м. 1. (глухой переулок) муҥур уулусса; 2. разг. (уголок в помещении) муннук; искать во всех закоулках бары муннуктарга көрдөө.

1. аат. Сыһыы, хочо тыаҕа хоннохтоон тахсыбыт уһуга, муннуга (үксүгэр бэйэтэ уулаах, көлүйэлээх буолар). ☉ Часть, уголок поляны, долины (нередко с водоемом), вклинивающийся в лес, в гору
   Тыымпы күөлүм арҕаа булуҥун түгэҕэр, ыччат мастаах тумулун уһугар киэһэ аайы бур-бур буруо унаарыйан көстөр буоллаҕа. Н. Неустроев
   Киһибэр Эбэм хас булуҥун, тумулун, тоҕойун ааттарын төһөнү билэрбин этэн истим. «Кыым»
   Иһиччит уот иннигэр турар хааһытын санаабытынан олорон булуҥун өҥөс гынна. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Булуҥ курдук быһыылаах эбэтэр булуҥу тулалыыр. ☉ Составляющий собой уголок поляны, долины и вдавшийся в лес или окружающий такой уголок (напр., о лесе). Булуҥ сир. Булуҥ тыа
   □ Өрүскэ булуҥ сиргэ өр күөгүлээтэ
   Үс күстэҕи син хаптарда. Н. Габышев
   тюрк. булуҥ

I
аат. Бүччүм, бүөм сир; ньээкэ уйа. ☉ Укромное место; заветный уголок
Тымныыттан-тымныы дойду ис көччүгэр иһийбит итииттэн-итиини биэрэр эрчимэ олус улахан эбит. Суорун Омоллоон
II
даҕ. Кыһалҕата суох, чэпчэки (олох). ☉ Беззаботный, легкий, беспечный (о жизни)
Мин эдэрдэр тустарынан этэбин. Тула маннык көҥүл, көччүк олох оргуйа турдаҕына, кинилэр үрэх баһынааҕы олоҕу ордоруохтара дуо? А. Кривошапкин (тылб.)

1) нижняя губа; уголки губ (у лошади); 2) удила # уодьугаҥҥын тардыам обуздаю, усмирю тебя.

прил. кыһыл; красное знамя кыһыл знамя; # красный уголок кыһыл муннук; красная строка кыһыл строка (абзац бастакы строката); красная рыба кыһыл балык (ха-тыыстыҥыларга киирсэр балык, хол., белуга, хатыыс уо. д. а.); красная цена киһи ордугу баҕарбат сыаната, саамай үрдүк сыана; ради красного словца тыл киэргэтиитигэр; красная девица кырапыабай кыыс; красное солнышко үрүҥ күн; лето красное кэрэ сайыи; пустить красного петуха уотта ас, уоттаа; долг платежом красен поел, иэс төлөнөрө үчүгэй, иэс иэскэ.

туохт.
1. Уйалан, хорооннон (бытархай кыыллар, хол., күтэр туһунан этэргэ). ☉ Вырыть нору (напр., о водяной крысе); иметь логово, логовище
Бу ыарҕаҕа, арааһа, уонча кырынаас ордууламмыт быһыылаах. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Ханна эмэ сөбүлээн олохсуй; ыраазынан дугуйданан, ыырданан сырыт. ☉ Поселиться на отшибе, облюбовать какой-л. отдалённый уголок
Кини [Иҥнэри Дьарааһын] манна Сургууһут көмөтүнэн туохха да көстүбэккэ тыаҕа, хонууга ордууланан …… сылдьара. Д. Таас
Кинилэр дьиэлэрэ арыгыһыттар, хаартыһыттар ордууланар сирдэрэ буолар. Кэпсээннэр

образы, напряжённо растягивать губы, опуская углы книзу (собираясь заплакать); оҕо ытаан мэрбэйдэ ребёнок заплакал, опустив уголки губ.

1. 1) природа || природный; хотугу айылҕа северная природа; айылҕа муннуга уголок природы (в школе); тыыннаах айылҕа живая природа; тыыммат айылҕа неживая природа; айылҕа үөрэҕэ естествознание; айылҕа көстүүлэрэ явления природы, природные явления; айылҕа гаһа природный газ; айылҕаны үөрэт = изучать природу; 2) природа, загородная местность (поля, леса, горы); айылҕаҕа сынньанныбыт мы отдохнули на лоне природы; айылҕаҕа тахсыахха = отправиться на лоно природы; 3) перен. книжн. природа, сущность чего-л.; аҕылаан ыарыы айылҕата ситэ үөрэтиллэ илик природа беломышечной болезни до конца ещё не изучена; 2. природный, врождённый; айылҕаттан артист природный артист, артист от природы.

аат.
1. Кыыл, сүөһү, киһи атаҕын уонна иһин икки арда. ☉ Пах
Ат, кымньыы нэмиллэх гыныытыгар быттыгынан таарыйтаран, икки кэлин атаҕынан тэбэн кууһуннарда да, иннин диэки соҕотохто түһэн кэбистэ. А. Федоров. Кыра ыт оҕото эһэ анныгар сылыпыс гыммыт уонна, улахан ыт сүбэлээбитин курдук, күүһэ баарынан уу быттыгыттан хаппыт. Далан
Ыттар, иччилэригэр эрдийэн …… тайах арҕаһыгар, быттыгар түс да түс, түүтүн үргээн бурҕаҥнат да бурҕаҥнат буолтара. В. Яковлев
2. көсп. Киэҥ сир кытыы, тоҕой, хоннох өттө, булуҥа, хомото. ☉ Окраина, уголок обширной местности; залив озера, реки
Быйаҥнаах өлгөм сирэминэн Мыраан быттыгын симээбит, Уохтаах тымныы уйгунан, Ойбон кытаҕы дэбилиппит. С. Васильев
Быттык. Киэҥник тарҕаммыт тиэрмин, булуҥ, култуук диэн өйдөбүллээх топонимикаҕа. Багдарыын Сүлбэ
♦ Быттыга кытарыар, иһэ лээһэйиэр диэри (аһаа) — олус тото (аһаа). ☉ Наесться до отвала. Быттыгар быдараахтаах, хоонньугар оҕоойулаах түөлбэ. — куруук көрдүүр, умналыыр эмээхсин. ☉ Старуха, которая всегда выпрашивает у людей что-л.

аат.
1. Туох эмэ тутуу, оҥоһук ойоҕосторо, эркиннэрэ тиксиһэн ыпсыһар сирдэрэ; оннук ыпсыһар сирдэрин тас өттүнээҕи уһуктара эбэтэр иһинээҕи ыпсылҕалара. ☉ Место, где сходятся, пересекаются две стороны чего-л.; наружные или внутренние углы чего-л. (напр., строения)
Дьиэ ис муннуга. Күрүө тас муннуга.  Уубут наһаа мунньуллан бэҕэһээ куттал буола сырытта …… мастарыскыайы аҥаар муннугунан ылла. Эрилик Эристиин
Уола туп пут баанньыгын бэрт өр бырыынчыктаан, ордук муннук ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. «ХС»
2. көсп. Ыраах сытар туох эмэ уһуга, кытыыта (сир-дойду, дьон олорор сирин этэргэ). ☉ Край, окраина, отдалённая часть чего-л. (о местности)
Сирбитдойдубут муннуктарын аайы элэктэриичэстибэ уотун сандаардыа этибит. Күндэ. Платон Ойуунускай модун куолаһа оччотооҕу «Кыым» хаһыат страницаларыттан Саха сирин бары уһуккытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
3. кэпс. Дьукаахтаспыт дьон олороллору гар анаммыт дьиэ хайа эмэ өттө. ☉ Часть дома, сдаваемая внаём, в аренду
Атын ыаллар муннуктарыттан Аҕа лаах ийэтин аҕалан, Ойохтонон, оҕо төрөтөн, Олох олорон барбыта. Болот Боотур
Хаһан умса түһүөхпэр диэри, …… хайа эмэ ыал муннугар сылдьыам буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Егор Его рович урут миигин, к ы ра уо лг у н М эхээһи кытта кэлэн, биһиэхэ биир эмэ муннукка олор диир этэ. С. Ефремов
4. мат. Биир туочукаттан тахсыбыт икки көнө сурааһын үөскэтэр фигурата. ☉ Угол
Муннугу үөдүтэр көнө аҥаардара муннук өрүттэрэ диэн, оттон кинилэр тахсыбыт туочукалара муннук оройо диэн ааттаналлар. КАП Г
♦ Муннугу (муннугу-ханныгы) кэй — туохха эмэ ыктаран хайдах буолуоххун, кэлиэх-барыах сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Үҥсэн да туһа суоҕун, муннугу кэйиэлии сылдьарбын өйдөөммүн «билинэргэ» күһэллибитим. Е. Неймохов
Санаата түстэҕинэ кэлиэх-барыах сирин булбакка, муннугу-ханныгы кэйэ сылдьар курдук буолааччы. ПП ОА
◊ Муннукка туруор — оҕону буруйдаан, тугу эмэ гыныахтааҕын, ханна эмэ барыахтааҕын хааччахтаан муннук сиргэ туруор. ☉ Ставить в угол (ребёнка в на казание за что-л.)
Микиитэни кылааска киллэрэн муннукка туруордулар. Амма Аччыгыйа
Мин аҕам остуолун үрэ йиим, ийэм иистэнэр массыынатынан оонньуум — тута муннукка туруораллар. Н. Габышев. Муннукка хаай (ык) — кими эмэ куотунар, аһарынар кыа ҕа суох гына ык. ☉ Загнать кого-л. в угол, тупик
Уорууга уорбаланар уолаттары силиэдэбэтэл муннукка ыган билиннэрбит үһү.  [Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, онтон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова
Тиэхэннээх таарыччы бараннар, Кинээһи дибдийэн биэрбиттэр. Кинини муннукка хаайаннар — «Күн сарсын мунньахтаа» диэбиттэр. Эрилик Эристиин. Муннукка ытаабыт (киһи) — туохха эмэ олус ылл а р бы т, о лу с б а ҕ а л а а х (киһи). ☉ Страстно увлёченный чем-л., проявляющий огромный интерес к чему-л. (человек)
Төһө да нэһиилэ сырыттар, мэлдьитин, саамай муннукка ытаабыт суола бултааһын, сааланыы буолара. С. Данилов
Бэрдьигэстээх олохтооҕо …… Егор Николаевич Гаврильев [фарфор сувенирдары хомуйууга] эмиэ муннукка ытаабыт коллекционер. «Кыым»
Вовка хоккей уонна футбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. «ЭК»
◊ Көнө муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы үөскэтэр муннук (тэнитиллибит муннук аҥаара, биитэр толору муннук чиэппэрэ). ☉ Прямоугольник
Бары көнө муннуктар биир-тэҥ ахсааннаах кыраадыстаахтарын быһыытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнэр. КАП Г
Кыһыл муннук көр кыһыл. Мунньах «Күрүөлээх» пиэрмэтигэр кыһыл муннугу аһарга, салайааччыны аныырга уураах ылла. М. Доҕордуурап
Кыһыл муннукпутугар дьоннор сылдьыылара үксээн, ааҕааччы уонна аахтаран истээччи элбээн истилэр. А. Б эрияк. Ынах сүөһү пиэрмэлэригэр тэриллибит кыһыл муннуктар үлэлэрин көрүү куонкуруһа ыытыллар. «Кыым». Сыппах муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы таһынан муннук (көнө муннуктааҕар улахан гынан баран, тэнитиллибиттээҕэр аччыгый). ☉ Тупой угол. Сытыы муннук мат. — тоҕус уон кыраадыс иһинэн уһуктаах (көнө муннуктааҕар аччыгый муннук). ☉ Острый угол. Тыыннаах муннук — тыынар тыыннааҕы, кыылы иитэргэ, тутарга анаан бэриллибит анал миэстэ (үксүгэр араас тэрилтэлэргэ). ☉ Живой уголок
Оҕолор куһу оскуола тыыннаах м у н н угар биэрбиттэрэ. Далан
Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка хоруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар. «ХС»
Уобул муннук көр уобул. Аҥаар өттүгэр — иҥнэри түһэн эрэр кии сыбахтаах уобул муннуктаах ампаар дьиэ. Н. Кондаков
Уобул муннуктар бабаарыналарга, ампаардарга, киһи эргиирдэригэр киэҥник туттуллаллар. АЭ ӨӨКХ. Үс муннук мат. — үс туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Треугольник
Тэҥ өттүлэрдээх үс муннукка бары муннуктара тэҥнэр. К А П Г. Хабарҕа муннук көр хабарҕа. Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһ этин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа. Хас тэлгэһэ аайы хабарҕа муннуктаах ампаардар, а с а с т ы ы р х ар а д ьи э л э р. Н. Л угинов
ср. тюрк. мүҥүл ‘угол’