сыһ., поэт. Уһуннук, өр кэмҥэ. ☉ Долго, в течение долгого времени
Дугуй Саарын уонна Айбаҥса удаҕан Үс хонукка тэпсэн туран аҥаарыйа кыргыстылар. ПЭК ОНЛЯ II
Арай хонтуруол дьоно Антонина мандолинатын тыаһыгар Аҥаарыйа уйарҕаабакка, Адьас баарын ырытталлар, Атын дьон өттүгэр Абыралы аҕалыах этилэр. Р. Баҕатаайыскай
Алаас-алаас ахсын Аламай күн уота Аҥаарыйа тыкта, Адаар силис анныттан Араҕас илгэ Айыллан таҕыста. С. Зверев
♦ Аҥаарыйа кырый — улаханнык кырдьыаххар диэри олор, уһуннук олор. ☉ Жить долго, жить до глубокой старости
Сүрдээх үчүгэйдик Аҥаарыйа кырдьан Аҕа баһын тосту олоруҥ. Болот Боотур
Аҥаарыйа кырдьан, Аҕа баһын тосту олорон, Аан ийэ дайдыттан Арахсар күҥҥүтүгэр Алгыс курдугунан аттанаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чэ, оччоҕо мин аҥаарыйа кырдьыахпар диэри олоруом, баҕар, саас-үйэ тухары олоруом. М. Шолохов (тылб.)
Аҥаарыйан тахсан кэл көр аҥаарыйа ойон таҕыс. Араҕас маҥан халлааным Архыыбатын анныттан Алтан Биһилэх саҕа Аламай маҥан күнүм арыллан-тэлэллэн Аҥаарыйан тахсан кэллэ. Саха нар. ыр. III. Аҥаарыйа ойон таҕыс фольк. — сири-дойдуну сырдатан, саҕахтан аа-дьуо тахсан кэл (күн туһунан). ☉ Величаво взойти из-за горизонта, озарив все окрестное (о солнце)
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай маҥан күн, Алта былас от түгэҕин саҕа буолан, Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. Улуу муус ууллан, Хонуу уута холбоһон, Өлүөнэ өрүс хотуҥҥа Үмүөрүһэллэрин саҕана, Аламай маҥан күн Аҥаарыйа ойон тахсыбытыгар, Саха киһи Чуо бааччы туһаайбытынан кэлэн, Кэрдэн киирэн барда. Саха нар. ыр. II. Аҥаарыйа туол — толору сит, томточчу туол (кырдьаҕас киһи сааһын туһунан). ☉ Исполниться, достигнуть (о возрасте старого человека). Аҕыс уон сааспын аҥаарыйа туоламмын, Атаҕым уҥуоҕа Адарайдыы таҥхайан, Өлөр күнүм бүрүүкээн, Олордоҕум үһү, оҕолоор! Саха фольк.

туохт.
1. Улугурбут, утуктаабыт көрүҥнэн. ☉ Иметь вялый, сонный вид
Хас да нэдиэлэ ол курдук уйуһуйбуттук үлэлээн иһэн, Аянитов биир сарсыарда хайдах эрэ аҥаарыйан уһуктубута. Софр. Данилов
[Мунньахха олорооччулар] ким да кими да истибэт, бары тус бэйэлэрин ис санааларыгар аҥаарыйан олорор курдуктар. Н. Лугинов
Бууйунай көрүҥэр ыт аҥаарыйан хаалар, аһыттан, сороҕор ууттан эмиэ аккаастанар. СЫаКЫ
2. Талбааран, дөйөн хаал (туохтан эрэ үөрэн, соһуйан). ☉ Цепенеть, замирать (от внезапной радости, испуга)
Өлөксөй соһуйда, Кэннинэн чугуйда, Тэпсэҥнээтэ, аҥаарыйда, Хараҕа тунаарыйда. С. Васильев
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
3. фольк., поэт. Ситэн-хотон үүн, улаат (саҥардыы долгулдьуйар буолан эрэр от эбэтэр бурдук туһунан); силигилии чэлгий, көҕөр. ☉ Достигнуть предела роста (о траве или колосьях на поле, начинающих качаться, колыхаться); буйно цвести, зеленеть
Үҥкүүлээбит сирбитигэр Үкэр үүнэн долгуйуо, Аһыакайдыыр сирбитигэр Ача күөх аҥаарыйыа. С. Васильев
Ача оттоох Алаас сыһыы аатын эрэ Аҥна сытта. Аҥаатмуҥаат аҥаарыйда. Күннүк Уурастыырап
♦ Уутугар аҥаарыйар — утуйа сытан эбэтэр ситэ уһуктубакка, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөт. ☉ Он еще не совсем отошел ото сна
Биирдэ нуктуох курдук буолан эрдэҕинэ, аны атаҕар сытар кыыһа Ылдьааныска, уутугар аҥаарыйан, атаҕынан бүөргэ тэбиэлээн уһугуннарда. Болот Боотур
Уутугар аҥаарыйа сылдьар уол үрүт үөһэ ботугураамахтаабыта. В. Гаврильева
Ханна эрэ ньирэй ыҥыранна, ханна эрэ хуутар уһугар ыттар үрдүлэр, таһынааҕы ыалларыгар бириэмэтин булкуйан, уутугар аҥаарыйан бөтүүк хаһыытаата. М. Шолохов (тылб.)
ср. тюрк. аҥкар, аҥыр, аҥҕыр ‘дремать, вздремнуть’

1) быть сонным, вялым; аҥаарыйбыт дьүһүннээх с сонным, вялым видом; уутугар аҥаарыйан спросонок, в сонном состоянии; уутугар аҥаарыйбыт он ещё сонный, он ещё не очнулся после сна; аҥаарыйа кырдьыбыт сильно состарившийся; 2) фольк. поэт, распростираться, колыхаться (о сплошном, зелёном массиве); ача күөх отунан аҥаарыйбыт дойду местность, сплошь покрытая молодой зеленью # аҥаарыйар араҕас маҥан халлаан фольк. чистое жёлто-белое нёбо.