улаат диэнтэн хай
аата. Сүрүн баҕаһын умнубутун, Умнуу буолбатах, улаатыы. Баал Хабырыыс
А битэмиин аһылыкка суох буоллаҕына, ордук ыччат сүөһү улаатыыта бытаарар. СЕТ ҮА
[Үүтүнэн иитиллээччилэр бастарын уҥуоҕа] ордук улааппытынан уратылаах, ол мэйии улаатыытын кытта сибээстээх. ББЕ З

туохт.
1. Сыл аайы сааһыҥ эбиллэн, улам улахан буол, төлөһүй. ☉ Расти, вырастать, подрастать. Кыыс дэлби улаатта
□ Мустубут ыалдьыттар Охоноос быйыл лаппа улааппытын, өйдөммүтүн, көрсүөтүн хайгыы-хайгыы, сыл түргэнник да ааһарын кэпсэттилэр. Ойуку
Кырса оҕолоро улаатаат, уйаларын чугаһыгар баар хаастары кытта оонньууллар. А. Бродников. / / Улахан, сиппит киһи буол. ☉ Становиться взрослым, взрослеть
Ол оҕото улааппытын, киһи буолбутун Маайа билбэт. Н. Якутскай
«Үөрэммэтэҕиҥ куһаҕан буолуо эбээт. Улааттаххына тугу үлэлиэххиний? Арай ыалга оҕо көрөөччү буолуоҥ», — диэтэ ыалдьыт дьахтар. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Бадин:] Михаил Иванович, мин бу дойдуга төрөөбүтүм эрэ. Улаатан баран, биирдэ да сылдьа иликпин. С. Ефремов
2. Туох эмэ (хол., табаар) кэриҥэ элбээ. ☉ Увеличиваться (об объёме, количестве чего-л.). Табаар тиэйиитэ улаатар
□ Бөдөҥ бырамыысыланнас бородууксуйата 1913 сыллааҕыны кытта тэҥнээтэххэ, сүүрбэ алта төгүл улаатта. ЯЕМ СБСБС
3. Үрдээн, улахан буолан көһүн. ☉ Возвышаться издали (напр., о доме, холме). Ыраахтан булгунньах улаатан көстөр
□ Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри, ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх верандалаах буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. Софр. Данилов
Күнүскү кыра да тииттэр барыһан, саба баттыах курдук сабырыһан, улаатан көстөллөр. Т. Сметанин
4. Улам тэнийэн кэҥээ, кэтирээ (хол., үрэҕи, суолу этэргэ). ☉ Растягиваться, расширяться (напр., о речке, дороге)
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр улаатар. А. Сыромятникова
Уһун айан суола Улаатан, нэлэһийэн истэ. «ХС»
5. Күүһүр, эбилин (киһи иэйиитин туһунан). ☉ Возрастать, усиливаться (о чувствах человека)
Дьон күлүүтүноонньуутун истэ-истэ [Ыстапаан] санааргыыра ордук улаатта. А. Софронов
Икки кустанан, үөрүүм ордук улаатта. Т. Сметанин
Ону көрөн мин кыһыйарым улаатан истэ. Н. Заболоцкай
6. Улаханнык иһиллэр буол (тыас, саҥа туһунан). ☉ Становиться всё громче, слышнее, усиливаться (о звуке, голосе)
Ойуур иһигэр горн тыаһа улаатан, адьас чугаһыыр. Суорун Омоллоон
Оҕустар мөҥүрэһиилэрэ улаатта. Далан
Ыт үрэрэ улаатта. С. Ефремов
Сиэҥкэ уол кинини [кулаагы] кэнийэн, Уордайбыт куолаһа улаатта. Эрилик Эристиин
7. Кээмэйгинэн улахан буол, үүн. ☉ Становиться больше, увеличиваться в объёме, вырастать
Бар эрэ, Харах-Харах уол, көр эрэ. Били төкүнүйэриҥ улааппыт дуу, оччообут дуу? Саха фольк. Долгун көрдөрбүтүнэн туран улаатан иһэр. Н. Габышев
Биэрэс аһын улаатаатын кытта хомуйан иһиллиэхтээх. ЕАМ ББКП
8. Сэтэрээ, күүһүр, бэргээ (ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться (о боли или болезни)
[2-с отчут:] Аата, Оруос Баай обургу Аһа-арыыта бараннаҕа, Аһаабатахпыт алта хонно. Атаҕым дьарҕата улаатта, Аһый-аһый тарта. П. Ойуунускай
Ыарыыта улааттар улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
9. сүөл. Бэйэҕин улаханнык санан, бэрдимсий. ☉ Важничать, зазнаваться
Улахан учуонайбын диэн улаата барбат. Н. Габышев
«Ээйиис, бу улааттаҕын!» — диэн абалана хааллылар кыргыттар. Н. Заболоцкай
Удаҕаммын диэҥҥин Улаатаҕын, уунаҕын дии, Үрүҥ уххан тыынын Үрэн, домноон көр бэйэҥ! ТТИГ КХКК
10. көсп. Үрдээ, күүһүр (хол., албан аат, өрөгөй туһунан). ☉ Возрастать, увеличиваться (о славе, благополучии)
Үрүҥ оҕус саҕа Өрөгөйүҥ улааттын, Саадьаҕай ынах саҕа Саргыҥ салалыннын! Ньургун Боотур
Самнан биэрбэт Саргы-дьаалы улаатта, Өлбөт-сүппэт Өрөгөй-талба үрдээтэ! П. Ойуунускай
Уруй-туску улаатта, Саргы-дьаалы тубуста! Эллэй
♦ Моонньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) көр моой. Уол атыттардааҕар моонньоох баһынан улаатан көстөр. Өрөгөйө үрдээтэ (улаатта) көр өрөгөй. Үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын, саар булгунньах саҕа саргыҥ салалыннын. Саха фольк.
др.-тюрк. оҕлат, улҕат

1. даҕ., фольк. Сытыы-хотуу, хорсун-хоодуот. ☉ Удалой, смелый
   Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ: Улаат-халаат бэйэлээх Улуу дуоланнар мустубут Чопчу бастаах Чуоҕуспут сирэ буолла. П. Ойуунускай
   [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Уруй-туску доҕуһуоллаах, Улаат-халаат бэйэлээх Уолан ньургун дьонунан Урусхалланан устуоҥ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Кыһыл көмүс чыычаах — Кулун Куллустуурга:] Тоҕус субан туруйа курдук Улаат-халаат Уолаттарын субутан төрөппүт, Аҕыс кыталык кыыл курдук, Кытыа-маҥан кыргыттарын Кэккэлэтэн үөскэппит Дьон баар буолуохтара. ТТИГ КХКК
2. сыһ. суолт. Хайдах түбэһэринэн, түбэһиэх, мээнэ. ☉ Беспорядочно, как попало, без разбора
   [Тиргиллэр Тэрэнтэй:] Эн дьонуҥ бары бэртэр. Ордук ити тоҥустар ытааччы да эбиттэр. Дьэ бассабыыктар эрэйдээхтэри сут сылгытын курдук улаат-халаат охтордулар. Эрилик Эристиин
   Тайахтары улаат-халаат умсартаабыт дьон Салбаныкылаах Уҥуох-сула этилэр. Р. Кулаковскай
   ср. кирг. алат, наалат ‘непутёвый’

1) расти, вырастать, подрастать; кыыс дэлби улаатта девочка сильно подросла; улааппыт оҕо подросший ребёнок; 2) возвышаться; ыраахтан булгунньах улаатан көстөр вдали возвышается холм; 3) увеличиваться; табаар тиэйиитэ улаатар завоз товаров увеличивается; 4) неодобр, важничать, зазнаваться; олус улаатар он слишком зазнаётся.

v. to grow