несов. см. угодить 1.

1) прерывисто дышать, запыхаться; 2) перен. быстро бежать, мчаться, нестись; бу ханна мэҥийдиҥ ? куда это ты так мчишься?; 3) перен. усиленно стараться угодить, льстить кому-л.; бегать за кем-л.; ол туохха киниэхэ мэҥийдиҥ ? что ты так за ним бегаешь?

дьүһ. туохт. Туохха эмэ анаабыт курдук сөрү-сөп гына түс. ☉ Удобно расположиться где-л., аккуратно попасть, угодить в намеченное место
Кыракый матаҕатыгар арыыны дьоп гына уган кэбистэ. А. Сыромятникова
Анаабыт курдук холуодабыт дьоп гына түстэ. АаНА СТОТ
[Кыыс] киирээт да, көрө-истэ сатыы барбакка, оҕолоох ийэ миэстэтигэр дьоп гына түспүтүн хайдах эрэ сөбүлээбэтим. «ХС»

илим-салым көт (түс) кэпс., сөбүлээб. - кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаан, албыннаһан сүүр-көт, барытын оҥоро-бэлэмнии сатаа. ☉ Стараясь угодить кому-л., всем своим видом показывать готовность исполнить любое поручение, проворно услуживать; добиваться чьего-л. расположения своей показной внимательностью
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаата, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев
Саһыл Саһылабыс Салым-илим көппүтэ: «Сарсыҥҥыны ааспакка Саҥа арҕаҕы Тутар дьаһалы Тута субу биэрдим». М. Ефимов
Лааһар туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. «ХС». Тэҥн. илин-кэлин түс

тап I диэнтэн хай
аата. Чэ, биһиги, аҕаа, өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа. Иннибитин биэрэр биллибэт. Табыы быраап. Сатаан олоруохха эрэ наада. В. Гаврильева
Биэс буулдьа биир сиргэ түспүттэр «Фашист» тоҥ сүрэҕин тобулан, Дьон бары үөрдүлэр, сөхтүлэр, Туйгуннаах табыыттан дьулайан. Күннүк Уурастыырап
Мин алҕаһыым, Табыым барыта Эрбии тииһинии эр-биир бэрсэннэр Сүрдьүгэс устун хаамар оҕо саас Сэрэхтээх оонньуулара эбиттэр. В. Миронов
◊ Санаатын табыы — киһиэхэ кини баҕарарын, сөбүлүүрүн оҥорон сөбүлэтии, астыннарыы. ☉ Стремление угодить кому-л. любым способом
Мин бары кыһаныым, бары санаам биир эрэ туһунан — бэйэм кыылбын минньигэстик, тото аһаттарбын, кини киҥэ холлубатар, …… биирдэ эмэ аһыннар ханнык диэн кэмигэр көрөн кини санаатын табыы эрэ буолара. М. Горькай (тылб.)

1. биирдэм тыас туохт. Тугу эмэ хаптаҕай өттүнэн хаптаҕайга охсон кылгас тыаһы эбэтэр онуоха майгынныыр тыаһы таһаар (хол., аан сабыллар тыаһа). ☉ Издать короткий громкий стук лёгким ударом чего-л. плоского обо что-л. плашмя, хлопнуть, шлёпнуть
   Бу түһэн истэҕинэ — сыҥаах тыаһа хап гынан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ II
2. дьүһ. туохт. Туох эмэ туохха эмэ сөп буоларын курдук түбэс. ☉ Точно угодить в намеченное место, ладно прилегать
   Кирилэ кыһыйан атыгар хап гына олоро түстэ, соноҕоһо салайтарыыта да суох билэр сиригэр, Кирилэ дьиэтин диэки, тэбэ турда. Н. Заболоцкай
   Аан хап гына сабылынна. «Кыым»

туохт. Буулдьаҕа эбэтэр туох эмэ табыытыгар түбэс; бааһыр. ☉ Попасться под что-л., брошенное или выпущенное из чего-л. кем-л.; быть раненым
Төһөлөөх кус-хаас таптаран баран, онно-манна тиийэн өлөн, суор-тураах аһылыга буоларый? Далан
[Түүлээх Уллуҥах] били тута сылдьар маһынан ыты туора охсон кууһуннарар. Ыт таптарар, орулуу түһэр, туора ойор. Суорун Омоллоон
Сылбырҕа бөрө таптарбатах, Сырбас гынан куотан биэрбит. С. Данилов
Доҕорум бэрбээкэйигэр таптаран ынчыктыы түспүтэ. М. Доҕордуурап
♦ Санаатын таптарбат — ким эмэ сөбүлүүрүн, сөпсүүрүн курдук буолбатах. ☉ Не по нраву, не по нутру, не угодить кому-л. «Марыына, оҕо тоҕо эрэ бүгүн санаатын таптарбатах, дьоҕойон, тумуулаабыт дуу, тугуй?» — диэн баран оҕонньор кыыс төбөтө итийбитин билээри ытыһынан имэрийбэхтээн көрдө. Н. Заболоцкай
Сорохтор туохтан эрэ санааларын таптарбакка кыҥкыйдыах курдук буолбуттара. «ХС»
Яков мэлдьи туохха да санаатын таптарбат, тугу барытын сирэ сылдьар идэлээҕэ. АМН ҮТӨ

туохт. Тугу эмэ оҥорорго сөбүлэн, сөбүлэс (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Поддаваться на уговоры, соглашаться (обычно употр. в отриц. ф.) Эриэс, булгу мэлдьэһиэн Эдэр сүрэх киириммэт! П
Тобуруокап. Ити түөс буолбут оҕонньор Эппитигэр кииринэммин, Оҕобун улуу ыал Уорааныгар быраҕаммын, Быарым уулунна, Бырдым быһынна. С. Васильев
△ Тугу эмэ саҕалаа, туох эмэ саҥаны оҥорорго турун, ылыс. ☉ Начать что-л., приступить к чему-л., взяться за что-л., решиться на что-л. [Оптуобус] куорат тас өттүгэр таҕыста, силлиэлээх айаҥҥа киириннэ. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы биэс сылы аһаран, Иккис биэс сылларга киириниҥ! Эрилик Эристиин
Бүтүн сайыны, күһүнү быһа ким да киириммэтэх сиригэр [саахта саамай аллараа өттүгэр] түһэн үлэлии сылдьар дьон. Үһүөйэхтэр. С. Федотов
♦ Албыҥҥа (угаайыга) киирин — туохха эмэ киирэн биэр, үктээн биэр. ☉ Попасть впросак, угодить в историю
Саха үлэһит норуота кинилэр [баайдар] албыннарыгар киириммэтэҕин ааһан, Сэбиэскэй былааһы көмүскээн саа-саадах тутан турда. С. Ефремов
Суруйааччы сорох киһилии майгына суох чэпчэки дьахталлар содур дьон угаайыларыгар кэбэҕэстик кииринэллэрин сэмэлиир. ФЕВ УТУ. Тылга (тылыгар) киирин — ким эрэ эппитин иһит, эппиттэрин курдук оҥор. ☉ Прислушаться к чьим-л. словам, мнению, согласиться на что-л. Бурхалей кэнники тылга кииринэн сатыы атаакалыырга сөбүлэннэ. Эрилик Эристиин
Хабыыча Доргууйап кинилэр тылларыгар киириммэккэ, буугуначчы тыына турбута. П. Аввакумов
Уйадыйан ылбытыгар тэптэрэн, ийэм биригэдьиир тылыгар киириммит быһыылааҕа. Ч. Айтматов (тылб.)

I
туохт.
1. Тугунан эмэ туохха эмэ түбэһиннэр (хол., быраҕан, ытан). ☉ Попасть в кого-что-л. чем-л.
Өлүү түбэлтэлээх Микиитэ бырахпыт холуоһата учуутал балтын Мааса кыыһы тапта. Амма Аччыгыйа
Быраҕан биир кутуйаҕы тапта. Т. Сметанин
Сыалы ыраахтан табалларынан барыларыттан Өргөлөй Бэргэн икки Бэрт Хара икки ортулар. «Чолбон»
2. Сөпкө гын, сөп буоларын курдук оҥор, быһыылан. ☉ Делать что-л. правильно, удачно, верно
Доҕоттоор, миэхэ кимим этиэй, Хаһан мин табарбын, хаһан мин сыыһарбын? С. Данилов
Дьон үтүө санаатын итэҕэйэн сырыттаххына, эн тоҕус уон тоҕуста табыаҥ, биирдэ алҕаһыаҥ. Софр. Данилов
Хайабыт сыыһарын, хайабыт табарын бүгүҥҥү күн ыараҥнатан быһаарда ини. Сэмээр Баһылай
♦ Мааһын тап көр маас III
Аны хайдах мааһын табан отчуоттуохтааҕын толкуйугар ыга ылларбыта. В. Протодьяконов
Оччоҕо эрэ маастарын табаҕын, күндү киһи, мааны ыалдьыт буолаҕын, «атас» аатыраҕын. «ХС». Санаатын тап — ким эмэ сөбүлүүрүн, сөпсүүрүн курдук гын, оҥор. ☉ Угодить кому-л. чем-л., найти к кому-л. подход
[Мэхээлэ:] Биирдэ санаан көрдөххө, мин оҕонньор эрэ санаатын таптарбын, кырдьыга даҕаны, баайын ханна гыныай. А. Софронов
Быһыыта, кыргыттар санааларын табарга оһуобай дьоҕур наада эбит. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк., тюрк. тап ‘найти, находить’
II
аат., кэпс. Утуйар таҥас анал тас хаата. ☉ Специальный чехол, надеваемый на постельные принадлежности: наволочка, пододеяльник, наматрасник. Сыттык таба. Суорҕан таба
□ Дьон эргэ суорҕан табынан, быыс таҥаһынан тиктибит таҥастара үрэллэн хааллылар. Амма Аччыгыйа
Аталаас таптаах кырса тыһа суорҕанын кэтэҕэр тиийэ тардыммыт. Л. Попов
Адарай ороҥҥо саҥатык таптаах кус түүтэ бэриинэ, сыттык, баата суорҕан суулуу тутан хомуллубут. М. Доҕордуурап
ср. кирг. тап ‘куски материи или кошмы, предназначенные для сшивания’

туохт.
1. Туох эмэ тоҕоостоох (тоҕооһо суох) түгэҥҥэ баар буол. ☉ Неожиданно, случайно оказаться где-л., попасть куда-л. Аска түбэс. Тайахха түбэс. Аара суолга массыынаҕа түбэспит
□ Ол үөрүү малааһыныгар мин түбэһэн бэркэ да аһаабытым-сиэбитим. Н. Неустроев
Бу дойдуга олоро үөрүйэҕэ суох дьон буурҕаҕа түбэһэн быстарбыттара, өлбүттэрэ үгүс. Н. Якутскай
Болот, дьэ, түбэстэ быһыылаах, атын ханан да куотар сирэ суох. Н. Заболоцкай
△ Туохха эмэ таба түс, тап (хол., буулдьаны этэргэ). ☉ Попадать в кого-что-л. (напр., о пуле)
Ытыахха сатаммат — киһиэхэ түбэһииһи. Н. Заболоцкай
2. Хайдах эмэ балаһыанньаҕа киир, усулуобуйаҕа тигис. ☉ Оказаться в каком-л. положении, попасть, угодить в какие-л. условия, обстоятельства
Бу туох анньыылаах-харалаах буоламмын наар эккирэтиигэ түбэстэмий? П. Ойуунускай
[Кэтириис:] Саатар, оҕо төрөтөр киһиэхэ түбэһэн оҕолоох буоллаҕым дуу? А. Софронов
Миэхэҕэ бүөрэмньи соҕус ыал түбэһэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. Эрилик Эристиин
Таня кондитерскайга, Нина балык салаатыгар түбэстилэр. Софр. Данилов
3. көсп., кэпс. Сууттанан тутулун, хаайыыга киир. ☉ Быть осуждённым, попасть в тюрьму
[Өрүүскэ:] Сүөһүнү кистээбиккит иһин эһиги түбэһиэххит. Күндэ
Элбэх сылгыны уоран сиэбитэ тутуллан, түбэһэ сылдьан баран Галибаров кэлин бу Петропавлоскайга кэлэн олохсуйбута. Н. Якутскай
◊ Сөп түбэс көр сөп. Ирдэбилгэ сөп түбэс. Сабын өҥө оруобуна сөп түбэстэ
ср. тув. түбэш ‘сойдись нечаянно с другими’, түбэ ‘сойдись нечаянно, появись внезапно’