и. д. от хомуруй= упрёк, укор; порицание.

укор, упрёк; осуждение; ол баа буолбат это не предосудительно.

аат. Дэлби мөҕүү-этии, сирэй-харах анньыы. ☉ Распекание, укор, попрек. Мунньахха киһибитин кирдиэлээһин бөҕө буолла

аат. Кими эмэ мөҕүү, сэмэлээһин. ☉ Укор, упрек, попрек (постоянно)
Кирилл Кузьмич бу уохтаах-кылыннаах силбиэтэммит дьахтар кириэтээһинигэр хаба тардан хоруйдуу охсубата. В. Протодьяконов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

туттул. сыһ. холб. Саҥарааччы өрүү астымматын, хомуруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, укор говорящего по поводу происходящего (как назло, ну и ну)
«Кэм буоллаҕа», — диэн, Байанай сэмэлиэн баҕаарта. В. Протодьяконов
Мүччүргэннээх кэмҥэ, кэм буоллаҕа. «ХС»
Кэм буоллаҕа. Эмиэ уруоккун үөрэппэтэххин. «ХС»

I обод, ободок; обруч; буочука иитэ обруч бочки; солуур иитэ ободок ведра; ачыкы иитэ оправа очков; күн иитэ ореол вокруг солнца # ыстаан иитэ пояс брюк.
II межд. выражает 1) пренебрежение, уничижение, укор увы; ни, итини кыайыам дуо? увы, разве я справлюсь с этим?; 2) участие, ласку о; ах; ии, оҕом барахсан! о дитя моё бедное!

э б
1. Саҥарааччы сатаан өйдөөбөккө мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего
Ити хайдах баҕайытай? Н. Габышев
Хайдах соҕотох ыраахтааҕы кыайтарбат баҕайытай? Амма Аччыгыйа. Хатыҥырыҥ, уҥуохтирии дии, хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай?Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу эмэ билэ сатаан мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение говорящего с желанием знать что-л. Ити кыһыл көмүстэрэ тоҕо итиччэ күндү буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Кыыһын тоҕо үҥсэр баҕайытай? А. Сыромятникова
Мантыкатын тоҕо көрдөрөр баҕайытай? Софр. Данилов
△ Саҥарааччы тугу оҥоруоҕун билбэккэ мунаахсыйыытын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, недопонимание говорящего изза незнания, что и как делать
«Эдьиэй, хайдах тиэрэ түһэр баҕайытай?» – диэн ыйытар Мэник Мэнигийээн. Саха фольк. Дьэ аны ханна барыах баҕайытай? Софр. Данилов
Бэйэ, хайыах баҕайытай? «ХС»
2. Саҥарааччы сэмэлээн кыыһыран, куһаҕаннык сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает укор, нервозность, отрицательное отношение говорящего
Хайа сүөһү туран эрэ атаҕа суох буолар баҕайытай? Амма Аччыгыйа
Пахай даҕаны, ити күтүрдэри тоҕо муспут баҕайыларай? «ХС»
«Хайдах сатаммат баҕайытай?» – диэн кыыһыра саныы-саныы, үс төгүл уларытан уһулла. Дьүөгэ Ааныстыырап

I есть, имеется; существует || имеющийся, существующий; наличный; миэхэ саҥа кинигэ баар у меня есть новая книга; мин доҕорбор былыргы саа баара у моего друга было старинное ружьё; кылааска сүүрбэ үөрэнээччи баар в классе присутствует двадцать учеников; мин баарбар в моём присутствии; баар балаһыанньа быһыытынан по существующему положению; баар буол = а) явиться куда-л.; б) появляться, оказываться где-л.; онно быйыл эһэ баар буолбут в этом году там появились медведи; бүгүн кини куоракка баар буолбут сегодня он уже в городе; бырайыагы баар гын = представить проект; баар буоллаҕына если есть, если имеется # таҥара баарына ! уст. ей богу!
II частица модальная, образует составные ф. гл. и выражает 1) долженствование, необходимость часто в сочет. с ф. недост. гл. э= — этэ , эбит : кинини кулгааҕын үргүөх баар этэ надо бы надрать ему уши; дьиэттэн тахсыа суохха баар этэ не следовало бы выходить из дома; бара сылдьыахха баар эбит оказывается, необходимо съездить; ыйытыах баар следовало бы спросить; 2) возможность, допустимость, иногда в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ : өссө охсуо баар ещё может и ударить; букатын аккаастаан кэбиһиэм баар ээ возможно, я совсем откажусь; 3) сильную досаду, укор, обычно в сочет. с ф. недост. гл. э= — ээ , ээт , эбээт : саҥара охсубатыҥ баар ээ никогда ты сразу не отвечаешь; ити курдук этэриҥ баар ээт ! и надо же тебе так говорить!; наадалаах кэмҥэ суох буолан иһэриҥ баар эбээт в нужное время ты всегда отсутствуешь.

частица 1) усил. ох, ах; сылайдахпын ньии ! ох, как я устал!; үчүгэйин ньии ! ах, как хорошо!; алаатыгар ньии ! экая досада!; 2) вопр. с оттенком укора или желания допытаться о чём-л. а; не так ли; (а) разве нет; бары үлэни миэхэ найылаатыҥ ньии ? всю работу ты на меня взвалил, не так ли?; киниэхэ хайыы-үйэҕэ эттэҕиҥ ньии ? ты ему уже сказал, а?