тардыс I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Бука, эдэр киһи сааһырыан, олох үтүөтүн уймахтыан, оттон кырдьаҕас эдэр сааһын тардыспахтаан хаалыан баҕаран эрдэҕэ. М. Попов

сыһ. Тыастаахтыкуустаахтык, күүскэ. ☉ Шумно, с гулким шумом, гулко
[Пуойас] ыстаансыйаларга тохтуу түһэн тыын ыла охсор, күүстээх көҥүс сүүрүгүн курдук үөһэттэн күүгүнэччи кутуллар ууну уймахтаан уоскуйар. Амма Аччыгыйа
Этиҥ түспүт тиитин мастааннар, муҥха икки кынатын икки ардыгар аал уоту күүгүнэччи оттубуттар. И. Гоголев
Күүгүнэччи оттуллубут оһох уота мөлтүү быһыытыйбыта. Далан

көр симиин
Симиир-симиир муҥунан Сибиин кымыс оҥорторон, Силиибитин сөрүүкэтэн, Сиэрбитин ситэриэҕиҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөрүүн сибиин кымыһы Утаттахха иһэрдии, Сөп-сөп, маннык салгыны Уймахтаабыт киһи ньии! Күннүк Уурастыырап
Сибиин күөрчэх бырдаҥатын сэбирдэҕэр биһиммит сэппэрээктэр сиреннэри санаталлар. «Кыым»
ср. алт. йиби ‘намокнуть’, др.-тюрк. чибгин ‘насыщающий, питательный’

I
туохт., кэпс. Үллэ улаатан, култайан таҕыс (киһи, сүөһү иһин туһунан). ☉ Вспучиваться, вздуваться, надуваться (о животе)
Тууйаһыттан Алгыс, уулуу, Ымдаанын уймахтаата. Иһэ кудайан таҕыста, Бочугурас оҕотунуу. Р. Баҕатаайыскай
[Тума] ыанаары күүтэн турар кудайбыт истээх кырдьаҕас эбириэн ынахха синньин туһунан суосканы үҥүлүттэ. У. Нуолур
II
1. аат., фольк. Таҥара. ☉ Бог
Эһиги көрөр-харайар киһитэ суох, кудай илиитигэр хаалаҕыт. Эрилик Эристиин
Быһаарыыны кыргыз уонна алтаай тылларыттын булабыт: «аал-төлөн, …… кудай — таҥара». «ХС»
◊ Кудай дьаалы кубулҕаттаах <киһи> фольк. — эҥин араас албастаах, кубулҕаттаах-дьибилгэттээх. ☉ Обладающий волшебной силой, способностью превращаться в кого-что-л., оборотень
«От-татай, дьэ, оҕолор! Араан албастаах, кудай дьаалы кубулҕаттаах киһини түбэспиппин ньии!» — дии санаата. ПЭК ОНЛЯ I
Үс үлүскэннээх аан дойдуларын Кулугутун хамнатар Кудай дьаалы кубулҕаттаах …… [үөскээтэҕинэ, буойуллуох тустаах]. П. Ойуунускай. Кудай кубулҕат фольк. — эҥин араас кубулҕат, албас арааһа. ☉ Разнообразные уловки, хитрости. Күөкэт баай тойон …… Айталын Куону араан албаһынан, кудай кубулҕатынан, чиэрбэ дьибилгэтинэн уоран илдьэ олорор. ПЭК ОНЛЯ I
Тоҕус уон тоҕус Кудай кубулҕаттарын Куудьуйан ылан, Буор куппутун буҕатытыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. тюрк. худай, худаа ‘бог’ < худаай ‘бог’

аат. Дьахтар үүттэнэр уонна оҕотугар үүтүн оборторон аһатар уоргана; ийэ сүөһү, кыыл оҕолорун аһатар тумуктаах синньэ. ☉ Молочная железа женщины, грудь (женская); выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы самок млекопитающих животных, на конце которой открываются молочные протоки
Кыыс ынахтарын сатаан ыамына, дэлби тириппитэ. Эмиийдэрин кытаанахтык бобо тутатута тардыалаабыта. М. Доҕордуурап
Эмиий үүтэ ынах үүтүттэн хас да төгүл ордук, кини оҕо куртаҕар чэпчэки. ТЕН ИДь
Тайҕаҕа төрөөбүт киһи бэйэтин өбүгэлэрин сатабылларын ийэтин эмиийин үүтүн кытта тэҥҥэ иҥэринэр. В. Санги (тылб.)
♦ Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕо — ыал бүтэһик төрөөбүт оҕото. ☉ Младший ребёнок в семье, последыш
Эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕотун, буолаары буолан, суос-соҕотох кыыһын, уу кыһылыттан «мин хотунум» диэн ааттыыра. ЧКС АК
Дьүөгэтэ сааһырбыт төрөппүттэригэр бүтэһик, эмиий куурдар, эмсэх кээһэр оҕолоро этэ. «Чолбон»
◊ Биэ эмиийэ көр биэ
Онон-манан ордон турар эргэ бүтэйин кыйа үүммүт биэ эмиийин бөлкөй-бөлкөй уктарын диэки хаамабын. Н. Лугинов
Моонньоҕон хара хараҕа, биэ эмиийэ! Оҕуруот аһа хонууларга килэдийэр. Саһархай сэлиэһинэй сарыалга долгурар, Кэбиһиилээх оттор кэчигирээн тураллар. К. Кулиев (тылб.). Эмиийдээх оҕо — эмиий эмэр эһээхэй оҕо. ☉ О младенцах: вскармливаемый грудью, грудной ребёнок, грудник
Харытыай эмиийдээх кыыһынаан хаалбыт. Софр. Данилов
Эмиийдээх оҕо Ийэтин түөһүгэр саба түһэн Имигэс илиитинэн ыга кууһан Эстибэт-быстыбат минньигэс күүһү уймахтыыр. С. Васильев
Финляндия учуонайдара биэ үүтэ ордук эмиийдээх оҕолорго туһалааҕын бэлиэтээбиттэрэ. ААФ КС. Эмиийиттэн араар — ийэтин эмиийин эмэ сылдьар оҕону биирин туоллаҕына эмэрин тохтот, бырахтар. ☉ Перестать кормить ребёнка грудью, отучить, отлучить от груди
Бу уолгун аныаха диэри эмиийиттэн араара илик эбиккин дуу? ГНС СТСДТ. Эмиий кэрэтэ — киһи эмиийин чопчутун харааран көстөр тулата. ☉ Тёмный кружок вокруг грудного соска
Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта, Унньулус гыммыта, сүтэн хаалбыта. П. Ойуунускай
Сэрэйбитим курдук, буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. емиг ‘грудь женщины, соски; соски животных’

даҕ.
1. Тү с - б а с м а й г ы л а а х , д ь оһуннаах, түспэ (киһини этэргэ). ☉ Солидный, важный (о человеке)
Бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи аатын эрэ лопбааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
Бары нүһэр, боччумнаах дьон үлэ-хамнас, бэлиитикэ, аан дойду олоҕун туһунан түс-бас кэпсэтэ иһэллэр. Р. Кулаковскай
Жора, бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи, аа-дьуо лэҥкэллэн туран, аатын эрэ лоп бааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
2. Боччумнаах; дьиппиэн, кытаанах (т ы л ы , санааны этэргэ). ☉ Серьёзный, убедительный, веский (напр., о б а р г ументе, доводе); резкий, жёсткий (напр., о с л о в е )
Мачча уолчаан эбээннии ырыаны муннунан киҥинэйэр уонна эдэркээн бэйэтэ, дириҥ нүһэр санаалары саныыр. И. Гоголев
Бу айымньыга ыар, нүһэр тылларынан этиллибит ийэ дой дуну көмүскүүр, аҕа көлүөнэ үгэһин сал гыыр бөҕө санаа, …… эрэл барыта бааллар. Н. Тобуруокап
3. кэпс. Сөҥ, улахан, чиҥ (саҥаны, куолаһы этэргэ). ☉ Громкий (о голосе), уверенный, убедительный, весомый (о тоне речи, манере говорить)
Эрэлбит эрэ кини этэ, — диэн нүһэр тыллар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эн дэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
Кини сүрдээх нүһэр куоластаах, ис-киирбэхтик киһини тардар гына ыллыыр киһи буолан биэрбитэ. И. Бочкарёв
4. Бүтэҥи ньиргиэрдээх, улахан (тыас туһунан). ☉ Гулкий, громкий, напоминающий отдалённые громовые раскаты (о звуке)
Нүһэр ыар этиҥн эр Нүҥсүй эн этэннэр… Уйгулаах самыыр курулуур. Күннүк Уурастыырап
Тиит охтор нүһэр тыаһа сири нүҥсүйэн ылар. М. Доҕордуурап
Сүллэр этиҥ сиргэ түһүтэлиирин курдук нүһэр тыас тиҥилэхтээмэхтээн ылар. НС ХСБС
5. көсп. Киэҥ-куоҥ, баараҕай. ☉ З н а ч ительный, большой, просторный
Нүһэр тайҕа им-дьим буолла. И. Гоголев
Өлүөнэ нүһэр кэрэ биэрэктэрин чаҕылыйа си риэдийбит, наскыйа налыйбыт …… чээл күөх хочолоро эбиитин киэргэтэллэр. И. Данилов
6. көсп. Ыарахан, ыар, эрэйдээх (олох, дьылҕа). ☉ Тяжёлый, обременённый чем-л., трудный (напр., о жизни, судьбе)
Сут-кураан таҥнары сатыылыыр Суос таах нүһэр сылларыгар, Өлбөт мэҥэни уймахтыыр Өрөгөй аргыстаах бухатыыр. С. Тарасов
[Эрилик Эристиин] Олох нүһэр дьылҕатын, О л о х ы а р м ү һ ү лгэнин… Эн манна тулуйбутуҥ. Л. П опов. Ол хоту дойду хаҕыс хонноҕор ааспыт сыллар Кирилл Марковичка олох умнуллубат нүһэр оскуолата буолбуттара. Н. Лугинов
ср. монг. нүсэр ‘тяжёлый, громоздкий, грузный; громоздкость, грузность, неуклюжесть’

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’

1. аат.
2. Төрөппүт оҕолоох дьахтар. ☉ Мать
   Ийэтэ оҕотун сүүһүттэн эмиэ убураан ылан баран, эргиллэн утуйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах, мап-маҥан төгүрүк сирэйдээх, тэтэркэй иҥнээх. Софр. Данилов
   Кини санаатыгар, орто дойду үрдүгэр бу таптыыр ийэтиттэн ордук үчүгэй, аһыныык уонна күүстээх ким да суоҕа. Н. Якутскай
3. Оҕолоох тыһы сүөһү, кыыл, көтөр. ☉ Самка, имеющая детеныша
   Тыы дьигиҥнээбитигэр маатыргыы түстэ [кус оҕолорун] ийэлэрэ. Софр. Данилов
   Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. М. Доҕордуурап
   Кини [бөрө] хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сылдьан итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Р. Кулаковскай
4. кэпс. Дьиэ үлэтин, кэргэттэрин көрөр-харайар дьахтар. ☉ Женщина, ведущая домашнее хозяйство, хозяйка
   Дьукаахтарбыт ийэлэрэ Настааччыйа, этэр тылын иһитиннэрэ үөрэммит киһи быһыытынан, эрэмньилээхтик күөрэлдьитэн саҥарбыт, томтоҕор хоҥоруулаах, үрдүк уҥуохтаах хатыҥыр эмээхсин. Амма Аччыгыйа. Ыал ийэтэ, түҥтаҥ таҥнаат, аанын аһар. А. Федоров
5. Муҥха ньолбоҕор быһыылаах саппыйа курдук чааһа (үксүгэр тард. ф-ҕа турар: ийэтэ - балык онно муҥха кынаттарыттан үтүрүллэн киирэн, хааттаран мунньуллар). ☉ Средняя часть невода, куда попадает рыба, мотня (часто употр. в ф. принадлежности: ийэтэ)
   Ийэтиттэн сибилигин аҕай сүөкэммит кып-кыһыл лабычааннаах лэчигирэс соболор …… ыраас мууска кутуруктарынан охсуоланан өрүтэ тэйиэккэлии, лаһыччахтыы сыппыттар... А. Бэрияк
   Кумахха, ийэ иһигэр, быластаах сыаҕаан (сыалыһар) баҕайы бөҕүллэҥниир. Н. Габышев
   Арай Урустаан көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр, быспыт дүлүҥ курдук, тууччах балык ньолболло сытар эбит. ПН ТОК
6. көсп. Төрөппүт курдук саныыр, тапталлаах, ахтылҕаннаах туох эмэ (ордук манньыйан, ууллан эбэтэр киэн туттан этэргэ). ☉ Что-л. родное, близкое (говорится с особой нежностью или гордостью)
   Кини [күн] айымньылаах сардаҥата бу сир ийэни угуттуур, сырдатар буолан киһи тылынан сатаан хоһуйбат кэрэ мичил дьүһүннээх буолбат дуо, доҕотторуом! Суорун Омоллоон
   Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
   Кэскил, үлэ, бөҕө эйэ, Киһи аймах таптала Күүрэр, түмсэр киинэ буолла Сэбиэт сирэ - мин ийэм. П. Тобуруокап
7. даҕ. суолт.
8. Оҕолоох, туҥуй буолбатах, урут эмиэ төрөөбүт (тыһы кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Имеющая детенышей (о самке животных, зверей)
   «Бу эйиэхэ!» - Лев …… бартыбыалыттан мамонт муоһуттан оҥоһуллубут оҕолоох ийэ таба ойуутун ойутан таһааран күөрэччи уунна. Р. Баҕатаайыскай
   Сайын ийэ кус от иһиттэн оҕолорун батыһыннаран киллэртиирин саһан кэтииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ийэ сүөһү эрээри, аппаҕа төрөппүт. А. Сыромятникова
9. көсп. Төрөөбүт-үөскээбит, кыра эрдэҕиттэн улааппыт (үксүгэр сир-дойду туһунан). ☉ Родной, отчий
   Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
   Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
   Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы, Умнуллубат уруйу ийэ норуотугар, Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтаан тураарыҥ! С. Зверев
10. көсп. Дьиҥнээх, олохтоох (туох эмэ киэбин-таһаатын туһунан: хол., халааннаабыт өрүс уу ылбыт биэрэгэ, боротуохалара киирбэттэр, дьиҥнээх сүнньэ; күөл таһымнаан тахсыбыт сирэ аахсыллыбат, бэйэтин дьиҥнээх хаатын иһинээҕи уута). ☉ Настоящий, собственный (напр., об исконном русле реки, не считая проток и тех мест, к-рые залиты половодьем)
    [Уот кудулу байҕал] Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
11. көсп. Эдэр маһа суох, лиҥкинэс, улахан, сиппит мастаах (тыа туһунан); сиппит, улахан (тиит, хатыҥ туһунан). ☉ Без молодой поросли, из одних взрослых деревьев (лес)
    Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
    Ийэ хара тыа иэнинэн сыыйыллан, үөдэнтаһаан буолан, үрэллэн сытарын көрдүлэр. М. Доҕордуурап
    Ийэ толуу тиит куоҕайа Иэрийбэхтии куугунуур. Күннүк Уурастыырап
    Онно быар куустан, ийэ хатыҥ Дьоллоох кыыһа тиийэрбин кэтэһэр. «ХС»
    ♦ Ийэ аата ийэ - кинини (ийэни) киминэн да солбуйбаккын диэн этии. ☉ Мать никем не заменишь, она у нас единственная (букв. мать есть мать)
    Бука, оҕолорбутугар ийэлэрин сүтэрии охсуулаах буолуо... Ханныгын да иһин ийэ аата ийэ буоллаҕа. Далан. Ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм (айыллыбытым) фольк. - дьоһун-мааны холоонноох ийэттэн төрөөбүтүм (төрүппүнэнууспунан эйигиттэн итэҕэһэ суохпун). ☉ Я родился от достойной, почтенной матери (происхождением нисколько не хуже других). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Саха фольк. Ийэлээтэр ийэм фольк., үрд. - ийэни арбаан, улуутутан, киниэхэ сүгүрүйэн өрө күүрүүлээхтик туһаайан этии. ☉ Торжественно-возвеличивающее обращение к матери, подчеркивающее особое почтение, любовь к ней
    Ийэлээтэр ийэм, аҕалаатар аҕам! Дьэ күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Саха фольк. Мин бу балаҕаны булуохпуттан, эбэлээтэр эбэм буолбут, ийэлээтэр ийэм буолбут эн эрэ бааргын. Н. Якутскай
    Ийэтигэр эппэтэх тылын этит - ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук. Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК. Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт - ийэтиттэн куһаҕанын утумнаабыт, ийэтин куһаҕан өттүн баппыт. ☉ Унаследовать от матери ее отрицательные черты, качества. Ийэттэн төрүү сыгынньах - адьас, букатын таҥаһа суох. ☉ соотв. в чем мать родила, в костюме Адама и Евы
    Улаатан, ситэн баран, ол дьахтар мүччү туттаран, тохсунньу ыйга, ийэттэн төрүү сыгынньах күрээн, бу суол устун атахбалай мэнээк сүүрбүт уонна биир суон тиит төрдүгэр, олорбутунан, тоҥон өлбүт. Болот Боотур. Ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ (таҕыста, тоҕунна) - үлэлээн-хамсаан, сылайан-элэйэн улаханнык тириттэ. ☉ Сильно вспотеть, изойти потом
    Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
    [Оҕонньор] ийэ-хара көлөһүнэ саба түстэ, уй-май баран сыттыгар туора сыппахтаата. М. Доҕордуурап
    Уйбаанабына эмээхсин Саха сирин быйаҥнаах буоругар эдэр сааһыттан кырдьыар диэри элбэх ийэ-хара көлөһүнүн тохпута. С. Никифоров
    ◊ Ийэ буор - 1) сир кырсын ылбыт кэннэ кэлэр ыраас, чиҥ араҥа. ☉ Подпочвенный слой; слой земли под дерном; основной слой земли
    Ийэ буоругар диэри хас.  [Манньыаты] Ийэ буор хотун харайан сыттаҕа. И. Гоголев
    Сааһын-үйэтин тухары сытар ийэ буорун булларан баран, тиэтэл муҥунан иинин томточчу буор кутан, көмнөхпүт ол! «ХС»; 2) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит, улааппыт сирэ (ийэ дойду диэннээҕэр кыараҕастык өйдөнөр: хол., төрөөбүтүөскээбит өтөҕүҥ, алааһыҥ, оройуонуҥ). ☉ Родная сторона, родное пепелище (место, где находится родной дом, - имеет более узкое, чем в ийэ дойду, значение)
    Оо, кэрэтин, баайын, төрөөбүт ийэ буорум! Суорун Омоллоон
    Тэлгэһэттэн тэлэһийэн сырыттахха, Алаастан арахсан сырыттахха, Иитиллибит ийэ буор Эчи ахтылҕаныан! Т. Сметанин
    Ийэ дойду көр дойду. Биһиги биир ийэ дойдулаахпыт - Арассыыйа.  Ийэ дойдуга сылга уонунан тыһыынчалаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
    Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
    Ийэ дойдуларын тыатын сытын бэйэлэригэр иҥэрбит оҕолор ханна да сир уларыйыахтара суоҕа. С. Ефремов. Ийэ кут итэҕ. - былыргы саха өйдөбүлүнэн: үс куттан саамай сүрүн кут (дьахтарга айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ оҕо үөскүүр. Киһи өллөҕүнэ анараа дойдуга ийэ кута барар. Өскөтүн оҕону наһаа улаханнык куттаатахха, ийэ кута «тэйэн биэрэр», онон сааһын тухары ыарыһах буолар). ☉ Главная из трех частей души человека (букв. мать-душа; согласно религиозным представлениям якутов, при зачатии ребенка она внедряется божеством Айыысыт в женщину-мать
    Если сильно напугать дитя, то у него ийэ кут «отскакивает», от этого он на всю жизнь становится робким и болезненным. Ийэ кут крадут и мучают злые духи, отчего человек болеет; после смерти человека в загробный мир переходит именно эта часть души). Ийэ буорга Ииннэнэр күммүтүгэр Ийэ куппутун Илдьэ барыталаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
    [Көмүс күн] өрөһүлтэтэ суох өлөр өлүү тирээтэҕинэ этирик түөстээн эрэйдээбэккэ, эппитин-хааммытын эммэккэ салгын куппутун саба тут, ийэ куппутун илиигэр ыл. Эвен фольк. Мин бүгүн Буор кут, Ийэ кут, Салгын кут Дууһабыныын кэпсэтэбин. Н. Босиков. Тэҥн. буор кут, салгын кут. Ийэ кылын - 1) эр киһиэхэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Теща
    Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Далан
    Оттон Кириһээн бирикээсчик буолбутун …… Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик - Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
    «Тукаам, Петя, кэл, аһаа»,- дии-дии, ийэ кынна чарапчыланан көрө турар эбит... М. Доҕордуурап; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ эр киһиэхэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) - эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: а) бабушку жены, б) старшую сестру жены (см. аҕас кылын), в) тетку жены, г) жену родного или двоюродного брата жены, д) жену родного дяди жены (см. тастыҥ ийэ кылын)
    Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кынным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах - өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Ийэ кыыл итэҕ. - 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: ойуун кута; ойуун кута иҥэриллибит кыыла, көтөрө (үксүгэр: эһэ, бөрө, ыт, хотой, суор). ☉ По представлениям древних якутов: дух шамана; воплощение души шамана - животное (обычно медведь, волк, собака, орел, ворон), в которое шаман вселяет свою душу (букв. мать-зверь); 2) ким эмэ таҥара оҥостор, сүгүрүйэр кыыла. ☉ Тотем
    Сэргэ түҥ былыргыттан, инньэ ийэ кыылтан …… көмүскэли көрдүүр, эрэйэр сахтан, күн бүгүҥҥэ диэри …… үйэлэри уҥуордаан, ити киэн туттуулаахтык хардыылаан кэллэ. Багдарыын Сүлбэ. Ийэ мас - 1) мас таһын суорбут кэннэ кэлэр чиргэл, кытаанах өттө (былыр аалга үөс гыналлара эбэтэр өһүө маһа буолара). ☉ Ошкуренный ствол дерева (используется как основная доска лодки, киль судна, матица); 2) эргэр., харыс т. өлбүт киһини уган көмөр хоруоп. ☉ Гроб; 3) эргэр., харыс т. өлбүт киһини көмөргө иин түгэҕэр халыҥ хаптаһыннарынан хоппо курдук оҥоһук (хоруобу буор баттыырыттан харыстаан). ☉ Ящик из грубых досок, внутри которого устанавливался тесовый гроб с покойником, чтобы на него не давила насыпаемая сверху земля
    Эрдэтээҥи «чинчийээччилэр» ийэ маһын хаппаҕын алдьаппыттар. «Кыым». Тэҥн. тэбиэх. Ийэ сайын поэт. - от-мас ситэн, силигилээн, куйаас түһэн сайын саамай муҥутаабыт кэмэ. ☉ Самая лучшая пора лета (букв. мать-лето)
    Сырдык күммүт тыкпыт, Сылаас кыымын ыспыт, Итии-куйаас түспүт, Ийэ сайын күлбүт. Күннүк Уурастыырап
    Сырал куйаас сыламнаан Ийэ сайын эргийдэ, Хара тураах дааҕырҕаан Халыҥ тыаҕа кирийдэ. П. Тулааһынап
    Ийэ сир көр ийэ дойду. Нууччалар, украинецтар, татаардар, сахалар …… Арассыыйа бары норуоттара биир дьиэ кэргэнэ буолан, күүстэрин түмэн, дьоллоох олоҕу туталларын, …… ийэ сири бука бары көмүскүүр-харыстыыр улуу иэстэрин туһунан эттэ. Амма Аччыгыйа
    Хаанымсах агрессор эһиннэҕинэ, хара дьай ийэ сиртэн халбарыйыа, хаан тохтуута уурайыа, дириҥ ынчык эстиэ. Суорун Омоллоон
    Ийэ сирбит иннигэр мэктиэ тылбыт бэриллэр. Эллэй. Ийэ тыл - төрөөбүт тыл, кыра оҕо эрдэхтэн саҥара үөрэммит тыл. ☉ Родной язык, родная речь
    Утаттахха сөрүүн ууну Уймахтаан да ылбыттан Ордук истиҥ дуоһуйууну Буллум ийэ тылбыттан. Р. Баҕатаайыскай
    Аҕыйах ахсааннаах бытанан олорбут хотугу норуоттар ыраахтааҕылаах Арассыыйа бэйэлэрин ийэ тылларынан суруктара-бичиктэрэ суоҕа. «ББ»
    Улуу нуучча омук тылын Ийэ тыл тэҥэ биллилэр. Эллэй. Ийэ уу - 1) күөл (үрэх, өрүс) саамай дириҥ сирэ. Атын өттүнээҕэр тымныы уулаах буолар. ☉ Самое глубокое место в озере, в реке, основная впадина с холодной, студеной водой
    Идэмэрдээх тымныы ийэ ууларга иһитэн биспит Искэхтээх балыга - Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) үрэх, өрүс бэйэтин олохтоох уута. ☉ Вода основного русла реки
    Боруоданы сууйарга аналлаах уу …… комбинат ортотунан дохсун дьулусхан курдук суккураан ааһар уонна эмиэ ийэ уутугар төннөр. И. Данилов. Ийэ ууһа - 1) былыр уус баһылыгынан дьахтар буоларын саҕанааҕы кэм. ☉ Матриархат
    Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
    Эпоска ийэ ууһунан олоруу тобоҕо баара эмиэ ыйыллар. Эрчимэн; 2) эргэр. аҕа ууһун сороҕо: биир удьуор аймахтыы дьон. ☉ Материнский род (каждое из ответвлений отцовского рода)
    Ама мин курдук үтүө киһи Хара-Массар ийэтин ууһугар төрүө дуо? Эрилик Эристиин. Ийэ хотун (хотун ийэ) - сир-дойду иччитин ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Церемонно-почтительное обращение к духам-хозяевам какой-л. местности, реки и т. д. (букв. мать-госпожа, госпожа-мать)
    Айыыһыт хотун ийэм.  Аҕыс адаардаах аартык ийэ хотуну арыйбытынан барда. П. Ойуунускай
    Симэһининэн силигирбит Сир ийэ хотун Сиэр биэ Сиэлинэн тэлэйэр Силик сибэккитэ Сиэттиһэн тахсан сипсиһэ кэпсэппитэ. С. Зверев
    тюрк. ана, инэ

I
аат.
1. Үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, муоралары үөскэтэр дьэҥкир дьүһүннээх убаҕас. ☉ Прозрачная жидкость, образующая ручьи, реки, озёра, моря, вода
Ууга төрөөбүт, ууттан куттанар баар үһү (тааб.: туус). Уу да буолбатар убаҕас, Хаар да буолбатар маҥан, Уокка уурдахха суорҕаннанар, Сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ол убаҕас намыһах сирдэргэ мустубута эбэтэр хотооллорунан сүүрүгүрэ устара (хол., күөл, өрүс). ☉ Скопление воды в низменностях, водоём (напр., озеро) или водный поток с естественным течением по руслу (напр., река)
От-мас төбөтө эймэнэ түстэ, күүстээх холорук күөл уутун ортотунан хайа солоон, илин кытыыга курбачыйан таҕыста. Н. Неустроев
Аан дойдуга аатырбыт тутууларын — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи элэктэриичэскэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Былыргы киһи өрүс буоллун, күөл буоллун, үрүйэ буоллун, барыларын уу диэн ааттыыра. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ симэһинэ, сүмэтэ; туох эмэ убаҕаһа, сиигэ. ☉ Жидкость, содержащаяся в живых организмах, клетках, тканях растений, сок. Хатыҥ уута. Киһи куртаҕын уута. Арыы уута. Уохта уута
□ Харытыана икки саһарчы көрбүт харахтара, …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Преһинэн виноград уутун, олива арыытын ыгаллара, ырыынакка ыарахан корзиналары сүгэн илдьэллэрэ. КФП БАаДИ
3. Сүөһү-кыыл үөскэҕэ. ☉ Зародыш животного
Итинник уонча хонуктаах аһатыыны кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар тэрийиллэр. Ол уулара улааппыт буос биэлэргэ көмөлөөх. ОГИ С
[Биэ] үһүс ыйыгар өссө улаатан уута …… киһи төбөтүн саҕа буолар. НПИ ССЫа. Тиҥэһэлэри тутан, имэрийэн-бигээн, …… түүлэрин-тириилэрин ыраастаан, сууйан-сотон, уулара ыарыырыттан көрөн аһатан, сириннэрин олохтоон төрөөһүннэригэр бэлэмниибин. Биэс т.
4. Үрүҥ көмүскэ алтан булкааһыга. ☉ Примесь меди к серебру
Уута суох көмүс. ПЭК СЯЯ
♦ Аһыы уу көр аһыы III
Ылдьаалаахха онон эмиэ Ыалдьыт дьоннор мустаннар, Атах эти алдьатан Аһыы ууну амсайан, Алыс үөрэн, айманан, Албаан-чалбаан бааттара. Күннүк Уурастыырап
«Хата, ыл, доҕоор …… Санаабын аралдьытыс, Самантан аһас», — диидии, Аһыннарбыт муҥнаах Аһыы уутуттан Кудулу-бадылы Куппахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Атыйахтаах уу курдук аймаа көр атыйах. Бу дойдуну кута курдук Күөгэлдьиччи тэбистилэр, Атыйахтаах уу курдук Аймыы үктүөтүлэр. Ньургун Боотур
Орто аан ийэ дойдуну …… атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Саха фольк. Буур кэспит уутун испиккэ дылы көр буур II. Буур харбаабыт уута — буур кэспит уутун испиккэ дылы диэн курдук (көр буур II). Па, миин диэн биэртэ — буур харбаабыт уута. «ХС»
Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I. Бастаан бэрэссэдээтэллиин икки ардыларынан уу тэстибэт этэ. Далан
Оттон киэһэ буоллар эрэ ханна эрэ сүтэн хаалаллар, холуочуйан икки ардыларынан уу тохтубат буолан кэлэллэр. П. Аввакумов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута көр көмүскэт. [Маайа:] Харыһыттарарым эрэ хараҕым уута, көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута (ытамньыйар). А. Софронов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим. Суорун Омоллоон. Мас атахтаах уу — үрэҕи икки хара тыатынан киэптээн кэлэр сааскы халаан уута. ☉ Весеннее половодье, когда водой заливаются прибрежные деревья
1979 с. сайыны өйдөөн кэлэбин. Быйылгыга да тиийбэтэр, ардах балачча түһэн, сир тот тоҥмута. Ол түмүгэр 1980 с. сааһыгар мас атахтаах уу кэлэн, Ытык Күөлү иэдэппитэ дии. «Саха с.». Уу сутун ардах аҕалар, оттон мас атахтаах ууну — сааскы халаан уута. «Саха с.». Өлбөт мэҥэ уута көр өл I. Олоҥхолорго этиллэр өлбөт мэҥэ уута баар буоллар, кус эрэйдээҕи тириэрэн, атаҕар кыһыл кыччааһыны баайан баран, көтүтүллүө этэ. Т. Сметанин
Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар, сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т. Сылбай уу көр сылбай. Үлэ дьоно сылбай ууларын утуйа сыттахтара. П. Аввакумов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан, кыра да тыастан-уустан сэрэҥкэдийэн, хоруйа-хоруйа үрэн маргыйара. «ХС»
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Сүөдэр балыгы сиэбэтэҕэ өр буолан, көрөөт, сыҥааҕын уута сүүрэр. Н. Якутскай. <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) — туох эмэ күүтүллүбэтэхтэн соһуйбут-өмүрбүт курдук (буол, тутун-хабын). ☉ соотв. словно холодной водой окатили
Мөрүөн Ыстаарыһын уунан саба ыстарбыт курдук буола түстэ. Д. Таас
Муоча кинини [солко ырбаахылаах Биэрэни] көрөөт, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, дьигиһийэ түстэ. НС ОК
Уйатыгар уу киирдэ көр уйа. Дьахтар киһи итинник бэйэтин кыатаммат буолбутуттан оҕонньордоох эмээхсин уйаларыгар уу киирбитэ, түүн утуйбат, күнүс аһаабат буолбуттара. В. Яковлев
Уолаттар куттанан, уйаларыгар уу киирбит: сорохторо оҥкучахха түстэ, сорохторо сыгынньаҕын оһох кэннигэр түстүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук көр ураҕас. Онуманы кэпсиир да, киһи ылыммат, ураҕаһынан ууну суруйбут курдук. Устар ууну сомоҕолуур көр сомоҕолоо. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Устар ууну сомоҕолуур араатар. Д. Таас. Уу алҕастаах түөлбэ. — барарга өрүс, үрэх эбэтэр күөл туорааһыннаах (сир). ☉ С водными преградами, с переправами (путь, дорога); местность, в которую можно попасть, преодолев водное пространство
Сайын сылдьарга уу алҕастаах сиргэ олорор эрэйдээх. СГФ СКТ
Уу арыгыһыт көр арыгыһыт. Уу арыгыһыт буолан хаалаахтаабыт. Уу билик (ньалык) буол көр билик, ньалык. Биирдэ тыал түспүтүгэр табаларбын күлүк сиргэ үүрэн, дэлби сылайан, уу билик буолан кэлэн, балааккабар киирээт, оһохпун оттубакка …… утуйан хаалбыт этим. Г. Колесов
Кинилэр сүүрүү түмүгүн билэ охсоору, аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыт курдук көр таас I. Соҕуруу үөрэххэ барбыт аатырбыта да, ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. НАГ ЯРФС II. Ууга түстэххэ орооспот сыганныылар элэк., сэмэ. — тус-туспа сиргэ үөскээбит буоланнар, бэйэ бэйэлэрин билсиспэт уруулуулар (уруулуу эрээрилэр аймахтыыларын билбэт дьону элэктээн эбэтэр сэмэлээн этии). ☉ Братья, которые не подозревают о своём родстве (букв. они такие двоюродные братья [по матери], что один другого, даже утопающего, не стал бы спасать). (В старину якуты имели обычай выдавать замуж своих дочерей в дальние улусы, считая грехом выдавать в ближние улусы и наслеги. Естественно, что дети родных сестёр не узнавали друг друга, а случайно встретившись, относились друг к другу как посторонние люди.) Ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт (киһи) — соторусотору күлүгээнниир, сотору-сотору бэрээдэги куруубайдык кэһэр (киһи). ☉ Совсем пропащий, неисправимый (человек)
Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов. Ууга уһун — букатын эстэндьадайан хаал, туга да суох буолан хаал. ☉ Вконец разориться. Эрэйдээхтэр баһаар кэнниттэн ууга устан хаалбыттар. Уу да ылбат, уот да сиэбэт көр уот. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биир бастакынан барбыта уонна 1946 сыллаахха этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Сахалыы эттэххэ, уу да ылбат, уот да сиэбэт киһитэ эбит. «Уу» диэби- тэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу сөбүлээб. — сымыйанан ону-маны кэпсии сылдар киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, лгун (букв. сказал «вода» — [а это] снег, сказал «снег» — [а это] вода)
«Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, быстар сымыйаччы. Күннүк Уурастыырап
Ким билэр, ити «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу соҕус киһи буолуо. Суорун Омоллоон
Уу долгураҥ олох көр долгураҥ. Дьонум уу долгураҥ олохторо үөдэн-таһаан ыһыллыбыта. «ХС»
Кудаҥса үүт тураан, уу долгураҥ олоххо олорууну ууратан, охсуһар илбиһин …… билиҥҥи биһиги көҥүл кэммитиниин ситимниир. ФЕВ УТУ. Уу дугуй сүһүөхтээх — олус чэпчэки, сиргэ үктэнэр-үктэммэт курдук хаамыылаах. ☉ Имеющий воздушно-лёгкую походку
Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка булла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бу орто туруу дьаҕыл дойду бар дьонун олоҕун тупсараары, уу дугуй сүһүөхтээх урааҥхай саханы үөһээ үөтүүлээх халлаан өлүүтүттэн быыһаары гыммытым сэттээх-сэмэлээх буолуо дии?!! П. Ойуунускай
Уу дьоруо көр дьоруо. Кинээс киэн туттар уу дьоруо ата эмискэ дьиктитийбит …… иннинэн да, кэннинэн да барбакка, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу турар үһү. И. Гоголев
Уу дьоруо ат, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн, күөх хонууга эргичийбэхтээн ылла. А. Сыромятникова. Уу дьоруонан — киһини сахсыйбакка, сымнаҕастык, уу долгунун курдук долгулдьутан (айаннаа — ат туһунан). ☉ Лёгкой иноходью (бегать — о лошади)
Атын миинэн баран, тыаны быыһынан уу дьоруонан дайбатан бара турбут. МНН
Охсор улаан туйахтарын Олбу-сулбу тардыталаан, Оҕонньору долгуппакка, Уу дьоруонан ууран истэ. Күннүк Уурастыырап
Уу испит сылгы курдук көр ис II. Уҥуоҕа уу испит сылгы курдук, халыр босхо баран хаалла. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа босхо барда, ойон кэлэн Коляны окумалыттан харбаата. Болот Боотур
Уу иһэ-иһэ хайгыыр көр ис II. Ол Тукулаана дьонугар сылдьан баран, аҕата, тордоҕор Тукулаана кыыс үчүгэй көрүҥнээҕин, майгыннааҕын уу иһэ-иһэ быһа хайгаан тахсара. В. Протодьяконов
Түспүт ыалларыгар массыыналарын уу иһэ-иһэ хайгыыллара. «ХС». Уу кырбас оҕолор — кыра, улаата илик сыры-сыллата оҕолор. ☉ Малолетние дети-погодки
Уу кырбас оҕолордоох уолу үс ый үлэҕэ үүрэн эрэр эбиккин диэн, үлтү күргүйдээн баран, сурдьун улууска муус ураҕаһынан утаарбыта. Болот Боотур
Ити сылларга төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитинатаҕын баайаллар. «ХС». Уу кыһыл оҕо — сабыс-саҥа эбэтэр букатын соторутааҕыта төрөөбүт оҕо. ☉ Только что или недавно родившийся, новорождённый, грудной младенец
Сатаан бардаҕына уу кыһыл оҕолорун ааһан, эт туруйан баран өлөллөр. Н. Түгүнүүрэп
Таанньабыт чугаһаабыт быһыылаах: уу кыһыл оҕо таҥаһа кырыы-кырыытынан ыйаммыт. «ХС». Уунан ыытар кэпс. — иһэ ыалдьан сотору-сотору үөһүрэр, убаҕаһынан саахтыыр. ☉ Часто и жидко испражняться, страдать поносом
Иһэ ыалдьан уунан ыыта сылдьар. НАГ ЯРФС II. Ууну омурдар — саҥарбат буолан хаалар. ☉ соотв. набрать в рот воды
Оттон үөрэнэн бүтэрэн баран ханна үлэлээһин, дьоно-аймахтара тугу үлэлииллэрин, хайдах гыннахха киһи куоракка хаалыан сөбүн эҥин туһунан кэпсэтиигэ кинилэр ууну омурдаллара, тылларыттан маталлара. «ХС»
Ууну омурдубут курдук көр омурт I. [Маайа:] Саатар эрим киһи курдук саҥалаахиҥэлээх киһи буоллаҕа дуу, мэлдьи ууну омурпут киһи курдук сылдьара эрэ баар. А. Софронов. Ууну охсон баҕаны куттаама — ол-бу кыранан, солуута суоҕунан куттаама. ☉ Не пугай всякой ерундой (букв. хлеща по воде, не пугай лягушку)
[Миша:] Көрүөхпүт. Ууну охсон баҕаны куттаама. «ХС»
Ууну охсоҥҥун баҕаны куттууруҥ курдук буолуо суоҕа. «ХС». Ууну суруйар кэпс. — 1) таах мээнэни кэпсиир, кураанаҕы эрдэр; сымыйалыыр. ☉ Говорить чепуху; пороть чушь, лгать
Киһи сатаан кэпсэппэт киһитэ, наар ууну суруйан тахсар. НАГ ЯРФС II
[Кытыан:] Эн «кырдьыгыҥ» кыайар буоллаҕына, мин соҕотох ынахпыттан баһырҕастаах атахтаах саадьаҕай кулун төрүөҕэ..., халтайга ууну суруйума! Уу арыы үрдүгэр хаһан да дагдайыа суоҕа! Күннүк Уурастыырап; 2) туһата суоҕунан дьарыктанар. ☉ Заниматься чем-л. бесполезным (букв. по воде пишет)
Ама оччо өйүттэн тахсыбыта буолуо дуо?.. Ол да иһин сыыста дуо? Эс, ама, тугун үлүгэрэй! Урут оччо-бачча сааланна, бултаата ини. Маннык ууну суруйбут курдук буолбат этэ. В. Яковлев. Ууну таһы- йар — букатын сымыйаны, онно суоҕу этэр, кэпсиир. ☉ Привирать, выдумывать, рассказывать небылицы (букв. он хлещет по воде)
Ээс, ол Сургулла кэпсээнэ диэн. Оччону ууну таһыппыт, киһини кэлэппит киһи. Болот Боотур. Туох да туһата суох, кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини төрүт тулуйбат. СТБКТ. Ууну харбатар — кими эмэ кэнэнин туһанан албынныыр. ☉ Обманывать кого-л. в расчёте на его наивность, дурачить
Албынныыр, ууну харбатар Оннооҕор ордук куһаҕан! Баал Хабырыыс
Уу ньалык буол көр ньалык. [Эмээхсин] ийэ-хара көлөһүнэ уу ньалык буолуор диэри сарт түспүт, тыынын кыайан ылбакка бопторон, өрө хаччыгынаата. Айталын. Уу ньамаан — 1) сулугур уу, амтана суох, барбатах (үксүгэр миин туһунан). ☉ Очень невкусный, совершенно безвкусный, одна вода (о жидкой пище)
Тиихэн оҕо сааһа чуҥкук, уу ньамаан астаах, саабан курдук үрүҥ испиэскэлээх балыыһаларга ааспыта. В. Титов
Остолобуойдара уу ньамаан астаах, онтукаларыгар да тииһиммэккин, килиэп суох. «Кыым»; 2) ис хоһооно аанньа өйдөммөт, солуута суох тыллаах-өстөөх. ☉ Невнятный, невразумительный
Киһитэ уу ньамаан тылынан кэпсэтэр. Саха ост. I
Ааҕааччы сэҥээриитин ылбат, уу ньамаан суруйуулар бэчээттэнэн тахсар түбэлтэлэрэ баарын сийиэскэ ахтан аһардылар. «ХС»; 3) акаарытыҥы, өйө тиийбэт (киһи). ☉ Глуповатый, туповатый, кисель вместо мозгов
Ээ, дагдаа мэйии, уу ньамаан мэйии, эйигин күөрчэх курдук ытыйар улахан буолуо дуо? П. Ойуунускай
Сахалыы нарын иэйиилээх хомуһуну толбоннурда оонньоппот, күлүмүрдэтэ дьирибинэппэт уу ньамаан өйдөөх дьоннор эһиги буоллугут. П. Аввакумов
Уу ньирэй оҕо — уу кыһыл оҕо диэн курдук (көр уу I). Биһиги төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Биһиги уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт, син улааппыт, үлэни-хамнаһы кыайар буолбут дьоммут. А. Сыромятникова. Уу саар буол (гын) — тугу эмэ гынаргын уһат-кэҥэт, тардылын. ☉ Не торопиться делать что-л., медлить с выполнением чего-л., затягивать
Бу да тутууга сарсыарда хойутаабаттара уонна күнүс уу саар буолбаттара буоллар, биир дьиэ эбии тутуллубут буолуо этэ. А. Сыромятникова
Мэхэнисээтэрдэр бириэмэни уу саар гыммакка, тэйиччи саһааннанан турар маһы өрүһүспүт курдук тиэйбитинэн бардылар. «Кыым». Уу саха — саха буолбатах буолан баран, дьиҥнээх саха курдук, сахалыы ыраастык саҥарар киһи. ☉ Человек неякутской национальности, который свободно и чисто говорит по-якутски
[Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Бэрт үгүс ынахтаммытсылгыламмыт, уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
Табаарыс нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Суорун Омоллоон. Уу сахалыы — дьиҥ сахалыы, атын тыл булкааһа суох (саҥар, кэпсэт). ☉ Чисто по-якутски (говорить, беседовать)
Кини …… кэргэниттэн иккиэйэх сыл аҕа эрээри, ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөхсанаалаах, уу сахалыы лоп-бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
Күндү ыалдьыт нуучча дьоно, Ол үгэһи ытыктааннар, Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо Уу сахалыы саҥараллар. С. Данилов. Бэс Дьарааһын айымньылара тылын-өһүн өттүнэн адьаһын уу сахалыы суруллубут буоланнар, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар кииримтиэлэр. «ХС». Уу сирэй, угунньа харах көр угунньа. Уу суду- раай (киһи) — дуоспуруна суох, акаарытыҥы уонна мэниктиҥи киһи. ☉ Несолидный, дурашливый и озорной человек
Акаарыгын! Ураҕаска умньаммат уу судураай акаарыгын! Софр. Данилов. Уруучуканы убаастаабат, Уу судураайбыт Улдьаа мэникпит кимий? С. Тимофеев. Уута уҥуор, бэһэ бэттэх көр бэс. Ууттан кураанах тахсар калька. — буруй оҥорон баран, эппиэккэ тардыллыбат, эппиэттэн куотан хаалар. ☉ Выходить сухим из воды
Ыларов буруйдаах буолуохтаах. Бастаан Ыларовы көрсөн быһаарсан көрдөххө? Дьэ саарбах. Кус курдук ууттан кураанах тахсыа — мэлдьэһиэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, Иоганцев уорбута, алдьаппыта диэн суох. Кини, били этэргэ дылы, ууттан кураанах тахсан иһэр идэлээх эбит. В. Яковлев. Уу тохтубат (тэстибэт) доҕордуулар — ким да кинилэри араарбат олус истиҥ, чугас доҕордуулар. ☉ Закадычные друзья (букв. друзья, между которыми вода не просочится)
Үчүгээйэп Барахсаанаптыын уу тэстибэт доҕордуулар. С. Ефремов
Бултуу барбыт уолаттар иккиэн уу тохтубат доҕордуулар. «ХС». Уу тулаайах — төрөппүтэ да, аймаҕа да суох, төгүрүк тулаайах. ☉ Круглый сирота
Уу тулаайах хаалбыт оҕону детдомҥа туттарбыттар. «ХС». Уутун тарҕат — кыһын уулаан тоҥмут аты сүүрдэн итит. ☉ Прогреть коня после водопоя зимой (т. е
проехать на нём быстро некоторое расстояние). Ат уутун тарҕат. ПЭК СЯЯ
Ити аата айан дьоно хоноору тэриннэхтэрэ, уулатан баран, аттарын уутун тарҕатан кэллэхтэрэ. В. Яковлев
Уу туҥуй көр туҥуй. Уу туҥуй оҕокком, очурга оҕустаран, охтон сытар. Амма Аччыгыйа
«Биһиги бары саҥардыыҥҥа диэри уу туҥуй оҕолор, олох ынырык өттүн билбэт этибит», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) көр тэһин. Бардасов уһун соҕустук дакылааттаан, кини киһи этиэҕин барытын үүйэ-хаайа этэн, уу тэстибэт гына кэпсээн бүтэрээт, тохтуу биэрэн кырапыынтан кырыылаах ыстакааҥҥа уу куттан истэ. В. Яковлев
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов
Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин! «ХС». Уу уллуҥах түөлбэ. — биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, бар да бар буолар, бэйдиэ сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий непоседливый образ жизни. Дьөгүөрү таба туппаккын — уу уллуҥах буоллаҕа дии. Уу хараҕынан көр- дө — сымыйа буолбатах, чахчы бэйэтин хараҕынан көрдө. ☉ Видеть собственными глазами
Бэҕэһээҥҥэ диэри баар этэ дии, уу харахпынан көрбүтүм. НАГ ЯРФС II
Кинилэр ханна ханнык сидьиҥ быһыыны оҥорбуттарын уу харахпынан көрбүппүн суруйабын. И. Никифоров. Уу харахтаах фольк. — олоҥхоҕо, тылынан уус-уран айымньыга киһини ойуулаан этии. ☉ В героическом эпосеолонхо, устном народном творчестве: эпитет человека (букв. с водяными глазами)
Оҕонньоро киниэхэ, төрдө-ууһа суох Тоҥ Уус кыыһыгар, суон дугда, халыҥ хахха этэ. Ол иһин Хаҥалас улууһугар, төрүт-төбө диэн олус аахсыллар сиригэр, кинини уу харахтаахха утары көрдөрбөтөҕө. Далан. Уу харчынан — ыраас харчынан, тыыннаах харчынан (төлөс, ааҕыс). ☉ Наличными, живыми деньгами (рассчитываться)
Эдьиэй, билигин уу харчынан ууран биэрэр кыаҕым суох. И. Гоголев
Бастаан уу харчынан төһө киирбитин билиэҕиҥ. В. Протодьяконов
Уруккуттан кэпсэтии быһыытынан тутааччылар биэстии мөһөөх уу харчынан уурдаран ылаллар. В. Миронов. Уу чаккырас (чоккурас) буол — бүтүннүү уу буолуоххар диэри тирит; бүтүннүү уу буол. ☉ Сильно пропотеть, взмокнуть, покрыться обильным потом; стать совершенно мокрым, промокнуть до нитки
Уу чаккырас буола тириппит тот атын тохтотто. А. Сыромятникова
Кыыс ойуур иһигэр уу чоккурас буолан баран, аҕылыы турар ыҥыыр аты дьэ өйдөөн көрдө. С. Никифоров
«Хаарыаннаах булпут куоттаҕа ити!» — дии-дии Оппоос уу чаккырас буолбут таҥаһын устан ыгынна. «ХС». Уу чуумпу — туох да туора тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллибэт чуумпута. ☉ Мёртвая тишина (букв. тихо как у воды)
Уу чуумпуга иһиллээн олордулар. Амма Аччыгыйа
Долгун хаптайыыта эмиэ уу чуумпу буолла. «ХС». Уу ылбытын курдук — туох да суох, кубус-кураанах. ☉ соотв. как водой смыло
Урут манна өтөхтөр, хотоннор дьардьамалара баара. Билигин ол да суох — уу ылбытын курдук. Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу көр үрүт. «Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини», — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолла. Кустук
Хараҕын уута саба биэрдэ (сарт түстэ) көр харах. «Аны бу мин үөскээбит алааһым сааскы салгынынан хаһан кэлэн тыыныамый, хаһан манна бу курдук кустуомуй...» — дии саныырбын кытта, хараҕым уута саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, санаатыгар, сыарҕаҕа туох эмэ тиэллибитэ буолаарай диэн, оччойо сатаата да, хараҕын уута сарт түһэн, тугу да көрдөрбөтө. Болот Боотур
Хараҕын уутугар тумнар көр харах. Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Хараҕын уутунан суунар көр харах. Уол муҥнаах, атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. Софр. Данилов
Аны …… сэриигэ өлбүт уолун ийэ аһынан хараҕын уутунан суунара тохтоотун. Суорун Омоллоон
Ыаҕастаах уунан кутта (ардах, самыыр туһунан) көр ыаҕас. Икки болуотунньугу кытта ат сарайыгар тэлиэгэ үрдүгэр утуйа сыттахтарына, ардах ыаҕастаах уунан куппут. Эрилик Эристиин
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр ыаҕастаах уунан кутан курулаппытынан барда. В. Протодьяконов. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) — туох да олоҕо, туһата суоҕу этэр, халлааны эрдэр киһини этэллэр. ☉ О человеке, который говорит и действует без основания, цели (букв. как собака по воде ходила / подобно тому, как собака лакала воду).
◊ Ардах уута — ардаҕы иһиккэ хомуйан муспут уу. ☉ Дождевая вода, собранная в ёмкости. Даачатыгар ардах уутун аҕыс буочукаҕа муспут. Дистиллированнай уу — сүүрдэн ыраастаммыт уу. ☉ Дистиллированная вода
Үгүс ааптардар этэллэринэн, уһун кэмҥэ итинник дистиллированнай ууга чугасаһар састааптаах уунан дуоһуйуу киһи этин-хаанын туругар, доруобуйатыгар сабыдыаллыыр уларыйыылары аҕалыан сөп. ППА БЭХКК. Ийэ уу көр ийэ. Бу үрэх ийэ уута билигин да тымныы
□ Умайар уот кураан дьылларга сорох күөллэр ийэ уулара уолан, былыыгынан көрө сытар буолаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ. Иһэр уу — киһи иһэригэр сөптөөх, киһи иһэригэр аналлаах уу. ☉ Питьевая вода
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да, куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. ППА БЭХКК. Ми- неральнай уу — айылҕаҕа (хол., дьүүктэлэргэ, сыркыларга) үөскээбит киһи доруобуйатыгар туһалаах эмтээх уу. ☉ Минеральная вода. Кавказ минеральнай ууларыгар куруорга барда
□ Пластмассанан үүккэ, минеральнай ууга, лимонадка аналлаах бытыылкалары оҥорор ордук табыгастаах. ЮГ КХЭДьС
[Эмээхсин] туристарга пиибэ, бирээнньик уонна минеральнай ууну атыылыыра. И. Тургенев (тылб.). Намыһах ходуһа уута — саас өрүс халаанын саамай кыра таһыма, орто уонна үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Самый маленький уровень весеннего паводка
Намыһах ходуһа уута бэрт намтал эрэ сирдээх ходуһалары ылар. «ХС»
Орто ходуһа уута көр орто. Эс, бу улахана суох, нэһииччэ орто ходуһа уута буолара дуу? Ону баҕас биһиги билэбит, — диэтэ Матаахап уонна үгэһинэн үөннээх баҕайытык сонньуйан ылла. «ХС». Сатана хараҕын уута — үрүҥ көмүс дьүһүннээх, киһи туттаҕына куота сылдьар, ууллаҕас металл, уртуут. ☉ Ртуть (букв. слеза сатаны)
(Железо, медь, серебро якуты считают за слёзы невидимых существ-абааһы.) Дьааҥы хайаларыгар сатана хараҕын уута көстүбүт үһү. Сүөгэй уута көр сүөгэй. Тымныы сүөгэй уутун сөбүлээн иһэллэр. «Кыым»
Сүһүөҕүн уутун супту обор көр сүһүөх I. Баайдар дьадаҥылары сүһүөхтэрин уутун супту обороллоро. «ХС». Сүһүөх уута — сүһүөх хамсыырыгар туһалаах симэһин, убаҕас. ☉ Суставная жидкость, сок суставов. Сүһүөҕүҥ уута куурдаҕына, хаамаргар эрэйдэнэҕин
□ Бүүкээнниир Ыаһах тугу булбутун барытын Алаа Моҥус аас-туор айаҕар таптайар, сулбут сүһүөҕүн уутун сүтэрбэккэ, кини мэҥиэ бэлэһигэр биэрэ турар эбит. Саха фольк. Сыҥаах уута — киһи-сүөһү айаҕын иһигэр мунньустар ас буһарар симэһин. ☉ Тягучая жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного, слюна. Уу аала эргэр. — уунан сылдьарга аналлаах оҥочоттон улахан уу сэбэ (үксүгэр борохуоту, хараабылы этэллэр). ☉ Любое плавательное судно, большее по размерам, чем лодка (обычно о пароходе, корабле)
Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — Үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Ыраас сааскы салгын хоту ыраах гудуок хаһыырар, Ол Ленаҕа соҕуруу, хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов. Уу баһар массыына — ууну баһан аҕалар массыына. ☉ Водовоз (автомобиль)
Уу баһар массыына биир-икки күн туран хааллаҕына, отделение үлэтигэр улахан охсуу таһаарыллар. ПТК
Манна улахан тэрилтэлэргэ уу баһар массыына элбэх эрээри, ол тэрилтэлэр салайааччылара сопхуос отделениетыгар көмөлөһөр туһунан өйдөрүгэр да оҕустаран көрбөттөр. «Кыым». Уу былахыта зоол. — тоноҕоһо суохтарга киирсэр, ууга үөскүүр кып-кыра кыһыллыҥы харамай. ☉ Водяная блоха
Биир сайын эмиэ уу былахыта бэркэ моһуоктаабытыгар хоппуруон чулку атыылаһан кэппитэ. Ол хоппуруону уу былахытын тииһэ хоппот эбит этэ. ВМП УСС
Кыпкыракый кыһыллыҥы этэҕэлэр бокуойа суох анньыалаһа-үтүөлэһэ сылдьаллар, кинилэри уу былахыта диэн ааттыыллар. АВ СҮү. Уу дьулай — дьулай оройо. ☉ Центр темени
Киһи иккитэ тыыллан мөхсөн баран, туос хабарҕатыттан ылан, уу дьулайынан аҕалан, тааска сырбатан кууһуннарар. Суорун Омоллоон
Ити икки ардыгар Александр имигэс баҕайытык бэстилиэтинэн ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап. Уу иччитэ көр иччи. Уу иччитин санаатын таптаххына киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөрө. Уу көҕөччөр — сылгы өҥүн арааһа: сырдык көҕөччөр дьүһүннээх. ☉ Светло-сивый (о масти лошади)
Уйбаанчык үүрбүтүгэр үөр сылгы иннигэр испит маҥан уонна уу көҕөччөр биэлэр туора өҕүллэн, алаас арҕаа өттүн диэки салалыннылар. В. Протодьяконов
Арай, айан суолунан биир уу көҕөччөр аттаах киһи тэбилиннэрэ турда. А. Сыромятникова
Уу көтөрө көр көтөр. Чаҕыл оҕо сааһын ол умнуллубат кэрэ кэмнэриттэн саас уу көтөрө маҥнай кэлиитин саҕана эһэтиниин Нэлээримэ кытыытыгар куска хоноллорун ордук үчүгэйдик саныыр. С. Никифоров
Кэнники бириэмэҕэ сорох булчуттар уу көтөрдөрүн (куһу уонна хааһы) ытынан бултуур буолан эрэллэр. АФС БЫ. Уу күөгэйэ — 1) чөкчөҥө арааһа. ☉ Разновидность куликов
Кутан туруйа уонна Кураҕаччы, Оннооҕор Уу күөгэйэ кытта үөрэн, Куоластыырга эттилэр быһаччы. Болот Боотур
Уу күөгэйиттэн кутан туруйаҕа, бытаһыттан сырҕан эһэҕэ тиийэ — бары биис көтөр-сүүрэр, бу сискэ-тыаҕа, үрүйэҕэ-харыйаҕа төрөөн-сымыыттаан, оҕолонон, саһан-бүгэн сырыттахтара ахан. Болот Боотур; 2) түөлбэ. саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньулдьаҕай кыһыл оҕо. ☉ Недавно родившийся, ещё не окрепший ребёнок
— Оо, дьэ... саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун, ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. — Үчүгэй аҕай, уу күөгэйэ эбиккин! — диэтэ Аана. М. Доҕордуурап; 3) түөлбэ. балык кырата, дьыраах. ☉ Молодь карася и гольяна. Тууга уу күөгэйэ бөҕө киирбит. Уу кымньыыта түөлбэ. — наһаа көтөх собо. ☉ Тощий карась
Олус көтөх собону хаһан да сыаналаабаттар, ол иһин уу кымньыыта диэн ааттаабыттар. «Кыым». Уу кыыһа — тэмэлдьигэн күөл кытыытыгар баар ууга улаатар ыамата. ☉ Личинка стрекозы, растущая в воде на берегу озера
Сөтүөлүү сылдьан, күөл кытыытыгар уу кыыһын элбэхтик көрөр буоларбыт. Уу нуһараҥ көр нуһараҥ. Ханна эрэ ырыых-ыраах уу нуһараҥ олох дьаалатынан доллойон эрдэҕэ. Н. Лугинов
Киириилээх-тахсыылаах сир киһитэ эбит, эн бу уу нуһараҥ олоххун иһигэр киллэриэ биллибэт. «ХС». Уу нуу- рал — туох да аймалҕана суох, чуумпу, наҕыл. ☉ Исполненный покоя, тихий, безмятежный
Бу уу нууралы таптааннар, Мэниктээбэт буолтар бэл чычыпчааптар. М. Тимофеев
Дэлэҕэ даҕаны бар-дьон киэһэ аайы бэйэ бэйэлэригэр ууну ханар уу нуурал чуумпу түүнү баҕарсыахтара дуо? ФВС К
Уу оҕу- һа — 1) көр оҕус II. Урут сөтүөлүү сылдьаннар уу оҕуһун икки муоһун булбуттара, онон үс муостаннахпыт диэн сүрдээхтик үөрэн айманнылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай уу оҕуһун ураа-лаҥкыр муоһа Сытыы өргөһө сынтарыйыаҕын кэриэтэ Сылтан сыл ордук уһуктанарга дылы. В. Миронов; 2) түөлбэ. Аҥыр. ☉ Выпь
Уот курааҥҥа — үстэ, от-мас үүммэт сайыныгар — түөртэ, өҥ дьыл — биэстэ, уу сукка алтата сааскы аҥыр (уу оҕуһа) мөҥүрүүр. «Чолбон»
Сахаларга «уу оҕуһун» өйдөбүлэ киэҥ тарҕаныылаах. Аҥыр саҥатын сахалар уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. ЕВФ УуДК. Уу субай хаан көр су- бай I
1.
1. Уу субай хаанын Уу курдук уймахтаата. П. Ойуунускай. Уу сут — уһун, элбэх ардах түһэн от (үүнээйи) кыайан үүммэккэ, сүөһү аччыктааһына, өлүүтэ-сүтүүтэ. ☉ Бескормица, голод и падёж скота вследствие неурожая травы (сена) из-за чрезмерно обильных и длительных дождей
Хаһан эрэ халыҥ хаар дьыл төрөөбүтэ үһү, ол дьыл сайыныгар уу сут буолбут. И. Гоголев
Сахалар уу сута курааннааҕар өссө содуллаах, «айылҕа биэрбититтэн, көрө матаҕын», — диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. ПИО ТС
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым». Уу сымса — киһи, сүөһү, кыыл быттыга. ☉ Пах человека, скотины, зверя
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ, мин — бардым... Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай... Икки уу сымсым аҕай. П. Ойуунускай
— Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥил баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар, — диир Пуд Ильич. Далан. Уу сэбэ кэпс. — уунан устарга аналлаах борохуоттан кыра оҥоһук уопсай аата. ☉ Общее название любого плавательного средства, меньшего, чем пароход, корабль
Бастаан биһиги уолуйаммыт туран хааллыбыт, онтон дьэ өйбүтүн-төйбүтүн буламмыт, онно-манна сырсыаккалаһан, уу сэбин буламмыт, үрэх үөһүгэр киирэн таҥнары устан даллаһыйан эрэр Александр муҥнааҕы тыылары-майыардары соһон таһаардыбыт. Р. Кулаковскай. Ууттан тэйитии — улаатан эрэр оҕолор оонньуулара: хаптаҕай тааһы эбэтэр хаппыт чараас буору ууну кырсынан сырыынньа быраҕан тэйитэллэр. Биир быраҕыыга үгүстүк тэйиппит оҕо кыайар. ☉ Детская игра: бросают плоский камень или твёрдый тонкий кусок глины по поверхности воды (озера, речки) так, чтобы он отскакивал от неё как можно больше раз
Побеждает тот, у которого камень отскакивал больше всех. Оҕо сылдьан ууттан тэйитиини оонньоон ахан биэрэрбит. Уу хааһы көр хааһы. [Доҕоруҥ] арай саамай быстарбыт кэмҥэр, уу хааһы эрэ аһылыктаах дуу, «тыл куһуоктаах» эрэ чэй иһэр кэмҥэр дуу кэллин? Дьэ, саат дии. В. Яковлев. Уу хаһа — туох да булкааһа суох ыраас хаһа. ☉ Чистый, натуральный брюшной жир лошади
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
Оннооҕор сылгы уу хаһата былчархайдаах диэбиккэ дылы, биһиги киһибит олоххо биир ньылбы тирэнэрдээх — ол арыгы. Э. Соколов
Улуу сылгы Уу хаһатын Олбох оҥостон. УуУЛ
Уу хонор көр хон. Элбэх от үүнэр алаастарын намыһах, уу хонор өттө эрэ оттоммута. «ХС»
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон от үүммэккэ хаалбыт куоһааҕар, кып-кыракый …… куобахчааннар суулаһыахтарынан суулаһан баран, кутталларыттан ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС». Уу ылбыт — туох эмэ уунан бүрүллүбүтүн эбэтэр уу ортотугар буолан хаалбытын туһунан этэллэр. ☉ Площадь (территория), сплошь залитая водой
Нуо, ол туохтан куттаннылар, кинилэри уу ылла дуу, уот сиэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уу ылбыт дуу, уот алдьаппыт дуу, ити туһунан саныы да барбаттар. Эрилик Эристиин
«Молоҕоойу күөлэ» сүүһүнэн гектардаах хочотун уу ылан, килэйэр халлаан. «ХС». Үрдүк ходуһа уута — саас өрүс халаанын муҥутуур үрдүк таһыма, ходуһаны барытын ылар. ☉ Самый высокий уровень весеннего паводка, при котором заливаются все покосные угодья
Үрдүк ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. Маннык дьылга кыайан оттоммот от үүнэр. «ХС». Халаан уута — саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатын таһынан кэлиитэ, угуттааһына. ☉ Разлив реки весной при вскрытии ото льда, половодье, паводок
Сааскы халаан уута улуу өрүс сүнньүнэн халҕаһалыы тоҕо анньарын курдук. П. Ойуунускай
Сааскы халаан уута таас үрэҕи хайытан эрэрин курдук куугунуур. Эрилик Эристиин
Харах уута көр харах. Оҕонньор хараҕын уутун туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
Өлөөнө хараҕын уута уолун баттаҕар таммалыыр. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. суб, сув, суг, суҕ, су, суу
II
аат.
1. Айылҕа сокуонун быһыытынан эт-хаан кэмиттэн кэмигэр хатыланар сынньалаҥ туругар киириитэ. Ол кэмҥэ хараҕыҥ сабыллар, өй-санаа, ис уорганнарыҥ үлэлэрэ мөлтүүллэр, «сынньаналлар»; утуйуу. ☉ Периодически наступающее физиологическое состояние покоя, сон
Хайа, табаарыс Лэглээрин, уугун уйгууртубут дуу? Амма Аччыгыйа
Утуйар уу барахсан киһи туругун сүүс бырыһыан чөлүгэр түһэрэн тупсарар улуу эмп буоллаҕа! П. Аввакумов
Сымнаҕас уутунан мин сиэним Утуйан бускутар. Чыкылыык! Күннүк Уурастыырап
Үтүө түүҥҥэ сынньаныахпын, Үчүгэйдик утуйуохпун Хайалара мэһэйдээтэ, Хаарыан уубун аймаата. ЕН Ы
2. көсп. Улугуран, иһийэн хаалыы (кыһыҥҥы айылҕа туһунан). ☉ Зимнее оцепенение природы
Туундара кыһыҥҥы уутуттан уһуктан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев
Уһун кыһыны быһа чоҥкуйа тоҥон турбут сайылыктар улугурбут ууларыттан уһуктан, саҥалыы айдаараллар. А. Бэрияк
Сахабыт сирэ уутуттан уһуктан Саптыбыт суорҕанын тэбэннэ. С. Васильев
♦ <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда (уһуктубат уутун утуйда) көр утуй
Дьэ, оҕом, уһуктубат уугун утуйдаҕыҥ буолуо. Бэрт киһи, туран, таҥара дьиэтин көтүрэр инигин. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. «ХС»
Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай. Утуйар уута уу буолбата — туохтан эмэ (хол., олус долгуйан, айманан, санаарҕаан) быстах-быстах, бэрт кыратык, астыммат курдук утуйда, утуйбут курдук санаммата. ☉ Ему и сон не в сон (напр., от сильного волнения, тревоги, скорби)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына Утуйар уута уу буолбата, Олорор олоҕо олох буолбата, Аһыыр аһа ас буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Н. Заболоцкай. Утуйар уутун умнан (утуйар ууну аахсыбакка) — букатын утуйбакка да эрэ, эбэтэр бэрт кыратык утуйан (тугу эмэ гын). ☉ Забыв про сон (усердно делать что-л. — напр., работать)
Дьон, утуйар ууларын умнан, сыламтата суох үлэлииллэрэ. И. Данилов
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар буоллар. П. Филиппов
Утуйар ууну аахсыбакка, Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин. Утуйар уутун умунна — кыһамньылаахтык, бары күүһүн ууран туран, күнүһү-түүнү билиммэккэ үлэлээтэ. ☉ Работать усердно, стараясь изо всех сил (и днём, и ночью — букв. забыл про свой сон)
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына... сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС». <Утуйар> уутуттан матта (мэлийдэ) — кыайан утуйбата, букатын утуйбата. ☉ Он не смог уснуть, он совершенно не спал
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур
Уорбатах түүнүгэр уутуттан матара. Чычып-ч. Уута алдьанна — утуйар кэмигэр утуйбата, утуйбакка эрэйдэннэ. ☉ Сон его нарушен (букв. сон его сломался). Бөлүүн түүн уум алдьанан, тура хаама сырыттым
□ Ол эрээри барытын билэ, истэ сытар, уута алдьанар. Н. Габышев
Уута аһынна көр уута ханна. Кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич уута астыбакка дьааһыйар этэ, саҥата-иҥэтэ суоҕа. Далан. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуктаабат, уута кэлбэт буолан хаалла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу (букв. сон его вылетел)
Дьиэбэр киһи ыарыйдаҕа... эбэтэр туохха эрэ дэҥнэннэҕэ диэн өй учууталга күлүм гынна, уута көтөн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кыбыстан, санаабын атыҥҥа уларыта сатыыбын. Уум көтөр, эргичиҥниибин. Далан
Мөҕүллүбүт лейтенант уйулҕата хамсаата, уута көттө. Ф. Софронов. Уута кэллэ — утуйуон баҕарда. ☉ Он хочет спать, ему хочется спать, его клонит ко сну (букв. сон его пришёл)
Оронун оҥостон сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Настя ыраах айаныттан сылайан, уута кэлэн, утуктаан нухарыйан барар. Н. Якутскай
Айакка, төбөтө ыараабыта, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Уута тэһиннэ кэпс. — утуй да утуй буолла, уһуктауһукта өссө утуйуон баҕаран истэ. ☉ соотв. сон напал (так как давно как следует не спал)
Уолбут уута тэстибит быһыылаах, уһугуннардах аайы утуйан бара турар. «ХС». Уута хан- на — уһуннук утуйан, утуктуура ааста, этэ-хаана чэбдигирэн, сынньанан уһугунна. ☉ Проспав долго, хорошенько выспаться, отдохнуть
Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
Ньукулай уута хамматаҕын улахаҥҥа уурбакка, ойон турда. «ХС». Уутугар аҥаарыйан — ситэ уһуктубакка сылдьан, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөккө. ☉ Будучи в полусонном состоянии, не совсем проснувшись, спросонок (делать, говорить что-л.)
Уубар аҥаарыйан, ханна да баарбын өйдөөбөппүн. Н. Якутскай
Ууларыгар аҥаарыйан, маҥнай утаа тугу да саҥарбатылар, онтон ийэлэрэ кэлбитин дьэ билэн, эккирэһэ түстүлэр. И. Гоголев
Уубар аҥаарыйан кимин-ханныгын ыйыппакка, ааны аһа охсобун. «ХС». Уутугар батта- тар — утуктуурун тулуйбат, кыаммат. ☉ Его одолевает сон, его клонит ко сну
Уугар баттаттаххына, табалаахтаргын сатаан сирдиэҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Дьоннор, ууларыгар баттатан, утуйан хаалаллар. «ХС». Уутугар өл- лө — утуйуон олус баҕарда. ☉ Ему смертельно хочется спать
Ааспыт олохпун толкуйдуубун, Уубар өлөммүн утуктуубун. Бэйэм арыт бэркиһиибин: Мин туох иһин поэппыный?! Дьуон Дьаҥылы. Уутун быыһынан — ситэ уһуктубакка биитэр ситэ утуйбакка нухарыйа сытан. ☉ соотв. сквозь сон
Мин соһуйаммын, уум быыһынан: «Хайа, доҕоор, туохтан куттанныҥ?.. Ок-сиэ киһини соһуттуҥ даҕаны!» — диэн уубун аһыйан, быһа сытыйдым. Амма Аччыгыйа
Оттон Мойот уутун быыһынан «балык суох» — диир уонна ханнык эрэ эһэ эмиэ суоҕун туһунан үлүгүнэйэр. Т. Сметанин
Мин уум быыһынан суот туорааҕа лачыргыырын уонна кини аҕабар сонунун кэпсиирин истэр буоларым. КИ АДББ. Уутун кыаммат — утуктаа да утуктаа буолар, утуктуурун кыайан тохтоппот. ☉ соотв. сон одолел
Ол эрээри утуйума, Тоҥон хаалыаҥ! — диир саҥаны, Истэ-истэбин нусхайан, Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын, Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
Бу кэмҥэ бу күрүлүүр күнүстэри уутун кыаммакка, сэлээппэтиттэн мата сыспыт эристиин тура ыстанан, сэлээппэтин бэйэтэ ылан, төбөтүн бүрүннэ. Н. Габышев
др.-тюрк. ув
III
саҥа алл. Сөҕүүнү-махтайыыны соһуйууну бэлиэтиир. ☉ Выражает удивление, изумление
Уу-уу, ас да ас, арыгы, туох суоҕуй! П. Ойуунускай
Уу, күн барахсан уота тугун сырдыгай, сыралҕанай! Суорун Омоллоон
Уу, уон иккини ааспыт. Хайа, оттон бу эн тоҕо утуйбаккын? «ХС»