побуд. от уйарҕаа =.

уйарҕаа диэнтэн хай
аата. Дьиҥнээх долгуйуу атын. Ордук-хоһу уйарҕааһын наадата да суох. Н. Лугинов
Ромаҥҥа сымыйанан уйарҕааһын, олоҕу оҥоро сатаан тупсара көрүү саралыы тардыллаллар. А. Фадеев (тылб.)

сыһын диэнтэн атаах. [Оҕолоох дьахтар:] Сыччыыйым …… муннун тыаһа сурдургуу-сурдургуу ыга сыстаахтыыр. И. Гоголев
Онуоха уйарҕаан, Уол сииктээх муннунан Иэдэспэр, сыҥаахпар сыстаахтыыр, Итиэннэ араастаан атаахтыыр. Ф. Софронов

I
ньалҕарыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Түннүктэрин муустара ньалҕарыҥнаһа ууллаллар. Сыалаах илиилэрэ ньалҕарыҥнаһаллар
II
даҕ. Халтарыйа сылдьар, сыанан-арыынан сотуллубут курдук. ☉ Расплывающийся, скользкий
Оҕочоонун аһынан Уйарҕаата ийэтэ, Ньалҕарыҥнас мааһынан Тарбахтарын эмтээтэ. Ф. Софронов

туохт. Кимиэхэ эмэ уйарҕаан манньый, сымнаа. ☉ Относиться к кому-л. тепло, с умилением, трогательно
Ырааҕынан сылдьан эрэ Ымыы кыыска даҕаны, Ылаанньыйа манньыйан, Ылларбыта ырааппыта. Күннүк Уурастыырап
Күнүһүгэр көнньүөрэн, Күммүт көрөн күндээрэн, Ырыа тылын төлөннүүр, Ылаанньыйан күндүлүүр. А. Абаҕыыныскай

аат. Ким эмэ таптаан, уйарҕаан, ааттаһан ийэтигэр туһулаан этэр тыла (сороҕор сыыһа, оҕото диэн эб. тут-лар: ийэкээм сыыһа, ийэкээм оҕото). ☉ Любовно-ласкательное обращение к матери (иногда употр. с усил.- ласк
част. сыыһа, оҕото). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
Ийэкээ, дьэ бэйэ бодоҕун тардын - тойонум Быыпсай Куудай баай обургу кэллэ... Суорун Омоллоон
Хаарыаннаах ийэкээм, хаһан да умнумаар Хардааччы мохсоҕол оҕоҕун, Бүтэй түүн хараҥа бүрүөтүн арыйар Мөккүөрү күүрдүбүт буойуҥҥун. Эллэй

1. ыадаһый диэнтэн бэй. туһ. Барыллыа сүүнэ улахан кынатынан ууну таһыйбахтаан баран, ыараханнык ыадастан үөһэ көтөн таҕыста. Н. Лугинов
   Дабыыт Арамаанабыс, олоппос уйарҕаан хаачыгырыар диэри, туох баар ыйааһынынан ыга түһэн ыадастан олордо. В. Протодьяконов
   Көтөр аал чуһуурбутунан өрө ыадастан тахсан көтө турда. ЭКС АА
   2
   ыадай 2 диэн курдук. Ардах былыта арҕаа саҕахтан саба ыадастан таҕыста. П. Тобуруокап
   Ааҥҥа сүр үлүгэр ыадастыбыт күлүүс дьиппиэрэ ыйанан турар буолара. Н. Заболоцкай
   Баараҕай хайалар чыпчаалларыгар ыарахан уулаах былыт ыадастан турара чуолкайдык көстөрө. Н. Абыйчанин

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир уонна сороҕор этээччи үгэргиир сыһыанын көрдөрөр: элээмэтэ, дуома. ☉ Как модальная частица, в сочетании с существительными подчёркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л., выражает презрительно-ироничное отношение: ничтожество, видимость
Ийэм илдьи сытыйбыт таҥаһым ыратын абырахтыыр түбүккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
«Бастаан көрдөрөн, үөрэтэн биэрдэргин, син мэхэнисээтэр ырата этим буоллаҕа дии», — диэтэ уонна иһигэр бэркэ сөбүлүү санаата. В. Титов
Мин, уйарҕаан, ытыа эбиппин да, сүрэ бэрт, эр киһи ырата буоллаҕым дии. П. Аввакумов

сыһ., поэт. Уһуннук, өр кэмҥэ. ☉ Долго, в течение долгого времени
Дугуй Саарын уонна Айбаҥса удаҕан Үс хонукка тэпсэн туран аҥаарыйа кыргыстылар. ПЭК ОНЛЯ II
Арай хонтуруол дьоно Антонина мандолинатын тыаһыгар Аҥаарыйа уйарҕаабакка, Адьас баарын ырытталлар, Атын дьон өттүгэр Абыралы аҕалыах этилэр. Р. Баҕатаайыскай
Алаас-алаас ахсын Аламай күн уота Аҥаарыйа тыкта, Адаар силис анныттан Араҕас илгэ Айыллан таҕыста. С. Зверев
♦ Аҥаарыйа кырый — улаханнык кырдьыаххар диэри олор, уһуннук олор. ☉ Жить долго, жить до глубокой старости
Сүрдээх үчүгэйдик Аҥаарыйа кырдьан Аҕа баһын тосту олоруҥ. Болот Боотур
Аҥаарыйа кырдьан, Аҕа баһын тосту олорон, Аан ийэ дайдыттан Арахсар күҥҥүтүгэр Алгыс курдугунан аттанаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чэ, оччоҕо мин аҥаарыйа кырдьыахпар диэри олоруом, баҕар, саас-үйэ тухары олоруом. М. Шолохов (тылб.)
Аҥаарыйан тахсан кэл көр аҥаарыйа ойон таҕыс. Араҕас маҥан халлааным Архыыбатын анныттан Алтан Биһилэх саҕа Аламай маҥан күнүм арыллан-тэлэллэн Аҥаарыйан тахсан кэллэ. Саха нар. ыр. III. Аҥаарыйа ойон таҕыс фольк. — сири-дойдуну сырдатан, саҕахтан аа-дьуо тахсан кэл (күн туһунан). ☉ Величаво взойти из-за горизонта, озарив все окрестное (о солнце)
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай маҥан күн, Алта былас от түгэҕин саҕа буолан, Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. Улуу муус ууллан, Хонуу уута холбоһон, Өлүөнэ өрүс хотуҥҥа Үмүөрүһэллэрин саҕана, Аламай маҥан күн Аҥаарыйа ойон тахсыбытыгар, Саха киһи Чуо бааччы туһаайбытынан кэлэн, Кэрдэн киирэн барда. Саха нар. ыр. II. Аҥаарыйа туол — толору сит, томточчу туол (кырдьаҕас киһи сааһын туһунан). ☉ Исполниться, достигнуть (о возрасте старого человека). Аҕыс уон сааспын аҥаарыйа туоламмын, Атаҕым уҥуоҕа Адарайдыы таҥхайан, Өлөр күнүм бүрүүкээн, Олордоҕум үһү, оҕолоор! Саха фольк.

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’