туохт. Ким-туох эмэ тас дьүһүнүн, ньуурун алдьат, буортулаа. ☉ Портить, повреждать поверхность, внешний вид кого-чего-л.
Торҕон уодьугаҥҥытын тутуоҕум, Тобук ньуургутун суһуктуоҕум. П. Ойуунускай
«Ыаһыйалаама! Сирэйгин суһуктуом!» — абарбыт Лэкэттэ бүөрдүү элэмэс атын быһа кымньыылаата. ИН ХБ. Тэҥн. суһуктут

1. даҕ., кэпс.
2. Быстаран сылдьар, наһаа аччык (хол., бөрө, эһэ, ыт туһунан). ☉ Голодный (напр., о волке, медведе, собаке)
   Торҕон ыт кутуругунан оонньуур (өс хоһ.). Торҕон бөрө буоллаҕа: тыҥыраҕын наһаа таһаарар эбит. Болот Боотур
   Торҕон эһэ Уҕараабат уорун-кылынын Кини эрэ кырыымпата Сыһытара үһү. С. Данилов
3. көсп. Хаанымсах, өлөрөр-өһөрөр санаалаах; олус баттыгастаах, былдьыырталыыр саҥнаах. ☉ Кровожадный, жестокий, беспощадный
   Хаһан да ирбэт тоҥ ииҥҥэ Торҕон өстөөҕү дьуоҕардыах! Эллэй
   Баҕарбыт баайдарым бассыабай эбиттэр, Туттубут тойотторум торҕон эбиттэр. Суорун Омоллоон
   Тойон абаҕам, Чоочо баай торҕон, …… Баттал бөҕөтө барҕаран, Таҥнары дьапсыйдаҕыан! С. Зверев
   Кинилэр үрдүлэринэн торҕон буулдьа ыйылыыр. И. Петров
4. көсп. Уһуннук бара турар; курдаттыыр (суол, баас туһунан). ☉ Долгий, протяжённый (о дороге); сквозной (о ране)
   Биһиги киһибит тоҕус сиринэн торҕон баастанан, …… өлөр курдук дьэ дьүһүннэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Үрэх сүнньүнээҕи торҕон айан суолугар киллэрэн баран, аппын көҥүл ыыттым. С. Федотов
5. аат суолт., сөбүлээб. Иҥсэлээхоботтоох, хаанымсах дьон (киһи). ☉ Ненасытные, жадные, кровожадные люди (человек)
   Тойон убайбын Туора улуус торҕотторо Чокуйан умсардылар быһыылаах, Өлөрөн өрөгөйдөөтүлэр быһыылаах. П. Ядрихинскай
   Өймөкөөн өргө диэри …… араас кэрээннэриттэн тахсыбыт торҕоттор хорҕойор сирдэринэн буола туруо. Н. Заболоцкай
   Туох да диэн эттиннэр торҕоннор — Туолбат маҕалайдаах тойоттор! И. Чаҕылҕан
   ♦ Торҕон уодьуганын тарт (тут) — уодьуганын тарт (тут) диэн курдук (көр уодьуган)
   Тор тэһииҥҥин тутаммын, Торҕон уодьугаҥҥын тардаммын, …… Аанньа саҥнанан Аттаныам суоҕа. П. Ойуунускай
   [Баһылай Бөтүрүөп:] Ким утары көрбүтү торҕон уодьуганын тутаммыт, ат гынан мииниэхпит. П. Ойуунускай
   ср. эвенк. торгон ‘корыстный, жадный; голодный (о звере); хищник (о звере)’

аат.
1. Буруйга түбэспиттэри хаайан олордор сир, хаайыы. ☉ Место содержания заключённых, тюрьма
Түрмэҕэ хараҥа, үөһэттэн тимир эрэһиэҥкэлээх кыараҕас түннүгүнэн ыйдаҥа күөх уота күлүмүрдүүр. Күндэ
Абдуркулла түрмэ бэрээдэгин утаран, хас да төгүл араас модьуйуулары туруорбута. Эрилик Эристиин
◊ Түүнүктээх түрмэ — «киһи өйүнсанаатын буомтутар сир» диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. застенок, кутузка (букв. затхлая тюрьма)
Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм, Хатан хандалыбар хаптарарым Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Манчаары:] Куруук түүнүктээх түрмэҕэ, хаппахтаах хаайыыга угаллар да, сыыһа туттаран, халты харбатан сырыттаҕым бу. Эрилик Эристиин

тырылаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Атыыр] уон түүннээх-күнү мэлдьи, Орулуу-орулуу, мөҥөн бардырҕатан баран, Уоҕун харатан, Уодьуганын туттаран, Тыынын таһааран, Тыһытыйа быһыылаан, Тыбыыран тырылата Турбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Кээтии кыысчаан иистэнэр, Куукулкаҕа таҥас тигэр: …… Кыптыыйын кылыгыратар, Массыынатын тырылатар. Р. Баҕатаайыскай
«Ар-дьаалы», — Лөкүөрүйэ эмээхсин, оҕонньорун мөҕүттэмөҕүттэ, ыабыт үүтүн дьиэҕэ киллэрэн сиидэлээри муус маҥан маарыланы солуур айаҕар сөп буолар гына хайа тардан тырылатта. П. Аввакумов

аат.
1. Ыҥыыр акка икки өттүнэн үүнүгэр баайан салайар быа. ☉ Повод, поводья
Дабыыт уол ат тэһиинигэр түсүһэн туора сиэтэн таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Ат хаһыҥырыы түһээт туора ойдо да, тэһииниттэн иҥнэн тохтоото. Тумарча
2. эргэр. Былыр сахаларга: ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллибит икки тимир тиэрбэскэ иилиллэр сэрэмээт быа. ☉ В старину у якутов: ремешок из сыромяти, прикреплённый к двум кольцам на спине шаманского костюма. Ойуун олбоҕор олорбутугар тэһиинин кэтэртилэр
3. көсп. Туох эмэ сүрүн өттө, сүнньэ. ☉ Что-л., являющееся основной, главной частью чего-л.
Уустук эбит мэлдьи «сээн» дэтэр, Олох тэһиинин кытаанахтык тутар. И. Федосеев
Чулуу булчут күн-дьыл тэһиинин эрчимнээх илиитигэр тута сылдьар, бэйэтэ баҕарбытынан салайар. «ХС»
Кэлин өйдөөбүтүм, төһө да аҕыйахтык саҥардар, биллибэтинэн кэпсэтии тэһиинин кини салайан испит. ЫДЫа
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II
[Манчаары:] Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Соноҕос] Тор тэһиинин туттарда, Торҕо уодьуганын тартарда, Тохтоттоххо тохтуур оломнонно, Салайдахха салаллар быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Тэһииннэ тут (туттар) көр тут I. Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Аргыый дьигиһитэ хаамтаран, Ыраахтан тэһиин туттаран, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы. Сэргэ төрдүгэр икки кыыс оҕо тэһиин туппуттар, көтөҕөн түһэрбиттэр. Саха фольк.
ср. др.-тюрк., тюрк. тизгин ‘узда, повод у узды’

1. аат., эргэр. Халлаан эбэтэр от күөҕэ өҥнөөх солко да, көннөрү да таҥас. ☉ Шелковая или простая ткань голубого, синего или зелёного цвета
   Аан дойдум, Арсыынай торҕону тиирэ тарпыт курдук, Аччаан, тунааран көһүннэ. Саха фольк. Торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥныбыппыт. Суорун Омоллоон
   Саҥа төрөөбүт ньирэйи ийэтигэр салаппакка, салыҥ ыраас торҕонон куурда сотобут. ВБТК
2. даҕ. суолт. От күөҕэ эбэтэр халлаан күөҕэ (өҥ). ☉ Зелёный или голубой, синий
   Торҕо томоон дойдум …… Тус илин өттүн Туһаайа көрөн турдахха, Итир ньылба былыттар Иэнигийэн кэлбиттэр. Саха фольк. Тиэргэннэргэ түптэ иитэн, Торҕо буруо унаарыйда. Күннүк Уурастыырап
   Долгуннар торҕо арҕастара, киһилии саҥаран этиҥ эрэ. И. Эртюков
   Торҕо дьирим түптэ Күөдьүйэрэ тохтообут. ТТИГ КХКК
   ♦ Торҕо сиигин сииктээ — төрдүгэр-төбөтүгэр тиийэ ымпыктаан-чымпыктаан быһааран бил. ☉ Уяснить что-л. основательно, до конца
   Кимтэн кииннээҕин …… Торҕо сиигин сииктээн, Туос араҥатын араҥалаан Тутулун-туймуутун Көрбүт киһи баар ини! С. Зверев
   [Чоочо:] Туос араҥатын араҥалаан, торҕо сиигин сииктээн, …… остуруок дойдулаатаргын эрэ, миигин харыстыаҥ-араҥаччылыаҥ этэ. В. Протодьяконов
   [Абааһы уола — Босхолой Мүлгүҥҥэ:] Торҕо сиикпин сииктээ, Туос араҥабын араҥалаа, Тойокоонум оҕотоо! ТТИГ КХКК. Торҕо сэлиинэн (бөтөрөҥү- нэн) — быыстала суох түргэн сэлиинэн, бөтөрөҥүнэн (ат туһунан); сүүрүүнэн (киһи туһунан). ☉ Быстрой рысью, вскачь, галопом (о лошади); бегом (о человеке)
   Таня атын торҕо сэлиинэн, туос бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. Л. Попов
   Уол оҕо курдук, торҕо сэлиинэн кэллим. Софр. Данилов
   Торуой оҕонньорго — Кутай баайга Торҕо бөтөрөҥүнэн кэлэрэ. С. Васильев
   Аттарбытын быһа биэртэлээн, …… иннибит диэки торҕо бөтөрөҥүнэн ойуттубут. Н. Кондаков
   <Торҕо> уодьуганын тарт көр уодьуган. Тойоттор торҕо уодьуганнарын тардарга Ньургун нуучча саханы үөрэтэрэ. Эллэй
   ◊ Торҕо бии (кылаан) — сытыы бии, кылаан. ☉ Острое лезвие
   [Миигин] Торҕо биилээхтээх даҕаны Толуннарара биллибэт. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Торҕо кылааннаах хотуурдар куһуйар-куһуурар тыастара Силип оҕонньор куйахатыгар сып-сытыытык хатанна. А. Бэрияк
   Эһиэннэрэ этэ буолбаат …… Торҕо биилээҕи көрсөн, Бааһырбыт туур оҕустуу, Орулуур дохсун уордаах сэрии дьоно? ИСТКТ. Торҕо күөх — чээл күөх, от, халлаан күөҕэ. ☉ Ярко-зелёный, ярко-голубой, тёмно-синий
   [Горькай] халлаан торҕо күөҕэ өҥнөөх харахтара оҕолуу үөрүү уотунан умайаллар. Амма Аччыгыйа
   Ураа устун дьулуруйар, Торҕо күөх буруо хоройор. И. Эртюков
   Толоон, сыһыы барахсан Торҕо күөҕү үллүннэ. С. Васильев. Торҕо тэһиин — ойуулаах-оһуордаах тэһиин. ☉ Узорчатый повод
   [Ата] Толомон маҥан күн Тоҥуутун курдук …… Торҕо тэһииннээх. П. Ойуунускай
   Айыы бухатыырын атын тэрилигэр «күн» толору …… «тоҕус маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин». «ХС»
   др.-тюрк. торху, тув. торҕу, алт. торко

кыама суох — муҥура суох, муҥура биллибэт, холооно суох. ☉ Неизмеримый, несметный, неисчислимый
Кылыыһыт дьон Кылыйсан кыыралдьытан Кытыан-билэ дьону Кыама суох саататтылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырбыах да курдук Кыама суох кыйаханнылар. А. Софронов
Эһэ иҥсэ кырдьаҕас Эмэх маһы ыста — Кыама суох кымырдаҕас Кыынньан аҕай таҕыста. Е. Васильев
♦ Кыам үктээ — кими да өрө көрдөрбөккө саба баттыы сырыт. ☉ Притеснять, угнетать, несправедливо ограничивать кого-л. в правах и действиях
Кыралары наар күргүйдүүр, Кыайан-хотон кыам үктүүр, «Топпут» диэччилэр итинник Тосту тойомсук киһини. Күннүк Уурастыырап
[Буордаахап] эр ылан, көмүскэтэн, өссө кыыла туран, хараҕа уоттанан, барыларын кыам үктээри салгыы этэн-тыынан, кутан-симэн эрдэҕинэ нэһиилэ тохтоттулар. В. Ойуурускай
Кэлин уһугар …… кыам үктээбиттэр, кытара уойбуттар уодьуганнара тардыллан, тыыннара дьэ быһынна. Д. Апросимов

туохт.
1. Кэрчиккэрчик гына быс, быһыта оҕус. ☉ Рубить, резать что-л. на куски
Ырыган Ыстапаан …… кыһыахтаммыт кур тириини имиппитин сытыы быһаҕынан тэлитэ быһан арааран кырбастыыр. А. Федоров. [Чысхаан] таба этин кыра-кыра гына кырбастаан, хатаран өлбүктэ диэн оҥордо. В. Чиряев
Улуу бэйиэккэ тиийэргит, Отой саарбах, Төһө даҕаны Хоһооҥҥутун албастаан Хол-буут арааран кырбастааҥ. С. Тимофеев
2. Кыра-кыра кэрчиккэ араартаа, кылгаталаа. ☉ Раскладывать по частям, разделять на части что-л. Бу маны кыракыра кэрчиккэ кырбастаа.
3. көсп. Өлөр-өһөр, сэймэктээ. ☉ Разрубить на части, изрубить на куски, уничтожить физически, умертвить кого-л.
Улаханнык санаммыккын оройгун охсоммун, Уодьугаҥҥын тардаммын, уһун уҥуоххун урусхаллыаҕым, Кылгас уҥуоххун кыдьымахтыаҕым, Кыһыл эккин кырбастыаҕым, Кыа хааҥҥын тоҕуоҕум. Күннүк Уурастыырап
Саха урааҥхайдары үллэр туман курдук үгүс тумат омуктар кырган кэбистилэр. Үлтү кырбастаан, үөрэ сэмнэҕэ оҥорон кырамталарын киллэрэн улуу күөлгэ куттулар. Далан

туохт.
1. Тиийэн кэл, үүн, буол. ☉ Начинаться, наставать, наступать (о времени, событии)
Маайа ынах хомуйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
Ганнибал оһоҕу оттор: эбиэттиир уолдьаста. Н. Габышев
Власий Порфирьевич дьыалатын быһаарар уолдьаста. Н. Лугинов
2. Туохха эмэ сөп буол. ☉ Довольствоваться, удовлетворяться чем-л.
Быйылгынан бүтүөм, элбэх ынаҕы кыайан ыабат буоллум, бэйэм да сүөһүлэрбэр уолдьаһар инибин. П. Аввакумов
Сурук-сурук араас-араас. Сорох мөҕөр-этэр, сорох соҕотох уруйунан-айхалынан уолдьаһар. «ХС»
Ыттар аҥаардас уҥуоҕу тиниктииллэринэн эрэ уолдьаһарга тиийбиттэр. ПНО
3. Кимиэхэ, туохха эмэ түбэс. ☉ Попадать во что-л.; натыкаться на когочто-л.
Түрбүөннээххэ түбэстиҥ, уһуктаахха уолдьастыҥ (өс хоһ.). [Сөдүөччүйэ:] Охторуулаах олох Уодьуганыгар уолдьаһаҥҥын, Ороспуой сураҕырбыккын Ончу диэн отохтообоппун. А. Софронов
Улуу тунах ыһыахха Уолдьаспыппыт аатыгар Уопсай мустан тураммыт Ойдор ойон иһиэҕиҥ! С. Васильев

I
1. аат.
1. Сылгы хаанын иһиккэ туруордахха үөһэ өттүгэр ырааһыран тахсар өһөҕө суох өттө; сылгы оннук ыраас хаанын оһоҕоһугар кутан буһарыллыбыта. ☉ Отстоявшаяся в посуде алая жидкая конская кровь без сгустков; кровяная колбаса из такой крови
Хаан халбаһы диэн убаһа сибиэһэй субайын сөбүлээн сиэтилэр. Далан
Сылгы субайын буруолаппытынан ыдьырытан киллэрдилэр. И. Никифоров
Киэһэ сыалаах субайы буһаран баран, Өрүүнэ тахсан атын өлөрөн биэрбит дьону ыҥыртаан киллэрэр. «ХС»
2. харыс т. Хаан. ☉ Кровь
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
Уодьугаҥҥын тутаммын, Умсары уураммын, Уу субайгынан Утахтана оонньуом. П. Ойуунускай
Илбистээх идэмэр кылыстар Итии субайга сууннулар. М. Ефимов
2. даҕ. суолт., үрд. Сырдык кыһыл, убаҕас (хаан). ☉ Алая (кровь)
[Кылыһы] өстөөх субай хаанын Үөһүн устун Өрө ыстын диэн, Өҥөйөн көрө-көрө, Үс хос үөстээбитим. С. Васильев
Кырасыабай дойдубут Кыа хаан кырааскаланна, Дьоллоох дойдубут Субай хаанынан сутулунна. Н. Степанов
Айыы таҥараны, үрдүк тойону ытыктаабатым буоллар сирэйгин быһа охсон, субай хааҥҥынан сууннарыам этэ. Бэс Дьарааһын
ср. бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок’
II
көр субан
Мин өрүү ойуурга кыстыырым, Сайыҥҥы субайы маныырым. П. Тобуруокап
Сарсыарданы быһа хаайыллан турбут субай сүөһүнү далтан таһаартаата. Н. Заболоцкай
Тыы уларсан Сыаҕаннаах күөлүгэр киирэн, субай андылары эккирэтистим. «ХС»
ср. бур. һубай ‘яловый’, тув. субай ‘жеребая’, хак. субай ‘бесплодный (о скоте)’, алт. субай ‘яловая, без детёныша (о животных)’