натуживаться, напрягаться; силиться; ыгыста-ыгыста күлэр = он силится удержаться от смеха.

сов. 1. что тулуй; стерпеть боль ыарыыны тулуй; 2. (удержаться от чего-л.) тулуй, тутун.

сов. 1. (удержаться на ногах) уй, уйуттан хаал, охтума; 2. перен. (остаться стойким) тулуй, тулус.

удерживаться на чём-л., не проваливаться сквозь что-л.; мууска уйдар = удержаться на льду (только что замёрзшем).

сов. что 1. (перенести) тулуй, (эрэйи) кер; вытерпеть боль ыарыыны тулуй; 2. и без доп. (стерпеть, удержаться) тулуй; я не вытерпел и сказал мин тулуйбакка эттим.

даҕ. Туохха эмэ хатаастар, иилистэр, иҥнэр кыахтаах. ☉ Способный уцепиться за что-л., удержаться где-л., цепкий
Хайыылаах тумустаах, Хатаастыгас тыҥырахтаах Халлаан баргый кыылларын Ханыылаан көтүттүлэр. Нор. ырыаһ. [Марго:] Бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир
Ол — уһун илиилээхтэр уонна хатаастыгас тарбахтаахтар буолаллар. БТ
[Уля:] Кини киртийэн хап-хара буолбут, баҕыыр курдук, хатаастыгас илиилээҕэ дии, билигин мин ону өрүү көрөн тахсабын. А. Фадеев (тылб.)

1. уй I диэнтэн бэй. туһ. Аһыытын бэркэ уйунна. ЯРС
2. Охтубакка атаххар тур, тирэххин сүтэримэ. ☉ Удержаться, устоять на ногах
   Уйунан, охтубакка турар. Н. Габышев
   Нуучча минньигэс арыгыта, үрүҥ арыгы булкаастаах пиибэтэ бука барыларын сөхтөрбүтэ, оннооҕор хаһан даҕаны охтон көрбөтөх дьон сүһүөхтэригэр уйуммат буолтара. ПП Дь
3. көсп. Туох эмэ ороскуотун, төлөбүрүн бэйэҕэр ылын, төлүүр кыахтаах буол. ☉ Быть в состоянии оплачивать расходы на что-л., быть платёжеспособным
   Биир иһит арыгы сыанатын көмөлөөн уйунан көрүөхпүт этэ. Амма Аччыгыйа
   Мин ол улуус кулубатын быһыытынан таҥара дьиэтин туттарыытын туох баар ороскуотун бэйэм уйунабын. Н. Якутскай
   Убайым оҕонньор, били харчы аҥаарын уйунар инигин. Болот Боотур

1. тарт диэнтэн бэй., атын. туһ. Андаатар [киһи аата] балааккатын тардына хаалла. И. Гоголев
   Кинигэни эрчимнээхтик бэйэтин диэки тардынан ылла. Н. Заболоцкай
   Уолукпун тимэхтэнэбин, курбун тардынабын. Н. Габышев
   «Сылгыһыт буолан баран холумҥун куһаҕаннык да тардынар эбиккин», — диэн Иван уус суустаата. М. Доҕордуурап. Сэмэнчик ыһык лэппиэскэтин бурдугун бэйэтэ тардынан буһаран киирэр буолла. Н. Түгүннүүрэп
2. Тугу эмэ (үксүн куһаҕаны, төттөрүнү) гынартан, оҥорортон туттун. ☉ Удержаться от каких-л. действий (чаще всего отрицательных), сдержаться
   [Чүөчээски] олорбохтуу түһэн баран, тыллыырын эмиэ тардынан, таах хаалларыан эмиэ санаата буолбакка, хаһыакка суруйар санааҕа киирдэ. Суорун Омоллоон
   Хаһыытаары гынан баран, баҕар соһуйан, итии ууну бэйэтигэр дьалкытыа диэн тардынан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Хобороос кыыһы сирэйгэ охсоору дайбаан иһэн тардынна. А. Сыромятникова
   △ Мээнэ, бас-баттах быһыыланартан туттун, оннук быһыыланыма. ☉ Вести себя сдержанно, пристойно, стать дисциплинированнее, подтянуться
   Куораттарга кыргыттар милииссийэ сүрдээх үчүгэй пуорматын кэтэн хааман иһэллэрин көрдөххө, киһи тардына түһээччи. М. Попов
   Кини кэлиэҕиттэн дэриэбинэҕэ баппат аатырбыт көкөттөрбүт бэл тардыннылар ээ. Е. Неймохов
   Кытаанах быһыымайгы дьон тардыналларыгар, бары ис кыахтарын түмэллэригэр күһэйбитэ. АМН ҮТӨ
3. Илиигинэн туохтан эмэ үөһэттэн тардыһан баран, бүтүн бэйэҕин үөһээ көтөх. ☉ Подтягиваться (напр., на турнике). Мин сарсыарда аайы тардынабын. Вася кылааһыгар уолаттартан барыларыттан элбэхтик тардынар
   ♦ Бэйэ бодоҕун тардын көр бэйэ
   Ийэккэ, дьэ бэйэ бодоҕун тардын — тойонуҥ Быыпсай, Куудай баай обургу кэллэ. Суорун Омоллоон
   Дьэ, бэйэ бодоҕутун тардынан кэбиһиҥ — куорат ааттаах кылыыһыта кэлбит үһү. «ХС»
   [Тустууга] хас да албаһы билэрбэр эрэнэн эрэх-турах сананан, бэйэ бодобун тардыммытым. «ХС»

I
туохт. Киһи сөбүлээбэтин оҥорбутун иһин кими эмэ буруйдаан саҥар. ☉ Ругать, бранить кого-л. за что-л. Киэһэ хараҥа буолуутун саҕана, Ылдьаана дьиэтигэр кэллэ
Эрим кыыһыран мөҕөр этэ диэн, куттана-куттана дьиэтигэр киирдэ. Н. Неустроев
Ми киитэни ийэтэ улаханнык мөхпүтэ. Амма Аччыгыйа
«Бу күһүн турунуопуспун хостоон биэриминэҕин, ынахтарым уолан эрэллэр», — диэн Аана оҕонньорун мөҕөр буолла. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Киһини сүгүн миин нэрбэккэ өрө көтө, мөхсө сырыт, быраҕаттаа (хол., аты этэргэ). ☉ Становиться на дыбы, брыкаться, лягаться (напр., о лошади)
Биэ кулуннуу өрө мөхпүт да, кыайан төлө охсон куоппатах. МНН
«Дьэ, эн ат курдук мөх!» — диэн баран, баҕа күтэри «кус» гы на быһа биэрбит. Суорун Омоллоон
«Ат мөхтө, киһини тэпсээри, сэби алдьатаары гынна!» — диэн саҥалар айман нылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Олоҕо суох буолан, олордоххо, үктэннэххэ хамсаан, т үөрэҥнээн биэрэн киһини сууллар. ☉ Быть таким неустойчивым, шатким, что невозможно удержаться на нём (о чём-л.)
Дулҕа Витяны түөрэ мөҕөн кэбиһэ сыһарыттан өрүһүнэригэр — да сыратын бараата. Н. Заболоцкай
Талах олоппос т и э р э мөҕөр да, Чокомда ыаҕастаах сүө гэйин көтөхпүтүнэн күөрэ-лаҥкы барар. И. Бочкарёв
3. Эмискэ хамсаан ыл, мөҕүл гын (сүрэҕи этэргэ). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Ньургуһун сүрэҕэ эмискэ мөхпүтэ, итиинэн-тымныынан хаарыйтарарга дылы буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Маша сүрэҕэ түөһүн иһигэр ку лун курдук мөҕөр. М. Доҕордуурап
Дьаакып сүрэҕэ хайдах эрэ мөҕөн ылла. Н. Заболоцкай
△ Эмискэ уйбат курдук буолан ыл, хамсаа (сүһүөхтэри этэргэ). ☉ Задрожать, затрястись (о коленях), отняться, лишиться способности двигаться (о ногах)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҕөн тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Дьаакып сынньалаҥ пааркатын үрдүк кирилиэһин өрө тахсан иһэн, сүһүөҕэ кыратык мөҕөн ыларын билбитэ. Н. Заболоцкай. Ыстапаан болуот хамсааһыныттан сүһүөҕэ мөҕөн хаста да оҕутта. И. Н икифоров
ср. алт. мөкү ‘встать на дыбы’, др.- тюрк. мөн ‘становиться на дыбы, вскидывать зад (о лошади)’

туохт.
1. Этиҥ ханнык эмэ миэстэтинэн анньыллан эбэтэр таҥаскыттан мэһэйдэтэн тохтоон ыл; оҕун. ☉ Зацепиться какой-л. частью тела или одежды за что-л.; споткнуться
Өрө эккирээн иһэн, этэрбэһин быатыттан иҥнэн умса баран түһэн …… күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Ол иһэн, ыллыга туора түспүт силистэн иҥнэн, арыычча охто сыста. Софр. Данилов
Дулҕаттан иҥнэн охтон, атаҕа иһэн хаалла. Н. Габышев
Кыаһай оҕонньор оһоҕу эргийэ баран иһэн, уот анньар мастан иҥнэн оһох уҥа чанчыгар кэлэн тыылла түстэ. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ мэһэйгэ кэтиллэ, анньылла биэр. ☉ Удариться обо что-л., натолкнуться, наскочить на что-л. Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолан баран, ат кэлэн, бүтэй ааныттан иҥнэн, хорус гына түстэ. Суорун Омоллоон
Аан тэлэллэ түһэрин кытта, тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна, истиэнэттэн иҥнэн түүрүллүмэхтээн ылла. М. Доҕордуурап
△ Эмискэ уун-утары көрсө түс. ☉ Неожиданно встретиться с кем-л., столкнуться с кем-л. лицом к лицу
Давыдов киэпкэтин ылаат, таһырдьа ыстаммыта уонна мичээрдии турар Лушкаҕа иҥнэ түспүтэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Ханна да кыайан куоппат, барбат гына булт сэбигэр (хол., туһахха, хапкааҥҥа) түбэс. ☉ Попасть в петлю, капкан, западню и т. п. (о звере, птице)
Арай, хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллаахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Хайа, нохоо, булдуҥ? Туһаххар, чааркааҥҥар, айаҕар туох да иҥнибэтэх дуо? Суорун Омоллоон
Түргэнник туһахтарбар тэбинэн истим. Арай биир куобах иҥнэн баран кулаачыктанан эрэр эбит. Т. Сметанин
Ньукулаас дэлби иирсэн хаалбыт илимин, иҥнибит аҕыйах бытархай балыгын кытары суулуу тутан, тыытыгар бырахпыта. С. Никифоров
4. Туохтан эмэ иилистэн ыйанан хаал, ыйанан сырыт. ☉ Повиснуть, зацепившись за что-л. Сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
Суох, киһи сатаан оҥостуо суох, бүрүөһүн тириититтэн эрэ иҥнэ сылдьар. Болот Боотур
[Чубуку] таастан тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
5. көсп. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор мэһэйи көрүс. ☉ Встречать препятствие (в процессе какой-л. деятельности)
[Бырайыактары оҥороругар] Айдар кини оннук илиитэ-атаҕа тахсан биэрбэтин, бытархайтан иҥнэн хаалан быһа чымаадыстыырын сөбүлээбэт. Н. Лугинов
Мин итиннэ кэлэн, тугу эппиэттиэхпин билбэккэ, иҥнэн хааллым. Н. Заболоцкай
Бэрт даҕаны дуона суохтан иҥнэн, үлэ тохтотолоон хаалара. В. Яковлев
6. көсп. Кыраттан, нэһиилэ тутуллан сырыт (хол., үлэҕиттэн уһулла сыһасыһа). ☉ Удержаться кое-как, еле-еле (напр., на работе при крупном сокращении штата)
Сороҕор омос санаатахха туох барыта кыраттан иҥнэн турарга дылы... Н. Лугинов
«Мин эйигин сириэм дуо? Эн эрэ сөбүлүүр буоллаххына, барымына», - диэтэ. Истээт, урут арыыччаттан иҥнэн олорбут Тобулаарап туран, үрдүгэр түһэн, уураары-сыллаары гынан, күөх балай сирэйиттэн быыс булбата. Эрилик Эристиин
Гавриил өстөөҕү бүтэһиктээхтик үлтү сынньар тиһэх кимэн киирии тыаһын-ууһун чуор кулгааҕынан истэ госпиталыгар нэһиилэ иҥнэн сыппыта. А. Данилов
7. көсп. Ким эмэ итэҕэһин тоһоҕолоон бэлиэтээ, саҥа гына сырыт, наар онон үөх-үтүрүй. ☉ Постоянно подчеркивать чей-л. недостаток, все время обращать внимание на чье-л. упущение, цепляться
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Ол түспүтүттэн бултаабатым диэҥҥин, ити мин уолум «быччайбытыттан» иҥинниҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Үрдүк Бүөтүр Хатарыылаах Маҥаны, бэркэ таптаан мииммитэ, арай, хараҕа суоҕун сөбүлээбэт этэ: дьон барыта онтон иҥнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Эн мин сирэйбиттэн-харахпыттан иҥнимэ. Күндэ
8. көсп., кэпс. Хааһына үбүн-аһын сиэһиҥҥэ түбэс, итэҕэстэнэн буруйга-сэмэҕэ тардылын. ☉ Быть обвиненным в чем-л., призванным к ответу за что-л. Кинилэргэ кыладыапсыктыы сылдьан эккэ иҥнэммин, бастакы тэмтэрийиим онтон саҕаламмыта. М. Доҕордуурап
♦ Дьыалаҕа иҥиннэ көр дьыала
Кырдьыктаах, сөптөөх суолга киһи дьыалаҕа иҥнибэт. А. Федоров. Неустроев дьыалатыгар иҥнэн, киниэхэ көмөлөспүт элбэх киһи хаайыллыбыта. П. Филиппов. Илимэр иҥин - кимтуох эмэ (хол., тойон, баттал) төлөрүйбэт сабыдыалыгар киир. ☉ Быть всецело подчиненным кому-л., находиться под чьим-л. гнетом
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй. Ириэнэхтэн иҥнибэт, тоҥтон (тоҥ диэнтэн) толлубат фольк. - туохтан да куттаммат, толлубат; харса суох, ылыммытын толорон, оҥорон баран тэйэр (киһи). ☉ Бесстрашный и очень решительный (букв. не остановится перед талым, не сробеет перед мерзлым)
Булчут мунар сиригэр Мунаахсыйан да көрбөт, Хойуу тыабыт сиһигэр Куттанары да билбэт, Ириэнэхтэн да иҥнибэт, Тоҥ диэн толлубат. Л. Попов
Ириэнэхтэн иҥнибэт, Тоҥтон толлубат, Мүччү туттар диэни өйдөөбөт, Бүдүс диэни билбэт, Оһолго-төрүөккэ уолдьаабат Улуу дьон уодаһыннаахтар. С. Зверев
Ириэнэхтэн иҥнибэт аатырбыт, Тоҥтон толлубат сураҕырбыт, Кытаанаҕы да кыайбыт, Ыараханы да ыатарбыт Самнан биэрбэт саргылаах, Сайдар, үрдүүр норуоппут. С. Васильев
Киһи хараҕа (кулгааҕа-хараҕа) иҥнэр (туга эмэ) көр киһи I. Бу балаҕан иһигэр таас тыаһыттан ураты киһи кулгааҕар-хараҕар иҥнэр атын туох да баара биллибэт. Суорун Омоллоон
Бэттэх Аркадий [бырайыактаабыт] дьиэтэ адьас туох да харах иҥнэр ордуга-хоһута, итэҕэһэ да, уһулуччу үчүгэйэ да суох …… мэһэйдээбэтэрбин ханнык диэбиттии турар. Н. Лугинов
Кыл (сап) саҕаттан иҥнэ сылдьар көр кыл. «Кыл саҕаттан да иҥнэ сылдьабын, - эмиэ да бэркиһии, эмиэ да дьулахачыйа санаата Валерий. - Бөлүүн дуу, билигин дуу ити уол ордук-хоһу саҥарбыта буоллар, мин суолум сойбута ыраатыах эбит». «ХС»
Окко-маска иҥнибэт көр от-мас. Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, окко-маска иҥнибэт, дьүдэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран, барыта сэттэ дуу, тоҕус дуу төгүрүк сыл устатыгар хаайыыга, быаҕа сытан олорбутунан, ол кэлгиэтигэр өлбүтэ үһү. Саха фольк. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр (кимтэн эмэ) көр сыарҕа. Эн баҕас киһиттэн туох ордуктаах буолаҥҥын мин уолбуттан сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэр. НС ОК
Тылга иҥин көр тыл. [Дьэкиим:] Тукаам, сымыйа суолга тылга иҥнэн баран эрэбин. А. Софронов
Саҥарба - бостуой тылга иҥниэҥ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа иҥнэр көр харах. Аны хараҕа киниэхэ иҥнэр буолбута. Өйдөөн көрдөххө, сиппитэ-хоппута сүр. Болот Боотур
Аркадий икки кыыс хара эрээри, халыҥ сиэрэй уллуҥнаах эргэчээн хаатыҥкаларыгар хараҕа иҥиннэ. Н. Габышев
Остуолга эмиэ субу аҕай ууруллубут адьас арылыйан олорор тыыннаах сибэккилэргэ хараҕым иҥнэр. «ХС»