анат. улитка внутреннего уха

1. 1) футляр; чехол; коробка; ачыкы хаата футляр для очков; саа хаата чехол для ружья; испиискэ хаата спичечная коробка; мыыла хаата мыльница; иннэ хаата игольник; сыттык хаата наволочка; 2) сума, мешок; тирии хаа кожаная сума; балык тириитэ хаа сума из нерповой кожи; кыл хаа волосяная сетка-мешок; 2. в знач. прил. перен. разг. указывает на обладание каким-л. качеством в большой степени: өй хаата (киһи ) большой умница; ума палата; дьиибэ хаата (киһи ) большой шутник, проказник; куолу хаата (киһи ) большой любитель наставлять, поучать # баҕа хаата см. хаба II: хаба хаата ; ньуоска хаата диал. камбала; өрүс хаата русло реки; өрүс уута хаатынан кэлбит вода в реке поднялась вровень с берегами; үөс хаата жёлчный пузырь; чоху хаата а) улитка; б) раковина улитки.

I
туохт.
1. Уу (убаҕас) үрдүгэр көбөн таҕыс, ууга (убаҕаска) тимирбэккэ уйдар. ☉ Всплывать, выплывать на поверхность воды (жидкости)
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Тыы [Оппоос хамсаабытыгар] түгэҕэ уу үрдүгэр дагдайан, сүүрүккэ оҕустаран устубутунан барда. В. Тарабукин
[Улитка] тыынарыгар уу үрдүгэр дагдайан тахсар. ББЕ З
2. кэпс. Улаат, торолуй, уой-тот (үөхсүү курдук тут-лар). ☉ Расти, жиреть, полнеть (употр. как бранное слово)
Бөлөнөххө мөскөйбүт, тарга дагдайбыт (өс хоһ.). Күн айыы оҕолоро Дагдайбыттарын тухары Далай акаарылар. П. Ойуунускай
[Таҥас сууйааччы:] Бэйэбэйэ, баҕаҕа дылы дагдайа сытыйан, оргууй! С. Ефремов
3. Сылааска туран аһыйан бүрүлүн, суорат буол. ☉ Закваситься, подвергнуться брожению. Үүт дагдайбыт
п.-монг. дэгдэ
II
дьүһ. туохт. Үллэйбит, улахан көстүүлээх буол. ☉ Казаться, выглядеть крупным, объемным, увеличиться в размерах
Оҕонньор сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да көдьүүһэ суох толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Чугастан көрдөххө, дагдайан сүр улахан хагдаҥ эһэ уҥуор киирэн турар. Н. Габышев
[Хабырыыс] хамсаабакка дагдайан турар. А. Сыромятникова
Ырааһыйаҕа балаакка таһыгар бөртөлүөт түһэн, дагдайан олорор. «ХС»
◊ Дагдайарын (дагдайбытын) тухары далай (даар) акаары (мэник) кэпс.- олус улахан уҥуохтаах, үскэл көрүҥнээх буолан баран, өйө-төйө суох киһи. ☉ Очень рослый и полнотелый, но глупый (человек)
Дагдайарын тухары далай мэник …… төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ I
Дагдайбытын тухары Далай акаарыны Үөрэҕэстии иликпинэ Үөһэ тур! П. Ойуунускай. Дагдайбытын тухары дагда - улахан уҥуохтаах, кэтит сарыннаах модьу эрээри, күүс-уох өттүнэн мөлтөх киһи. ☉ Рослый, широкоплечий, толстый, но физически слабый человек
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн, Сэнии санаата, Сэгдэс гына түстэ. П. Ойуунускай

I
аат., эргэр. Ойуун абааһыта (ойууннар кинини имэҥ киллэрэр, кэлэҕэй уонна доҕолоҥ, аччык курдук көрдөрөллөрө). ☉ Шаманский дух (представляется шаманами как дух сластолюбия, заикающийся, хромой и голодный)
Ойууннар, кээлээнилэрин киэр араартаан баран, аны Төгүрүк алаас иччитин, чугастааҕы дойду иччилэрин алҕаатылар, ааттастылар. Н. Якутскай
Кыыкыллаан ойуун кээлээнилэрэ абааһыны кыайан, айыы киһитин тириэрэр туһунан өрөгөй ырыатын ыллыыллар. ВВМ
Ким-хайа Илдьит-хоруй буолан, Кэлэн бардыҥ диэтэргин, Кэпсэҕэй кээлээнитэбин, Соххор муоһаанытабын. ТТИГ КХКК
ср. эвенк. кээлээ-мии ‘передавать просьбу’
II
аат. Маска үөскүүр олус бытааннык сыҕарыйар уҥуоҕа суох үөн (моллюска бииһэ). ☉ Улитка кустарниковая
Кээлээни муҥур харыйа устатыгар тоҕус хоммутугар дылы (өс ном.). Кэрпэс айаннаахтан кээлээнини кэпсииллэр — Тэҥкэ тиитин устатыгар сэттэ хонор диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууйсиэ! Кээлээни курдук быһа нэһирэ сытыйбыккын… — Кулуба көмүлүөк чанчыгар өйөннөрүллүбүт үөттүрэх диэки үөстээҕинэн көрүтэлээтэ. И. Гоголев
◊ Кээлээни курдук кэтэххинэн тиэй көр кээлээнитэ киирдэ
Өбүгэ үгэһиттэн аккаастан, холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кээлээнитэ (кээнээнитэ) киирдэ — иннинэн буолан киһи тылын истибэт буолла, өһөс хаана киирдэ. ☉ Не соглашается ни с кем, ни с чем, заупрямился. Кээлээни ындыыта кэлтэгэйдээбитигэр дылы — кыраны сатаабаттан дьыала бытаарар, туормастанар. ☉ Подобно тому, как вьюк кээлээни все время кренился в одну сторону (говорят, когда дело тормозится из-за неумелости в пустяке).

I
аат.
1. Тимиргэ, маска үөскүүр дьөлөҕөс, көҥдөй; хабахтар (мууска). ☉ Изъян, червоточина в древесине, отверстие в железе; пузырьки (во льду). Хабалаах тимир. Мас хабата
□ Муус хабалаах сиринэн кыратык ойо барбыт. «Чолбон»
2. Кытаанах хаа иһигэр сылдьар, уҥуоҕа суох сымнаҕас эттээх харамай. ☉ Беспозвоночное мягкотелое животное, покрытое раковиной, моллюск, улитка
Көлүйэлэргэ, күөллэргэ уонна өрүс чуумпу хомолоругар уу иһинээҕи үүнээйилэргэ мэлдьи бөдөҥ улитканы — улахан хабаны булуохха сөп. ББЕ З
Тууһа суох ууга — көлүйэҕэ, күөлгэ араас моллюскалар олороллор: хаба, лужанка, катушка. СМН АҮө
Хабалар (улиткалар) үүнээйилэр умнастарынан бэрт наҕыллык сыыллаллар. АВ СҮү
◊ Хаба хаата зоол. — сорох тоноҕоһо суох харамайдар эттэрин-сииннэрин бүрүйэр кытаанах хах, бүрүөһүн. ☉ Твёрдый защитный покров некоторых беспозвоночных животных, раковина
Микиитэлээх Өлөксөй таптыы көрбүт таастарын, хабаларын хаатын уу түгэҕиттэн умсан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Икки күлтэҕэр кыраппыын уонна хаба хаатын курдук эриллэҕэс хас да табах күлэ кутар иһит көстөллөр. В. Яковлев
Куурусса ыраах сиргэ тиэйиини, таһыыны тулуйар, кытаанах хахтаах сымыыты биэрэрин наадатыгар хаба хаатын үлтүрүтэн сиэтэллэр. ККЕ АЦ
ср. осм. камыш ‘род моллюска’, калм. хавхакта ‘черепаха’
II
<хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Эһэ сүүһүн хабыллар хаба ортотуттан хоп-хойуу хаан туора чоккураан түспүт. Амма Аччыгыйа
Куорат хабайар хаба ортотугар киэҥ олбуордаах, түөрт муннуктуу түһэриллибит дьиэ киэптээн турар. П. Филиппов
Ол икки ардыгар көтөр номнуо күөлү хаба ортотунан өрө көтөн ханарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Тугу да истибэт эбэтэр саамай улахан тыаһы, саҥаны эрэ истэр. ☉ Глухой, тугоухий
[Мүлдьү таҥараттан көрдөһөр:] Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Уларыт диибин - дьүлэйгин дуу, хайа үөдэҥҥин дуу? Суорун Омоллоон
Били дьүлэй буола оонньообутум, кырдьык, дьүлэй буолан хааллым дуу. С. Ефремов
«Нохоо! Тохтоо эрэ, дьүлэйгин дуу, тугуй? Ыйыталлар буолбат дуо, дьонуҥ ханна барбыттарай?!» - диэн [киирбит дьонтон биирдэстэрэ] көбүөлээтэ. ПНИ ДКК
2. көсп. Туох да быыһылаабат, ханан да быыһа-арда суох, биир кэлимсэ (хол., хабыс-хараҥа түүн). ☉ Сплошной, без отверстий; непроглядный (напр., о тьме, тумане и т. д.)
Дьүлэй түүн Ыас хараҥатынан Ыган тиийэн кэлбит. П. Тобуруокап
Мин истэбин - түҥ бараан түүн үөһүн Дьүлэй чуумпутун үргүтэн, Халҕан «хаачыгы-ыыр» тыаһыырын. М. Ефимов
Ол иһэн көрдөҕүнэ: Түннүгэ-үөлэһэ суох Дьүлэй тимир дьиэ Түҥнэри холоруктуу турар эбит. С. Васильев
[Сир тымырын уута] Төһө мөлүйүөн сыл буолла Чөлө суох Дөйө тоҥмут Дьүлэй буор анныгар Түһэн сыппытыҥ? «ХС»
3. көсп., поэт. Тугу да билиэн-көрүөн баҕарбат, туохха да кыһаллыбат, бүтэҥи. ☉ Ничем не интересующийся, замкнутый, бездушный, бесчувственный
[Кэччэгэй баай] Килэгир харах, Килиэдэ сирэй, Дьүлэй куҥ, Ньүдьү-балай, Улуу киһи! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аһынабын кулгааҕар куба буолбатах, Дууһатыгар тураах чохчойбут муҥнааҕын. Ол эрээри дьүлэй сүрэхтээх сыанаһыты Кэрэ кэрэтин туһугар аһынымыаҕыҥ! С. Данилов. Табаарыстарын тылын истибэт киһини дьүлэй суобастаах диэххэ сөп. А. Федоров
◊ Таас дьүлэй - адьас тугу да истибэт. ☉ Совершенно глухой (букв. глухой как камень)
Икки сыллааҕыта сайын уолум Эрбантей күрээн хаалбытын уонна кыыһым биир Бурхалей диэн киһини кытта хаайыыттан куотан хаалбыттарын иһин, тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Харамайдартан барыларыттан сахсырҕа, улитка уонна муора сулуһа олох истэр дьоҕурдара суох таас дьүлэйдэр. ДьДьДь
Оҕуруктаах санаалаах Дэлиһиэй кинээс халыҥ халыымҥа ымсыыран Өкүүсэни алта уончалаах таҥхайа кырдьыбыт, таас дьүлэй, кэп-дьэбэр оҕонньорго кэргэн биэрэргэ быһаарынар. «ХС»
п.-монг. дьулей

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’