохтан санаата түспүтүн бэйэтэ да билбэт. А. Сыромятникова
Бурдук үүммэт буоллаҕына, бааһынай санаата түһэр, сүрэҕэ хараастар. П. Егоров
Санныттан түс көр сарын. Үлэбин бүтэрэн санныбыттан улахан сүгэһэр түспүтүн курдук санаммытым. Санньы түс (буол) көр санньы. Ийээ, иккиэн эргиллэн кэлиэхпит, Хараастан санньы түһэ сылдьыма. И. Егоров
Синигэр түстэ (тиийдэ) көр син I. Тиһэҕэр кини синигэр түстэ. В. Титов
Куһа эмиэ көтөн чугас түстэ, Максим синигэр түһэн, турбутунан куска утары киирдэ. Н. Габышев
Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ көр сир II. Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Сискин көннөр (көннөрө түс) көр сис. Ийээ, сылайбыккын, киирэн сискин көннөрө түспэккин ээ. Сөҥ түс көр сөҥ II. Аҕам итинник сөҥ түһэн эппититтэн, хараҕым уута халыс гынна. М. Чооруоһап
Киһим тута сөҥ түспүтэ, хоргуппут курдук көрөн ылбыта. «ХС»
Сулбу түс көр сулбу. Ынахтара сааһыары ыран-дьүдьэйэн сулбу түһэн хаалбыт. Сүөм түс <намтаа> көр сүөм. Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр. Саха фольк. Никита Петрович суолга саҥата-иҥэтэ тобуллааччы, ол бэйэтэ бүгүн сүөм түһэн, харыс намтаан иһэр. С. Никифоров
Сыыс (сыыска) түһэримэ көр сыыс II. Туох саҥа, кэскиллээх баарын сыыс түһэрбэккэ үөрэтии, билии — бу буолар ханнык баҕарар мэхэнисээтэр чулуу хаачыстыбата. «ЭК». Таҥнары бар (түс) көр таҥнары. Үүт былаана туолуохтааҕар буолуох, таҥнары барбыта. Тиэрэ кэлэн (баран) түһэ сыс — көрбөтөххүн көрөн, олус соһуй. ☉ Чуть не упал (от удивления). Аҕам куораттан кэлбитин көрөөт, соһуйан тиэрэ баран түһэ сыстым
□ Дьиэ иһигэр киирээт, соһуйан тиэрэ кэлэн түһэ сыстым. П. Чуукаар
Тиэрэ түс көр тиэрэ. Дьоҥҥо киҥэ-наара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэбис, биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тоҕо түс кэпс. — туох эмэ элбэҕи, ыараханы кылгас кэм иһигэр оҥорон, бүтэрэн кэбис (хол., уһуннук сыһан-соһон баран, эмискэ ылсан). ☉ Справиться с чем-л. (напр., с тяжёлой работой, трудным заданием) очень быстро, в одночасье (обычно после длительной подготовки)
Архытыактар Ходорев бырайыак оҥороругар дьоҥҥо көрдөрөр, сүбэлэтэр, толкуйдуур, ол кэнниттэн дьэ биирдэ тоҕо түһэн сөп-сөп миэстэлэрин көннөрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Толук түс көр толук. «Оҕону баран ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков
Төбөтүгэр түспэт (киирбэт) көр төбө. Хайдах да быһаарбыттарын иһин, төбөтүгэр түспэтэ. Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Сорох баҕас, сынньанаары тахсабын диэн, үлэҕэ төбөм оройунан түстүм. М. Доҕордуурап
Төлө түс көр төлө. Баһыкка Бааската хаайыыга олоро түһэн баран, кини обургу, кэм сатаан төлө түһэн, нэһилиэгэр тахсан тииһин-тыҥыраҕын кумунан олорбута. Н. Кондаков. Түлэйбалай түс — мэйииҥ иирэн түҥ-таҥ бар (ыалдьан эбэтэр быста илистэн). ☉ Впадать в забытье (в результате болезни или изнеможения)
Түлэй-балай түһэн сыттаххына Ордук өйдүүгүн олох кэрэтин, Күн сырдыга үтүөтүн. Т. Сметанин
Түөрт атах түс көр түөрт. Саа тыаһын истээт, аттар түөрт атах түһэн бардылар. «ХС»
Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ. Барар да киһи аа-дьуо барар баҕайыта, эйиэнэ барыта түптэ тутум үөһэ түһүү, ууга-тыаҕа үктэнии. Н. Босиков. Түһэн биэр I — ким, туох эмэ аатын-суолун түһэр, намтат. ☉ Подвести, подкачать кого-л.
Кыра дьонтон дьорҕоот киһи үҥсэн көрдөҕүнэ, оччотооҕу кинээстэр, кулубалар баайы түһэн биэрэллэрэ баар буолуо дуо?! Эрилик Эристиин
Сэриигэ дубук-дабык туттан мүччүргэннээх кэмҥэ түһэн биэрбит саханы мин билбэтэҕим. Т. Сметанин. Түһэн биэр II — муҥ кыраайгынан хамсан (хол., сүүр, үлэлээ). ☉ Поднажать, припустить во весь дух
Оҕолор үлэлэрин эрдэ бүтэрээрилэр, өссө түһэн биэрдилэр. Амма Аччыгыйа. Умса-төннө түс — куруутун үлэ үөһүгэр сырыт; бааргынан-суоххунан мөҕүс. ☉ Быть постоянно занятым работой; хлопотать, не жалея сил. Оҕолорум, сиэннэрим тустарыгар дии-дии умсатөннө түһэр
□ Уонтан тахса сыл ынах ыабыт, умса-төннө түспүт титииктэрэ сайыспыттыы ыраах кубарыһан хааллылар. М. Доҕордуурап. Умса түс кэпс. — өл, өлөн суох буол. ☉ Умереть
[Баһылай:] Мин умса түстэхпинэ, хайдах эрэ ыал буолан олороллор. А. Софронов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> — күүс-көмө буолар, баар-суох эрэнэр (киһитэ, хол., оҕото). ☉ Тот, за которым в старости чувствуешь себя как за каменной стеной (обычно о своём ребёнке). Кырдьар саастарыгар умса түстэхтэринэ сүүстэриттэн өйүүр уол оҕоломмуттара. Уостан түспэт — кэпсэлгэ сылдьар, дьон сэргиир. ☉ Не сходить с уст
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын Уонна умнуллан сүппэккэ Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Уот тымта түһэр көр уот. Кыыс өһүргэнэн уот тымта түстэ. Уот халахайга түс — олус ыксаан тугу эмэ оҥор. ☉ Сильно торопиться, делать что-л. в крайней спешке. Сарсыарда дьоммут уот халахайга түһэн кэлэллэрэ буолуо. Ууга-уокка түс — улахан ыксалга, соһуччу балаһыанньаҕа киир. ☉ Попадать в критическую ситуацию, впадать в панику, в спешку
Биир күн, хамыыһыйа мунньаҕар ыҥырыы ылан, Миисэ ууга-уокка түһэ сырытта. Н. Лугинов
Итини истээт, Муоча айманан, букатын ууга-уокка түстэ. У. Нуолур. Үрдүгэр түһэр — 1) харса суох мөҕөн-этэн киирэн бар. ☉ Набрасываться на кого-л. с руганью, распекать, разносить кого-л. за что-л. Дьиксиммитим чахчы буолан тахсыбыта, уот ааныттан мин үрдүбэр түспүтэ. Софр. Данилов
Тэппэй ааны сабан тахсарын кытта, ийэтэ үрдүгэр түспүтэ. Далан
«Кинигэни хайаҕыт ылла?» — диэн оонньуу олорор Арамааскы биһиги үрдүбүтүгэр түспүтэ. Н. Борисов; 2) туохха эмэ үлүмнэһэн, өрүһүспүт курдук саба түс. ☉ Быстро, стремительно набрасываться на что-л.; торопливо браться за что-л. Иван Иванович төлөпүөн үрдүгэр түстэ. Софр. Данилов
«Убай-быраат дьон болдьоспут курдук тэлгэһэҕэ тиксиһэ түһэр эбиккит дуу», — диэн хаадьылыы-хаадьылыы Сүөкүлэ эмээхсин чаанньыгын үрдүгэр түспүтэ. П. Аввакумов; 3) тугунан эмэ олус үлүһүй. ☉ Увлекаться чем-л., тянуться к чему-л.. Киэһэ буоллар эрэ кыыс кинигэ үрдүгэр түһэр. Үрдүттэн түһүмэ кэпс. — тугу эмэ ирдииргин ууратыма, арахсыма. ☉ Донимать кого-л., приставать к кому-л.
Итэҕэһин булбут киһитин үрдүттэн түспэт идэлээх. Үс туман түһүөр диэри (түспүтүн кэннэ) көр туман. Андриан киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Ньукууһа бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ үс туман түспүтүн кэннэ, отуутун уотунан сирдэтэн ходуһатыттан тахсар. М. Чооруоһап
Күн кылайа тахсыаҕыттан үс туман түһүөр диэри ходуһаттан тахсыбакка мөхсөллөр. К. Сосин. Хаана дьэбидис гына түстэ (гынна) көр хаан. Уол өһөс санаата киирэн, хаана дьэбидис гына түстэ. <Хайа> үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (түһэн хааллыҥ, түһэ сырыттыҥ)? сөбүлээб. — ханна сүтэ сылдьаҕын? ☉ Куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
«Хотуок, хайа үөдэн түгэҕэр түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотуна мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Халахайга түс — тугу эмэ аһаран баран, дьэ өйдөөн эбэтэр сүтүктээн ыксаа, абалан. ☉ Досадовать, горько сожалеть о чём-л.
Мэҥэ, Амма уолаттара Биһигинниин билсиһиҥ, Хата бытааран, куоттаран Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков. Халлаантан түс — эмискэ баар, бэлэм буол (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ соотв. падать с неба (употр. обычно в отриц. ф. — букв. сваливаться с неба)
Билиикөрүү киһиэхэ Биирдэ түспэт халлаантан — Уктан тоноон отонунан Оҥоойугу толорордуу, Онтон-мантан хомуллан, Улам-улам мунньуллар. Күннүк Уурастыырап
Ас-таҥас халлаантан түспэт, дьон төһөнү оҥороллор да, соччону үллэстэллэр. И. Аргунов. Хараҕыттан уот чаҕылла түстэ көр харах. Уол саайаатын кытта, хараҕыттан уот чаҕылла түстэ. Хараххын тымныта түс көр тымныт. Бар, сытан кыратык хараххын тымныта түс. Чөлүгэр түстэ — уруккутун курдук буолла; оһорунна. ☉ Приобрести прежний облик; восстановиться
Бу алдьанан-кээһэнэн турар олох урукку чөлүгэр түһэрэ бэрт ыар. Күндэ
Эдэр, күүстээх эт-хаан түргэнник урукку чөлүгэр түһэ охсубута. Н. Лугинов
Эн күн эргиччи көрөн киирэр алааскар олох чөлүгэр түстэ. И. Егоров. Ыҥырыатыгар түспүт — 1) уолбут (күөл туһунан). ☉ Обмелевший (об озере). Бу күөл урукку киэбин сүтэрэн, ыҥырыатыгар түспүт; 2) мууһун хайыҥар тиийбэт уулаах ойбон. ☉ Прорубь, где вода не достаёт до кромки льда. Ыҥырыатыгар түспүт уулаах ойбонноохтор. Эдэригэр түс- пүт — бэйэҥ сааскар сөбө суох эдэр буолан көһүн. ☉ Выглядеть моложе
Мин ийэм, били куоракка хаайтаран, саҥата суох муунтуйан олороро букатын мэлийэн, эдэригэр түһэн, сүүрүүнэн сылдьара. Далан
Эмээхситтэр сайылыктарыгар таҕыстахтарына эдэрдэригэр түһэллэр. «ХС». Эн антах түһэр түөлбэ. — туохха барытыгар аһара бар. ☉ Впадать в крайность, перегибать палку в чём-л.. Кыһалҕатын төһө кыалларынан толуйдах аайы, эн антах түһэн иһэр
◊ Ааһа түс — тугу эмэ аһара бар, ааһыах буол. ☉ Миновать (проходить, проезжать) что-л., пройти мимо
Үрүҥ эһэ дьиэни ааһа түһэн истэҕинэ, эмиэ үһүстээн ытан кууһуннардым. И. Федосеев. Быһа түс — саамай кылгас, көнө суолунан бар. ☉ Пойти напрямик, срезать путь. Алааһыгар тыанан быһа түстэ. Дьөлө түс көр дьөлө. Буулдьа туоһу дьөлө түспүт
□ [Баһылай:] Эмээхсиэн, тугу гынан киирдиҥ, били кийиитиҥ киһийдэх ханна дьөлө түстэ? А. Софронов
«Итиннэ дьөлө түһэн олоруоҥ дуо, бар, уута баһа охсон таһаар!» — диэн дэлби барбыта. Н. Якутскай
Бэйэм эрэ буолбакка, ол дьону булбатым, ханна дьөлө түспүттэрэ буолла? М. Доҕордуурап. Орун-оннугар түс — урукку туруккар киир (хол., туох эмэ дьыала өр быһаарыллыбакка сылдьан баран). ☉ соотв. становиться на своё место
Дьыала быһаарылыннаҕына, барыта орун-оннугар түһүө. Д. Таас
Өйүгэр түһэр көр өй. Дьэ, үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов
Ол эрээри ити ыра мин өйбөр сатаан түспэт ээ. П. Филиппов. Бастакы поэттар айымньылара ол кэмнээҕи үөрэҕэ суох хараҥа дьон өйүгэр түһүмтүө этилэрэ. НЗК ОТК. Өрө хабылла түс — сүрдээх улаханнык тыаһаа, тоҕо саалын. ☉ Разразиться, загрохотать
Чаҕылҕан кэнниттэн этиҥ тыаһа өрө хабылла түстэ. Саба түс көр саба. [Саһыл оҕолорун] үрдүлэригэр саба түһэн, иккиэннэрин суумкам иһигэр угуталаан кэбистим. Суорун Омоллоон
Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин
Мойот оттубут тимир оһоҕор саба түһэн итиннэ. Т. Сметанин. Сапта түс — саба түс диэн курдук (көр саба). Эһэ кэлэн киһибитин сапта түстэ
□ «Ийээ, мин билигин элбэх да моонньоҕону моонньоҕонноотум ээ», — Таня ийэтигэр кэлэн сапта түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тоҕо түс — охтон, иҥнэн тугу эмэ тох. ☉ Падая, пролить, просыпать что-л. Солуурдаах сугунун тоҕо түспүт.
□ Ийэтэ үөрүүтүгэр үүтүн тоҕо түһэ сыста. Суорун Омоллоон
Толкуйга түс көр толкуй II. Кини аны тугу гыныахтааҕын туһунан толкуйга түспүтэ. В. Яковлев. Төлөпүөнтэн түспэт — төлөпүөнүнэн наһаа уһуннук кэпсэтэр, сэлэһэр. ☉ соотв. висеть на телефоне. Ээ, ити оҕо киэһээни быһа төлөпүөнтэн түспэт. Түһэр дьиэ (сир, ыал) — быстах кэмҥэ хоно сылдьар, сынньанар сир. ☉ Место временной остановки для отдыха, ночлега
Ыстапаан тыа дьоно түһэр сиригэр тиэтэйэ-саарайа барда. А. Софронов
Түһэр дьиэ булаат, мин тута өрүс диэки бардым. Суорун Омоллоон
Виталий туран пылааһын кэттэ, тиэтэйэ-саарайа түспүт ыалын диэки барда. Күрүлгэн. Уҥан түс — өйгүн сүтэрэн оҕун. ☉ Упасть в обморок
Биир кыыстара уҥан түспүт. Ууга түс көр уу II. Ол саас, мууһа сайан турар улахан күөлү туораары, ууга түһэ сыспыта. Н. Лугинов
Наахара биирдэ ууга түспүт киһини быыһаабыттаах. Т. Сметанин. Хаартыскаҕа түс — хаартыскаҕа уһулун. ☉ Сниматься на фото, фотографироваться
Уола хаартыскаҕа түһэн ыыппыт. С. Данилов
Үнүрүүн эн суоххар Уйбаачаанныын хаартыскаҕа түспүттэрэ. М. Доҕордуурап
Улуу Кыайыы отут сыла туолуутугар Москубаҕа Кыайыы знамятын күөнүгэр хаартыскаҕа түһэр чиэскэ тиксибитэ. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түш
II
аат. Инники кэскил, үтүө төлкө. ☉ Счастливое будущее, верх благополучия
Төлкөлөөх олоххутун Түскэ туойабын, Дьоллоох олоххутун Томторго туойабын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бүгүҥҥү ыччат дьон түстэрин Төлкөлөөн охтубут буолаҥҥын, Кырдьык даа, Сүөдэрбит, Кырдьыбат эдэргин! Р. Баҕатаайыскай
△ Туох эмэ эрдэттэн түүлгэ биллиитэ, билгэтэ. ☉ Предзнаменование, предвестие чего-л. в сновидениях
Ханнык эрэ үп кэлэр түһэ баарга дылы. Амма Аччыгыйа
Дьөһөгөй айыы оҕото Төһөҕө да дьол төлкөлөөх, Онон ити үп-ас, баай-дуол, Оҕо-чаҕар түһэ буолар. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. түз ‘ровный, одинаковый; верный, истинный’
III
аат. Кэбиһиилээх от үрдэ чөмчөтүллүбүтэ (ардахха ылларбатын диэн). ☉ Конусообразный верх стога
Хоройон, чөмчөйөн, дьэ, ылбычча ардахха сытыйбат үчүгэй түс буолла. Болот Боотур
От үөһэ таҕыста, түһү хаһан, тоҥон бабыгырыы-бабыгырыы, от иһигэр киирдэ. Е. Неймохов
Оттор түстэрэ чиҥэ суох буолан, ардах өтөн киирэн оту сытытар. ААФ САХТ