боязливый, боящийся || трус; куттас үйэтигэр сүүстэ өлөр погов. трус в жизни сто раз умирает; куттас бэйэтин күлүгүттэн куттанар погов. трус собственной тени боится; ср. куттаҕас , куттамсах .

1. 1) миф. дух; куһаҕан тыын злой дух; 2) жизнь; душа; бэйэ тыына бэйэҕэ своя жизнь дорога; тыын тыыҥҥа харбас живой стремится к жизни; тыынын кэтэнэр он опасается за свою жизнь (напр. о дряхлом старике, о безнадёжно больном); тыыным баарына пока я жив; тыыныгар тиий = лишить жизни, убить; 3) дыхание; тымныыга киһи тыына бурҕачыйар на морозе дыхание клубится паром; оҕо сылаас тыына тёплое дыхание ребёнка; тыына кылгаабыт а) у него затруднённое дыхание, он тяжело дышит; б) он находится при смерти; тыыҥҥынан ириэр = согревать своим дыханием (напр. руки); тыыным хааттарар мне душно; меня душит; 2. перен. жизненный; главный, решающий, основной; тыын боппуруос главный вопрос; тыын сирин таарыйтарбыт он смертельно ранен (букв. у него задето жизненное место) # кыл тыынынан второпях, в большой спешке; тыына эрэ баар он чуть жив; он умирает; тыына эрэ орпут он едва жив остался; тыын киллэр = приходить в сознание; тыынын иһиллээ = чуть не убить; тыынын тыыннаныма (туох эмэ) не подвергай себя смертельной опасности, не рискуй (из-за пустяка); кус тыынын тыыннаныма не рискуй из-за какой-то утки; тыынын хабахха үрбүт не даёт даже пикнуть кому-л. (настолько запугал); тыы- ныгар топпут диал. запыхаться (от спешки).

туохт. Тугунан эмэ (хол., түннүгүнэн, аанынан) быган көр эбэтэр аллараа баар тугу эмэ төҥкөйөн көр. ☉ Выглядывать (напр., в окно, дверь) или заглядывать (внутрь чего-л.). Хоһу өҥөй. Аанынан таһырдьаны өҥөйөн көрдө. Күөлү өҥөйөн көр
□ Кыысчаан хаҥас диэкиттэн ойон кэлэн, балыктаах тымтайы өҥөйөн көрдө уонна кыбыстыбыттыы төттөрү ыстанан хаалла. А. Бэрияк
♦ Өлүү айаҕын өҥөйдө — өлөр-сүтэр турукка киирдэ. ☉ Попасть в беду, оказаться в безвыходном положении
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов. Өҥкөөтүн өҥөйбүт — өлөрө чугаһаабыт (иинин өҥөйөн баран сылдьар киһи туһунан). ☉ Человек при смерти (букв. человек, который заглянул в свою могильную яму)
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныы-хаакыныы сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн сырдыгыттан матан, өҥкөөппүн өҥөйөн, бүгүн-сарсын өлөөрү хардыргыы сылдьар сордоохпун. А. Софронов
Кырдьаҕас аҕам …… кырдьан-буорайан, өҥкөөтүн өҥөйөн олороохтуур. А. Сыромятникова. Үөлэстэрин өҥөйдө — өлөллөрөсүтэллэрэ чугаһаата (былыргы сахалар итэҕэллэринэн, абааһылар өлүөх-алдьаныах ыалы көмүлүөк оһох үөлэһинэн өҥөйөн көрөллөр). ☉ Предстоит близкая смерть, беда в семье (по старинному якутскому поверью, когда злые духи заглядывают через трубу камелька внутрь жилища, кто-то из этой семьи умирает)
Өлөр-хаалар күннэрэ Үрдүк үөлэстэрин өҥөйдө быһыылаах. П. Ойуунускай. Үрэх баһын өҥөй — төрөөбүтүөскээбит сиргиттэн тэлэһий, ыраах сирдэринэн сырыт. ☉ Надолго уезжать в дальние края, бродяжничать по чужим краям
[Оннук оҕо] Үрэх-үрэх баһын өҥөйүө, Кыйаар-кыйаар баһыгар кыйданыа, Тайҕа-тайҕа баһыгар тайаныа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтон-сэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт киһибин. И. Федосеев
◊ Күн өҥөйө киирдэ — ардыы туран киэһэ күн саҕахха көстөн киирдэҕинэ, сотору ардах кэлэр. ☉ Народная примета: если на закате ненастного дождливого дня солнце выглянуло из-за облаков, снова быть дождю
Күн өҥөйө киирдэҕинэ, эмиэ ардах иһэрин бэлиэтэ. «Кыым». Өҥөй бөтүүк фольк. – этин иһин иитиллэр фазан бииһэ бөдөҥ көтөр атыыра. ☉ Индюк. Дьонум аах оччолорго өҥөй бөтүүгү иитэллэрэ
ср. тюрк. өҥ ‘подкрадываться, пристально смотреть нагнувшись, поджидать’

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут