побуд. от манньый = растрогать, разволновать; умилять, приводить в умиление.

даҕ., кэпс. Сүрэҕи сылаанньытар, манньытар. ☉ Умилительный, приводящий в умиление
Улуу сис киэргэнэн күөх мутукчаларынан таҥныбыт этэ, дыргыабай сытынан уолчаан сүрэҕин дьэгдьитэрэ. М. Доҕордуурап

туохт., кэпс. Санааҥ көнөн сымнаа, сылаанньый. ☉ Прийти в умиление, расчувствоваться, растаять
Аммаҕа көрсүбүт бастакы күннэрбин, Алааспар атаарбыт бастакы сайыммын, Аҕынным долгуйа, санаатым манньыйа, Өрүүтүн өйдүөҕүм эйиэхэ махтана! В. Гольдеров
Михаил Егорович дьоллонон, сүрэҕэ-быара манньыйан, Маай туһунан нарын санааларын саныы-саныы кэлэн истэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу күөхтэ н, күнт эн сүрэх манньыйар. И. Егоров

даҕ. Кими эмэ харааһыннарар, долгутар. ☉ Вызывающий в ком-л. сочувствие, приводящий в умиление
Улаханнык таһылыннаҕына Саапка ытыы-ытыы ийэ сүрэҕин бааһырдар курдук, араас уйадытыылаах тыллары саҥарара. Д. Таас
Ньиэмэс улуу хампаһыытара Штраус айбыт ордук уйадытыылаах муусукатын истибит ынах үүтэ эбиллэр үһү эбээт! «Кыым»
Вера Иосифовна кэлэҥҥин эрэйбин-муҥмун чэпчэт диэн бырааска уйадытыылаах суругу суруйбут этэ. А. Чехов (тылб.)

туохт.
1. Аһыыта, хабархай амтана суох буол; тууһа биллибэтэх буол. ☉ Быть, становиться пресным, менее солёным, кислым; быть, становиться менее терпким
«Тымныыга испиир барахсан арыый ньулуйан, мөлбөккөй буолааччы», — диэн кырдьаҕас сэһэргиир. М. Доҕордуурап
Кымыска сүөгэй куталлар, оччоҕо ньулуйар. «Чолбон»
Ону барытын (лабыктаны, муоҕу, папоротник сэбирдэҕин) бытархай-бытархай гына кырбаан табаҕар булкуйара. Оччоҕуна, кураххай аһыы амтана ньулуйара. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Манньытан, сылаанньытан киир (хол., сааскы салгын). ☉ Вызывать умиление, сладостные ощущения (напр., о весеннем воздухе)
Хобордооххо алаадьы буһан сырылаата. Ол сыта минньигэс-минньигэс баҕайынан Уйбаан сүрэҕэр ньулуйан киирэр. Л. Попов
Соловей ырыатын алыбар налыйан, Сад иһэ, аллея сааскылыы көҕөрөр, Күөх Кавказ сибиэһэй салгына ньулуйан, Хоту сир оҕотун күдэхпин көтөҕөр. А. Кондратьев

уул диэнтэн дьа7
ту7. Былыргы саха уустара тыһаҕас тириитэ күөртэринэн чох уотун күөдьүтэн тимир тахсар тааһын ууллараннар, эҥин араас тимир сэптэри оҥороллор эбит. Амма Аччыгыйа
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым кыһыл көмүс кыымынан кырбаһыа, көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Мантан чугас, Ковалькан үрэҕэр, булчуттар таастан сибиниэс уулларан буулдьа куттар буолаллара. Н. Якутскай
[Онтоон:] Бу арыыгытын дьэ сарсын уулларыҥ, өйүүҥҥэ-ха7ааҥҥа диэри Хонос Мэхээлэ кэлэрэ буолуо, куоракка киллэртэрэн атыылатыллыа. Күндэ
Саас, эн миигин күн оҥор: Халыҥ хаары уулларыахпын, Харалдьыгы сылытыахпын, Ньургу7уну нуоҕатыахпын. Н. Босиков
♦ Сүрэҕин ууллар — кими эмэ туох эмэ үчүгэйинэн наһаа долгутан уйадыт, манньыт. ☉ Приводить кого-л. в глубокое сердечное волнение, вызывать у кого-л. умиление (букв. растопить сердце)
Оттон кыыс намыына, наскыла, Килбигэ сүрэхпин уулларар. С. Данилов
Ити тыл [хайгыыр тыл] биһиги киһибит сүрэҕин букатын уулларан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов

туохт.
1. Сылаастан ирэн уу буолан хаал (хаар, муус туһунан). ☉ Обращаться в воду под влиянием тепла (о снеге, льде), таять
Кыыдаан сата бохтон, кырыа хаарбыт уулла. Күннүк Уурастыырап
[Баанньык] тас өттүнэн муус түннүктэрдээх, иһигэр баар таастаах арааманы мууһа уулбатын диэн хаххалата ууруллубут. Эрилик Эристиин
Хаар уулбутун кэннэ көмөр бэлэмнииргэ садырыын ыраас уутун ыллараллара, кирдээх уунан умуруортарбат этилэр. МАП ЧУу
2. Кытаанах эттик туһунан: үрдүк тэмпэрэтиирэттэн сымнаан, ууллаҕас буолан хаал, убаҕастыҥы эбэтэр убаҕас турукка киир. ☉ О твёрдом предмете: под воздействием высокой температуры размягчаться, становиться жидковатым или мягким, плавиться
Оҕонньор уулбут итии арыынан уҥунуохтаммыт ытыһынан Симон өлөрбүт атаҕын, тарбахтарынан бигии-бигии, имэрийэ олорбута. Л. Попов
Лаҕыыр курдук чүмэчи тоһоҕоһо ууллан иһэн тоҥмута лаһыгыраан көстөр. Эрилик Эристиин
Киэҥ Кэҥкэмэ үрэх элбэх күөллэрэ …… уулбут үрүҥ көмүс курдук күлүмнээн, долгуннуран, мэҥийсэ сыталлара. «Чолбон»
3. көсп. Дьүдэй, иинэн-хатан хаал. ☉ Худеть, чахнуть (от болезни, горя)
Ол күнтэн ыла нарын Кыыс ыардык ыалдьан хаалар, Иинэр-хатар күн аайытын. Бардам Додор кыырдарар Ойууттары... Эт туппут Кыыс чүмэчи курдук ууллар. И. Гоголев
4. көсп. Уйадыйа манньый (тапталтан, хайҕалтан). ☉ Приходить в умиление, впадать в томность, мечтательность (от любви, похвал)
Урут мөҥүүттэн, хаһыыттан ураты саҥаны истибэтэх Сылгыһыт Сүөдэр сордоох тойонун сымнаҕас тылыттан-өһүттэн сыа курдук ууллан хаалла. Н. Якутскай
Соппуруон олус кичэйэн суруйда. Онтон кыыс хараҕын утары көрөн уулла туймааран, билиэтин биэрдэ. Сиэн Чолбодук
Кэпсэтэр киһитэ Кэлэн биэрэрэ буоллар, Убураан ылыахтыы Уулла, уйадыйда. П. Тобуруокап
♦ Сүрэҕэ-быара уулунна көр сүрэхбыар
[Бүөтүр:] Мэлдьи сүрэҕиҥ-быарыҥ ол таптыыр киһиҥ туһугар ууллан тохто сылдьар буолар. А. Софронов
Дьиҥин ыллахха, Мааканы ахтан, сүрэҕим-быарым төһө да уулбутун иһин, миигин кытта олорор санаата суоҕун өтө билэбин. А. Бродников
Сүрэҕэ ууллар көр сүрэх I. Сэгэлдьитэ, Дэгэлдьитэ Өрө биэрэ, Үөрэ-дьүөрэ Үктэнэллэр, Үҥкүүлүүллэр Сахам кэрэ кыргыттара — Сүрэх ууллар аанньаллара. И. Федосеев
Тапталтан сүрэҕим уулла диэн Таала-манньыйа туойуохпун — Талаантан маппыт кириитиктэр: Сүрүн да, сүрэҕэ сыа буолан! Сөрүүҥҥэ сырыттын! — дэһэннэр, Сүөргүлүөх муҥнара буоллаҕа... П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ уулла (уулунна) көр сүһүөх I. Кэнникинэн атаҕым улам ыараан, сүһүөҕүм ууллан барда. И. Данилов
Тойон таҥараттан көрдөһөрбөр сэниэм эһиннэ, тобуктуурбар сүһүөҕүм уулунна. «ХС». Уулла сытыйбыт — наһаа сымнаан, буортуйан, ириҥэ, чалахай курдук буолуор диэри сытыйбыт (хол., эт). ☉ Сгнить, разложиться (напр., о мясе)
Илииҥ уулла сытыйдын! (кырыыс.). Уҥкучахха көмөн уулла сытыйыар диэри уурунара үһү [тайах этин]. П. Тобуруокап
Уулла сытыйбыт хортуоппуй. ФНС ОАҮүС
ср. кирг. суйул ‘разжижаться’

I
аат.
1. Сорох кыыл-сүөл атыыра былчархайыттан ыган таһаарар, эмискэ саба биэрэр олус куһаҕан сыттаах симэһинэ (хол., сылдьар ыырын бэлиэтиир). ☉ Вещество с резким зловонным запахом, вырабатываемое железами самцов некоторых животных, мускус
Аҕыйах хонуктааҕыта Амма киһититтэн түөрт бүүчээн ыытын атыыласпыт сурахтааҕыҥ. И. Гоголев
Бу кырынаас ыытын, быччархайын эбэм мустарар, мэҥиэ гынабыт. Суорун Омоллоон
Сорох булчуттар атыыр андаатар ыытын мэҥиэҕэ тутталлар. ТСКБ
2. кэпс. Туох эмэ буортуйбут, куһаҕан амтаннаммыта. ☉ Острый неприятный привкус
Дуйа суох иһиккэ оргуйбут уу ыы амтаннанар. СГФ СКТ
Бу үүт ыы амтаннаах. ЯРС
◊ Бүүчээн ыыта көр бүүчээн
Оҕонньор бүүчээн ыыта ыыппыт этэ. Күрүлгэн
♦ <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут көр ыт II
Сииккэ сиэлэн, Сиикэйгэ хааман, Ыт ыыта, Саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахтара. С. Зверев
ср. тюрк. аҕу ‘струя, мускус’
II
саҥа алл.
1. Сылааньыйыыны, ымманыйыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает теплоту чувства, ласку, умиление
«Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Эмээхсин үөрэн, икки илиитин уолун диэки уунар: «Ыы, тукаам, лааскайыҥ кырынаас балта эбээт». Амма Аччыгыйа
Ыы, чыычаахтарбын даа, хата, оҕолорум барахсаттар өйдөрө бөҕө. Огдо
2. Кыһыйыыны, абарыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает сильную досаду (эх)
Уһун Сэмэн: «Ыы, ити саҥардаххын, баччааҥҥа дылы сыарҕаҕа биэс буут оттон ордук тиэйиллибэт». Күндэ
«Ыы, сыттаргыт сытыҥ!» — диэн Настя абаран саҥа аллайар. Н. Якутскай
[Халтаанап:] Ыы, аны бу тойоммут чобуорхайда дии! А. Фёдоров
3. Ынчыктааһыны бэлиэтиир. ☉ Выражает стон
«Ыы!» — Микиитэ көхсүн түгэҕиттэн ынчыктаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, моһуок! Айыккабыын, айыккабын даа! Ыы! Чуоккаа, Чуоккаа, барыма! Суорун Омоллоон
Уол ыарыыланан айаҕын аппакка эрэ «ыы» диэтэ уонна харытын көннөрү тутан көрдөрдө. «Чолбон»
III
ыы кырбас оҕолор — уу кырбас оҕолор диэн курдук (көр уу I)
Туох да үлэҕэ-хамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы кырбас оҕолоох этилэр. Күндэ
Дабыыт дьиэтин хас да ыы кырбас оҕолооох, саҥа кэлбит ыалга буор босхо кэриэтэ атыылаан кэбистэ. У. Нуолур
Аҕыйах сыллааҕыта эмдэйсэмдэй сэрбэкэчиспит ыы кырбас оҕолоро хайыы-үйэ улаатан, сүһүөхтэригэр тура охсубуттара. И. Петров; ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) көр мурун
Үрэх биир тоҕойугар буурҕаттан саһан бүгэ сытар уонча кыыл табаҕа ыы муннунан кэтиллэ түһэр. Болот Боотур
Тэппэй тыаны туораан иһэн, тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ эрэспиэскэҕэ сылдьан, биир бандьыыкка ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. В. Сыромятников

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров

аат. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын эйгэтэ; киһи өйүнсанаатын туруга. ☉ Душа; состояние души
Эмээхсин, хас эмэ сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан [Дэлиһиэйи] үөҕэн киирэн барда. Эрилик Эристиин
Чаҕыл Тордоохоп кини сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
♦ Сүрэҕин-быарын аалар — дууһатын, санаатын хам баттыыр, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Лечь свинцом, тяжестью на сердце
Мотуоһа ынчыктыыра, кини ыарыһах буолта ордук Дьэргэ сүрэҕинбыарын аалар. Болот Боотур. Сүрэҕинбыарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр — сүрдээҕин диэн сөбүлүүр, ис иһиттэн астынар. ☉ По сердцу, по душе (букв. входит через середину его сердца и печени)
Аҕыйахтык да саҥардар тугу эппитэ, хайдах хамнаммытатуттубута — барыта киһи сүрэҕинбыарын ортотунан киирэр. Болот Боотур
Миэхэ, ойууру харыстыырга тустаах үлэлээх киһиэхэ, аргыһым кэпсээнэ адьаһын сүрэҕим-быарым ортотунан киирэр. «Кыым»
Ааҕааччыны барытын астыннарарыҥ, кини сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр гына суруйарыҥ олус уустук. ФЕВ ДьС
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай. Сүрэҕинбыарын сымнат — кими эмэ дууһатын уоскут, санаатын көнньүөрт. ☉ Успокоить душу, развеять чьи-л. мрачные мысли. Убайгын көрсөҥҥүн сүрэҕин-быарын сымнатыаҥ этэ
□ Саатар эн, атын киһи курдук аһынан, сылаас сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕын дуу? А. Софронов. Сүрэҕинбыарын туттарбыт — кими, тугу эмэ олус сөбүлээбит, таптаабыт. ☉ Испытывать любовь к кому-чему-л., увлечься кем-чем-л.
Сергей Афанасьевич бэрт кыра эрдэҕиттэн норуот поэзиятыгар сүрэҕин-быарын туттарбыт, уус-уран тыл күүһүгэр уһуйтарбыт. Софр. Данилов
Өлөксөөн уол сүрэҕин-быарын саҥа кэлбит учуутал кыыска туттарбыт. «ХС». Сүрэҕин-быарын уурар — ис дууһатыттан кыһаллар. ☉ Проявляет усердие (букв. сердце и печень кладёт)
Киһи барахсан итинник ээ, кыһаннаҕына, сүрэҕин-быарын уурдаҕына, көмүс ньээкэтин-айылҕатын уон төгүл ордук гына тупсарар дии. «ХС»
Чаһыны көрбөккө, атынынан аралдьыйбакка, сорук оҥостон туран налыччы, сүрэҕибыары ууран астыахха наада. ФВН ТС. Сүрэҕин-быарын уурбат — ис дууһатыттан кыһаллыбат, санаатын уурбат. ☉ Не проявляет усердия (букв. сердце и печень не кладёт). Ити уол үөрэҕэр сүрэҕин-быарын уурбат. Сүрэҕин-быарын эмэр — санаа-оноо баттыга буолар, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Неотвязно мучить, причинять душевную боль
Тыл күүһэ, хатыыта диэн сүрдээх да буолар эбит. Төһөнөн уһаан-тэнийэн, өйдөөнсанаан ырытан истэҕин аайы, сүһүрдэр ыарыы курдук, сүрэххин-быаргын эмэн, эрэйдиирэ-аймыыра эбии элбээн иһэргэ дылы. Суорун Омоллоон. Сүрэҕинэнбыарынан сөбүлүүр — ис дууһатынан, күүскэ сөбүлүүр. ☉ Любить всей душой, всем сердцем
Ама, кырдьык сүрэхтэринэн-быардарынан сөбүлэһэн холбоһор дьон бу курдук буолуохтара дуо? П. Ойуунускай. Сүрэҕиттэн-быарыттан ааһыма — сүтэн-оһон биэримэ, ыар баттык буолан сырыт (санаа-оноо туһунан). ☉ Не проходить, не утихать (об обиде, душевной боли)
Оттон мин киниттэн [Гошаттан] хоргуппутум сүрэхпиттэнбыарбыттан ааһыа суох ээ, быһыыта. «ХС». Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) — сатаан тулуйбат, санаата олох буолбат (тугу эмэ гыныан олус баҕаран). ☉ соотв. места себе не находит; не сидится кому-л.
Күһүн, сыарҕа Хаара түспүтүн кэннэ, сүрэҕэ-быара батарымына, ийэтэ эмээхсин кыыһын көрсө тиийэр. НС ОК
Ол кинилэр төһө да тоҕо-хайа түспэтэхтэрин иннигэр, сүрэхтэрэ-быардара батарбакка, хотуур сүгэн ходуһаҕа киирбиттэрэ. «ХС»
Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. «Чолбон». Сүрэҕэ-быара бөҕөх — туохха эмэ улахан эрэллээх, бөҕөх санаалаах (ол-бу тахсыа, куһаҕан буолуо суоҕа диэн). ☉ Внутренне спокоен, в душе уверен (что всё будет хорошо, ничего плохого не случится)
[Сүллүкү] ол эрээри, сүрэҕэ-быара бөҕөх: айыыны-буруйу оҥорбута аҕыйах. Болот Боотур
Киһи да муода буолар эбит: букатын уолуйбаппын-куттаммаппын, ити мүнүүтэҕэ сүрэҕим-быарым бөҕөх буолан биэрбитэ. «ХС». Сүрэҕэ-быара дьэгдьийдэ — санаата чэпчээтэ, уоскуйда. ☉ Полегчало на душе у кого-л.
Сымыраахап, ити ыар санаалары умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэ-быара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, Хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Сүрэҕэ-быара кытаанах — аһыныгаһа, амараҕа суох. ☉ Суровый, жёсткий (букв. сердце и печень у него твёрдые)
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, дьахтар үлэтин сыаналаабата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай. Сүрэҕэ-быара нус буолла — улаханнык уоскуйда, холкутуйан хаалла. ☉ Стать спокойным, отдохнуть душой и сердцем (букв. сердце и печень его успокоились)
Дьэ, онон холбостохпут ити. Сүрэҕим-быарым дьэ нус буолбута. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өлөхсү- йэр — сүрэҕэ эрийэр, хотуолуон баҕарар. ☉ Испытывать тошноту
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр, сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өрүкүйэр — өйө-санаата өрө күүрэр, көтөҕүллэр. ☉ Находиться в возбуждённом состоянии
Этэргэ дылы, Томпсон сүрэҕэ-быара өрүкүйэн сылдьара (атыыта барыстаахтык барбытыттан). «ХС». Сүрэҕэ-быара өтө биллэ — туох буолуохтааҕын эрдэттэн биллэ, сэрэйдэ (үксүгэр туох эмэ куһаҕаны). ☉ Предчувствовать что-л., догадываться о чём-л., сердце подсказывает (обычно о неприятном, дурном)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолтун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйар — дууһата сымныыр, этэ-хаана дуоһуйар, уоскуйар. ☉ Стать умиротворённым, безмятежным, спокойным
Сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Т. Сметанин
Кини туохтааҕар да төрөөбүт Сахатын сирин айылҕатын таптыыр, айылҕаҕа эрэ сырыттаҕына сүрэҕэ-быара сылаанньыйар, нус-хас буолар. «ХС». Сүрэҕэ-быара сымнаата — улаханнык үөрэн дууһалыын манньыйда, уоскуйан хаалла. ☉ Успокоиться, стать совершенно спокойным
«Саамай сөп!» — Булумдьу атын үрдүгэр чэпчэкитик дэгэйэн тахсар, кини сүрэҕэ-быара сымнаабыт, этэхаана чэпчээбит курдук. Л. Попов. Сүрэҕэ-быара таайар — этинэн-хаанынан, ис дууһатынан туох буолуохтааҕын сэрэйэр (үксүгэр куһаҕан, мөкү өттүнэн). ☉ Всем нутром чует (обычно предстоящие неприятности)
«Ол эрээри, айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо», — дии саныырын кытта, [Ыстапаан] уута ордук көттө. А. Софронов
Төрүт да мин сүрэҕим-быарым таайар этэ [куһаҕан олох кэлиэҕин]. Болот Боотур. Сүрэҕэ-быара тартарар — этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан кимиэхэ туохха эмэ умсугуйар, баҕарар. ☉ Всем сердцем стремиться, тянуться, чувствовать влечение к кому-чему-л.
Уол Маайыһы хара маҥнай көрсүөҕүттэн сөбүлүү, таптыы санаабыта. Кэнникинэн өйө-санаата киниттэн арахпат, сүрэҕэ-быара курдаттыы тартара сылдьар буолбута. Болот Боотур. Сүрэҕэбыара уулунна — олус манньыйда, долгуйда. ☉ Прийти в умиление (букв. сердце и печень его растаяли). Балааҕыйа сиэнэ кыыһы көрөн сүрэҕэ-быара уулунна. Сүрэҕэ-быара чэпчээтэ — ыар санааттан быыһанна, дууһата уоскуйда. ☉ соотв. отлегло от сердца
Кини сүрэҕэ-быара чэпчээбитэ, онон худуоһунньукка хайы-сах кыыһырбат буола охсубута. А. Чехов (тылб.). Сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынар — тугу эмэ олус ыарыылаахтык ылынар. ☉ Принимать близко к сердцу. Оҕонньор уолаттар иэдээҥҥэ түбэспиттэрин истэн сүрэҕэр-быарыгар олус чугастык ылынна
□ Учуутал тулаайах оҕолор дьылҕаларын сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынара. «ХС». Сүрэҕэр-быарыгар ыттарда — сүрэҕэр ыттарда диэн курдук (көр сүрэх I). Сүрэх-быар аалыыта — дууһаны, өйү-санааны ханнык эрэ ыар санаа хам баттааһына, ааһан-араҕан биэрбэт буолуута. ☉ Камень на сердце (букв. терзания сердца и печени)
— Чэ, сүрэх-быар аалыыта оҥорума. Этэргин этэн кэбис. Болот Боотур
Икки ыйы быһа сүрэхбыар аалыыта, санаа эргимтэтэ буолбут. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта — ааспат-арахпат санаарҕааһын, мунчаарыы. ☉ Душевные переживания (букв. болезнь сердца и печени)
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Кини сүрэҕин-быарын ыарыытын тэбии охсорго тиэтэйэр курдуга. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта буол — санаа-оноо баттыга буол. ☉ Быть, становиться источником душевных переживаний, страданий (букв. становиться болезнью сердца и печени)
Дьэ ити дьахтар хайаан даҕаны миэхэ сүрэх-быар ыарыыта буолар буолла. С. Ефремов
Бу аҕата оҕонньорго сүрэхбыар ыарыыта буолбут хобдох сэһэн Кэтириискэ эмиэ …… өйүн-санаатын холоруктуу ытыйан, тугу да тобулан өйдөөбөт гына харааччы иирдэн кээспитэ. НС ОК. Сүрэх-быар ыарыыта оҥоһун — өйгүттэн-санааҕыттан араарыма, мэлдьи санаа-оноо баттыга оҥоһун. ☉ Постоянно думать, переживать о комчём-л. (букв. сделать болезнью сердца и печени)
Оҕонньор биир санааны сүрэхбыар ыарыыта оҥостон улаханнык эрэйи көрбүтэ. Н. Габышев
Г. Кривошапко саха муусукатын сайдар кэскилин сүрэхбыар ыарыыта оҥостубута, ол муусука киниэхэ туохтааҕар да чугас этэ. «ХС». Сүрэхтиин-быардыын кэҥээтэ — уоскуйда, холкутуйда. ☉ Вздохнуть свободно
Нуучча киһитин кэпсээнин иһиттэҕинэ эмээхсин сүрэхтиин-быардыын кэҥиирэ. В. Санги (тылб.). Сүрэххэ- быарга быһахтаммыкка дылы түөлбэ. — саамай чугас урууну-аймаҕы атаҕастаабыт, хомоппут киһини этэллэр. ☉ Как ножом по сердцу (обычно — когда кто-л. жестоко обидит близкого родственника).