умерший, покойник, покойный; өлүөхсүт кэриэһэ завещание покойного.

прил. I. (в состоянии покоя) чуумпу, долгуйбат; 2. (без тревог, волнений) сынньалаҥ; покойная жизнь сынньалаҥ олох; 3. (тихий, смирный) көрсүө, сымнаҕас; покойный нрав сымнаҕас майгы; 4. (умерший) өлбүт; 5. в знач. сущ. м. өлбүт (киһи); почтить память покойного өлбүтү кэриэстээ; # покойной ночи! сыниьалаҥнык утуй!

прил. 1. (умерший) өлбүт, өлөн хаалбыт; 2. (безжизненный) өлөн хаалбыт курдук, өспүт курдук, ньим барбыт; # мёртвый капитал 1) фин. дохуот биэрбэт үп, туһата суох мал; 2) туһата суох мал (билии, идея уо. д. а. туһунан); мёртвая природа тыыммат айылҕа; мёртвый язык туттуллубат буолбут (былыргы) тыл; спать (или уснуть) мёртвым сном өлбүттүү утуй.

несов. кого-что, рел. аҕын, ахтан аас; поминать умерших өлүөхсүттэри ахтан аас; # не поминайте лихом куһаҕаннык ах- таайаҕыт.

1. даҕ.
2. Кимтэн, туохтан эрэ арахсыбыт, араарыллыбыт. ☉ Отдельный, самостоятельный. Туспа хос. Туспа хаһаайыстыба
   □ Аҕалара туспа ыал буоларыгар добуоччу соҕус ирээттээтэ. Н. Якутскай
3. көсп. Атын, туора. ☉ Иной, другой, чужой
   Маайа туспа нэһилиэккэ баран, эбэтигэр иитиллибитэ. Н. Неустроев
   Нэһилиэгиттэн туспа сиргэ үөрэнэр оҕолору ааҕан, түөрт тарбаҕын саратта. Амма Аччыгыйа
4. сыһ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ арахсан, ойуччу. ☉ Отдельно от когочего-л., в стороне
   [Маппыр] Силипиэни остуолугар туспа ас тардан аһатар. Л. Попов
   [Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. С. Ефремов
   Киэһэтигэр сайылыкка оҕолор туспа муһуннулар. Р. Баҕатаайыскай
5. аат суолт.
6. Туох эмэ ураты, атын. ☉ Различие, отличие
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым. А. Софронов
   Айааҥҥа оонньооһун биллэр туспатынан оборон оонньуу буолар. ЧАИ СБМИ
7. түөлбэ. Ханнык эмэ тутуу (хол., дьиэ) эркинэ, истиэнэтэ. ☉ Стена какого-л. строения, сооружения
   [Моҥус] дьиэтин кэтэҕэрииҥҥи туспатын хайа көтөн тахсыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
   Дьиэтин туспата баранна: суол аанынан хайа көтөн тахсыбыт. Саха фольк. Тордоҕум түөрт туспатынан чуолҕан оҥостубуппун хам тиктэ илигим. Н. Абыйчанин
8. түөлбэ. Өрүт. ☉ Сторона, бок чего-л.. Хайа туспаттан тыалырда?
   □ Халлаан илин туспата. ПЭК СЯЯ
   ♦ Кэпсэтии атын (туспа) буолуо көр кэпсэтии
   «Сарсын баар гымматаххына, кэпсэтии туспа буолуо», — диэн киһи суоһурҕанна. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Аҕыйах сылынан хата тэҥнээх кыыскын булунан, туспа буруо таһааран, ыал буолуоҥ, оҕо төрөтүөҥ. Амма Аччыгыйа
   Туспа дьиэ буол көр дьиэ I. Туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик …… олорбуттар. А. Софронов
   Туспа тойуктаах көр тойуктаах. Ээ, дьэ эмиэ туспа тойуктаах киһигин. С. Никифоров
   ◊ Туспа тахсан өлбүт харыс т. — араҥ ыарыыттан өлбүт (киһи). ☉ Умерший от проказы
   Миитэрэй …… туспа тахсан өлбүт быстар дьадаҥы балыксыт киһи кыыһын Сүөкүлэни кэргэн ылбыта. Хомус. Туһа туспа — маныаха сыһыана, тэҥнэбилэ суох, олох атын. ☉ Не имеющий отношения к кому-чему-л., другой
   Оттон баайдар тустара туспа. Амма Аччыгыйа
   Эһиги кыргыттаргыт. Уолаттаргыт эбитэ буоллар, ол туһа туспа буолуо этэ. Н. Якутскай
   Баат биэрбэтэҕинэ, ат оҕуннаҕына, сүүрдээччитин бырахтаҕына, ол туһа туспа. И. Федосеев
   ср. тув. тус-тус ‘врозь’, бур. тус-тус ‘отдельный’

I
туохт. Туохтан эрэ санааҥ олус астынан, дуоһуйан, көтөҕүлүн, дэбдэй. ☉ Радоваться
Һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Сурук тутар үчүгэйиэн! Чэпчии, үөрэ түһэҕин. П. Тобуруокап
«Үөрэ истиэх тустааххын, Үлэлиэҕиҥ!» — диэн тылы, Үөрэ этиэх тустааххын «Үлэлиибин!» — диэн тылы. С. Данилов
«Хата, оҕом Аанаҕа дьукаах түбэспититтэн үөрэ олоробун», — диэтэ Мавра. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. өгир, өгүр ‘радоваться’
II
аат.
1. Биир көрүҥнээх көтөр, сүүрэр элбэх буолан сылдьар бөлөҕө. ☉ Группа животных, птиц, насекомых одного вида: стадо, стая, табун, косяк, гурт. Хаас үөрэ. Үрүмэччи үөрэ
□ Чооруос халыҥ үөрэ ирбинньиктэнэн ааһа көттө. Амма Аччыгыйа
Арҕаа толоон түгэҕэр ньирэйдэр хойуу үөрдэрэ буралла сырсаллар, мэҥирээн эйээрэллэр. М. Доҕордуурап
Уруккута эбитэ буоллар, манан, арай, үөр балыктар сэллээн ааһыа эбиттэрэ буолуо. В. Яковлев
Дэриэбинэ таһыгар дьэллик ыт үөрэ үөскээн, куобах оҕотун, бэйэтин да күүскэ тутар. ПАЕ КБАТ
△ Ханнык эмэ үөртэн биир чилиэнэ (хол., атыыр үөрүттэн). ☉ Член, особь стада, табуна, косяка, стаи. Атыыр тоҕус үөрэ. Отучча үөрдээх мороду
□ Чэлгийэн көстөр күөх хотоол нөҥүө өттүнээҕи сырыынньа томторго холкуос дуул атыыра отучча үөрүнүүн таалалаан тураллар. М. Доҕордуурап
2. көсп. Өстөөх дьон бөлөҕө. ☉ Вражеская банда, орда, свора
Өссө сэрии буоллаҕына, Өстөөх саба түстэҕинэ — Көҥүл, дьоллоох олохпутун Көмүскэһэ барыахпыт, Күөмчүһүттэр үөрдэрин Күдэн гынан эһиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Фашист үөрүн күлгэ көмөн, Көҥүл күнэ оонньуо. Эллэй
◊ Атыыр үөрэ көр атыыр II
Үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Туобуйа баай улахан хара тураҕас атыырын үөрэ Хатыҥ үрэх эҥээригэр хаһан аһыы сылдьар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк. үгүр, тат. оер, алт. үйүр, үүр ‘стадо, табун, стая’
III
аат., миф., эргэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, куһаҕаннык өлбүт эбэтэр өлөн баран хараллыбатах киһи кута илэ абааһы буолан сылдьыыта. ☉ По поверьям якутов: превращение души покойника, не нашедшей успокоения, в үөр — злого духа, который причиняет живым всякие беды и несчастья
Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс кэнники үөр буолан Болугур айыытын, Алтан айыытын, Мэлдьэхси айыытын, Игидэй айыытын кытта бииргэ аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар аттаах буолар этэ. Саха фольк. Былыр бу бабаарынаҕа түөрт булчут быстаран өлбүттэрэ үһү. Үөрдэрэ билиҥҥэ дылы илэ сылдьар дэһэллэр. Суорун Омоллоон
«Харатаайаптаах моҥнон өлбүт кыыстара Маайа үөр буолан сылдьарын көрбүттэр», — диэн кэпсээн тарҕанна. Н. Якутскай
♦ Үөрэ ытаан ааһар эргэр., миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, өлбүт киһи үөрүн (дууһатын) абааһылар кини тыыннааҕар сылдьыбыт сирдэринэн кэритэллэр. Үс хонук иһигэр кэритэн бүтэриэхтээхтэр, ол иһин ыксатан таһыйаллар, онтон өлбүт киһи үөрэ ытыыр. Үөр ытаан ааһара кулгаах чуҥкунуурунан биллэр дии саныыллара. ☉ По древним верованиям якутов: после смерти человека злые духи заставляли его душу облетать в течение трёх суток все места, которые умерший посещал при жизни
Поторапливая, злые духи стегали душу умершего, отчего она плакала. Плач души умершего отдавался звоном в ушах кого-л.. Өлбөтөхпүнэ төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Күһүҥҥү хараҥаҕа үөр хаас кылыкынаан ааспат, өлбүт киһи үөрэ ытаансоҥоон ааһар. И. Гоголев
ср. каракалп. үрей ‘призрак’, хүрей ‘привидение’