туохт., кэпс. Аста көрдөс, умналас. ☉ Просить, искать съестное, попрошайничать
Эһиги тирбэҕэһиттэр этиигитинэн, Эһиги Сиэллээхэптэр билиигитинэн Омуктан баран умналаһа, Атынтан тиийэн аһылыктаһа сылдьыа үһүбүн дуо? С. Васильев

сүүр-көт диэнтэн хай
аата. Хаһыы-ыһыы, сүүрүүкөтүү сүрдэннэ. П. Ойуунускай
Көрүдүөрүнэн туох эрэ сүүрүү-көтүү буолбут тыаһа иһилиннэ, туох эрэ сүпсүлгэнэ буолла. Амма Аччыгыйа
Бурдук бүтэн ыалтан, үксүн баайдартан умналаһан сүүрүү-көтүү, таҥалайы таҥсыныы бөҕө буолара. Н. Заболоцкай

1. аат. Туга да суох быстар дьадаҥы, дьонтон харалта көрдөһөн, умналаһан аһыыр киһи. ☉ Нищий, попрошайка
   Оҕонньор, били урут аарсаарга аатыран олорбут бэйэтэ, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат барамайыгар, уулусса умнаһытыгар кубулуйбут. Софр. Данилов
   Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
   Дьиэҕэ мас тайахтаах улуус умнаһыта, матаҕатын сүкпүтүнэн, ньохчойон киирэн кэллэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Тыыннаах буолар үбэ, кыаҕа суох, умналаһан аһыыр, быстар дьадаҥы. ☉ Нищий, оставшийся без средств к существованию, живущий подаянием
   Биир куһаҕан баҕайы таҥастаах, такыр илиилээх умнаһыт оҕонньор киирэн кэлэр. Суорун Омоллоон
   Кини умнаһыт олоҕо татым бэйэтэ Амарах эрэ сүрэхтээххэ аһыннарара. С. Данилов
   Англия колонията Бу Аден куорат буолар, Уулуссаҕа ол туоһута Умнаһыт уолчаан буолар. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. умдучы ‘нищий, проситель, вымогатель; жадный, алчный; стяжатель’

1. аат. Туох эмэ бытархайы киһи үс тарбаҕын төбөтүнэн эрэ ыларын саҕа (хол., туус, табах). ☉ Щепотка, щепоть (как мера чего-л. сыпучего)
   Туус умналаһа киирдим. Биир эмэ кымааҕы салҕаайаҕын? Софр. Данилов
   Бурдук диэн кымаах да суох. Бэс Дьарааһын
2. даҕ. суолт. Олус кыра, аҕыйах (киһи тарбахтарын төбөтүнэн эрэ ыларын саҕа). ☉ Небольшой по количеству, объему, в одну щепотку
   Лэглээр оҕонньор ойон туран, чох тарда охсон, уокка арыы бытархайын уонна биир кымаах табаҕы бырахта. Амма Аччыгыйа
   Эн да үтэһэҥ тостуо, кэмиҥ-кэрдииҥ кэлиэ. Бу биир кымаах буору харыһыйдыҥ. Харыһыйдаргын эбии, мэ, хараххар таптан! Суорун Омоллоон
   Ийэбит кутуу чэй, кымаах туус көрдөһө, соторусотору ыалга барар. Кэпсээннэр

I
1. аат. Алта уон мүнүүтэҕэ тэҥнэһэр бириэмэ кээмэйэ. ☉ Промежуток времени в 60 минут, час
Айаммытыгар кэлэ-бара үс чаастан ордуга суох буоларбыт буолуо. Р. Кулаковскай
[Бадин:] Аны биир чааһынан бараллар. С. Ефремов
Аҕыйах чааһынан биир кыра дэриэбинэҕэ тиийэн кэллэ. Дж. Родари (тылб.)
△ Чаһы бириэмэ хаамыытын сыыппаранан көрдөрүүтэ. ☉ Обозначение времени при количественном или порядковом числительном, час
Начаалынньык аҕыс чааска хонтуоратыгар кэлиэ. Н. Якутскай
Түүн үс-түөрт чаас буолла. Н. Габышев
Москваҕа сэттэ чаас буолбутун тыллаан, «Север» репродуктор үс төгүл …… тыҥкынаан ылла. М. Доҕордуурап
2. үрд. Кэм, бириэмэ (туох эмэ саҕаланыытын эбэтэр бүтэрин этэргэ). ☉ Пора, время (наступления или существования чего-л.)
Туох-ханнык кэмнээх-чаастаах, Кэхтэр да, тиллэр да кэрдиистээх. Саха фольк. Түрмэ иһигэр хааллан сыппыт дьон, босхолонор чаастара чугаһаабытын билэн, сэргэхсийэ, чөрбөҥнөһө түстүлэр. П. Филиппов
3. Тугу эмэ гынарга анаммыт бириэмэ (хол., сынньалаҥ кэмин этэргэ). ☉ Время, предназначенное для чего-л. (напр., для отдыха)
Мунньах ыҥырыылаах чааһа чугаһыыр. Н. Якутскай
Салгыҥҥа дьаарбайар чаастара быһыллыбыта. П. Филиппов
◊ Кылаас чааһа калька. — оскуолаҕа биир кылааска үөрэнэр оҕолор кылаастарын салайааччытын кытары сүбэ мунньахтара. ☉ Классный час. Оҕолор, барымаҥ, кылаас чааһа буолар
□ Бүтэһик кылаас чааһыгар дьиэҕэ «Мин баҕа санааларым» диэн үлэни өйтөн суруйан аҕалбыттара. «Сэмсэ». Өлөр чаас — ким эмэ өлөр, суох буолар бириэмэтэ, кэмэ кэлиитэ. ☉ Время наступления смерти, ухода из жизни, смертный час
[Бассабыык] Өйдөөтө өлөр чааһын, Хараҕа ууланна. Эллэй
О, бүттүҥ эн, Иосиф Коган, Өлөр чааһыҥ уолдьаста. Күн Дьирибинэ
[Сергей Тихонович] аҕа табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Тиһэх чаас көр тиһэх I. Төрөөбүт дойдутуттан арахсар тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн Томсон туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Туппут үрүҥ сибэккини Эн оҕоҥ тиһэх чааһыгар. Баал Хабырыыс. Үлэ чааһа — тэрилтэ үлэһиттэрин үлэлиир бириэмэлэрэ (үксүгэр сарсыарда тоҕустан чаастан киэһэ алтаҕа чааска диэри). ☉ Рабочее время (обычно с девяти часов утра до шести часов вечера)
Биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ ааҥҥа түбэсиһэн дорооболоспуттара. Н. Лугинов
Сотору үлэ чааһа бүтэн, дьиэлээтэ. М. Попов
Үлэ чааһа букатын эрдэттэн саҕаланар. Н. Ефремов
Чаас аҥаара көр аҥаар. Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан …… айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
[Михаил:] Кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
Массыына чаас аҥаарын кэриҥэ сэндэҥэ бэс тыа иһинэн айаннаабытын кэннэ …… Таллан өрүс бу мэндээрэ түстэ. С. Никифоров
II
аат.
1. Туох эмэ өлүүскэтэ, сорҕото. ☉ Часть, деталь чего-л.
Арамаан маҥнайгы чааһа бэлэм. Сыыһа, таба сыаналаан Үөрдүүй, таптыыр көлүөнэм. И. Гоголев
Бэриллибит тиэкиһи чаастарга араарыҥ. ПНЕ СТ
Турку бары чааһа хатыҥ мастан таҥыллар. Хомус Уйбаан
2. Ким эмэ туохха эмэ (хол., нэһилиэстибэҕэ) анал өлүүтэ, туох эмэ сыалайтан киниэхэ анаммыт сорҕото. ☉ Часть, доля кого-л. в чём-л. (напр., в наследстве)
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа. А. Сыромятникова
Ол нөҥүө күнүгэр оҕонньор уолуттан арахсан, чаас сүөһүтүн ылан, …… аччыгый уолун аахха көһөн таҥкынаан тиийбит. А. Бэрияк
3. байыан. Аармыйа көрүҥнэриттэн биир туспа биирдэмэ (хол., пехота). ☉ Отдельная войсковая единица (напр., пехота)
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа боруоҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Сахаттан биһиги чааспытыгар Николаев эрэ биһикки хааллыбыт. Т. Сметанин
Чааскыттан сурук кэллэ дуо? С. Никифоров
4. көсп. Ыйаах, дьылҕа. ☉ Участь, доля (человека)
Аҕал, аҕал мин дууһабар Ааттаах хатан ыстаалгын, Дьылҕам чымаан чааһыгар Тостубат аналланыахпын. И. Гоголев
Үөскэппит Үөһээ Айыы, Миэхэҕэ киһи курдук, Киһи буолар чааста ыйан биэр. Күн Дьирибинэ
◊ Саҥа чаастара көр саҥа I
Тыллары саҥа чаастарынан наардаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Тыллар суолталарынан тустуспа бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр саҥа чаастара дэнэллэр. КИИ СТ-2
Саппаас чаас көр саппаас. Саппаас чааһы сопхуостар үллэстэн баран сорохтор курулаан сытыараллар, сорохтор туохтара да суох буолан сылы быһа умналаһан тахсаллар. Далан
Саппаас чаас сороҕо оройуон тэрилтэлэриттэн, холкуостартан, уустук уонна сэдэх өттө куораттан көстүөх курдуга. В. Титов
Мин өйүүн саппаас чаас ыла куораттыыбын. «ХС»

I
туохт. Тугу эмэ ытыскынан баһан, сомсон ыл. ☉ Брать что-л. горстью, загребать ладонью
Чигди кэтэҕэр ойон тахсан ыраас хаары ытыһан, сирэйин ньуххаммахтаата. Амма Аччыгыйа
Манчаары сундуугу соһон таһаарда, көмүс манньыаттары ытыһа-ытыһа, тиэргэҥҥэ тамнаата. И. Гоголев
Мин моонньоҕон ытыһан ылан, айахпар угабын, минньигэһиин! Далан
♦ Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II
Байанай биэрдэҕинэ биэрэр, бүгүн киһилэрэ күлү ытыста. «ХС»
Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. Малаанньа, хор, ол курдук хаары ытыһан турардаах. М. Попов. Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт көр хараҥа
2
Бултуу диэн ааттаан барбыта да, кэлин тиһэҕэр хараҥаны харбаабыта, ыйдаҥаны ытыспыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. адут ‘горсть’
II
ыт I диэнтэн холб. туһ. Бэйэбит хаалан баран, бассабыыктары кытта ытыспытынан өлүөх кэриҥнээхпит. Күндэ
Сууккаттан ордук ытыһан, кыһыллар үрүҥнэри кыайдылар. Эрилик Эристиин
Маҥан сыыр оройугар туран оҕунан ытыспыттар. КМП ДьБ
III
аат.
1. Киһи илиитин салбаҕын (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөтүгэр диэри) ис өттө. ☉ Внутренняя сторона кисти руки человека, ладонь от запястья до кончиков пальцев
Кыыс ытыстарын холбооттоон иэдэһин анныгар угаттаан, утуйардыы оҥостубут. Амма Аччыгыйа
Биир оҕо икки ытыһыгар бырыыны харбаан таҕыста. М. Доҕордуурап
Хатыылаах ытыстаах, модороон тарбахтардаах эрээри, били киһибит мин илиибин бэркэ сэрэнэн тутта. А. Кондратьев
2. кэпс. Кыыл, сорох харамай илин атахтарын хаптаҕайа. ☉ Стопа передних ног некоторых животных, лапа
Эһэ икки ытыһа сарбас, бэлэһэ кытар гынарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
Ол аата кыыл сыгынньах ытыстааҕа, оттон саарба ытыһа түүлээх. «ХС»
Баҕа илин атаҕар окумал, хары уонна ытыс диэннэри араартыыллар. ББЕ З
△ Үтүлүк көхсүттэн атын, ис өттө. ☉ Ладонь рукавицы
Тыс үтүлүк ытыһа ньымса, сарыы буолар, иһэ куобах. НБФ-МУу СОБ
Сарыы ытыстаах бэдэр тириититтэн аттарыллыбыт хара саһыл бүүрүктээх истээх үтүлүктээх. ААН ТИиК
3. Холбоччу туппут ытыска кутан ылар саҕа туох эмэ кэриҥэ, кээмэйэ. ☉ Мера, количество чего-л. сыпучего, помещающееся в ладонь, горсть
[Хараанай:] Бурдуккутун кэмчилээҥ, биир эрэ ытыһы кутаарыҥ. И. Гоголев
Хас биирдии хортуоппуйун лууҥкатын түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору куппут. Суорун Омоллоон
Ытыс дьэдьэни билигин оҥоойугар куттаҕына, бытарыс гына түһүөҕэ. В. Протодьяконов
△ Туох эмэ ытыс кэтитин саҕа кээмэйэ. ☉ Мера, размер чего-л. с ладонь
Ытыс кэтиттээх өрбөх быаны икки уһугуттан холбуу баайыллар. «ББ»
Дьахтар киэргэл соно кыһыл сукуна, тулата ытыс кэтиттээх буобура кытыылаах. УАЯ А
♦ Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии
Сүллэһини кэлээтин кытта ытыс үөһэ түһэрбиттэрэ, көрсүһүү, араатардатыы бөҕөтө. П. Аввакумов
Тыа дьоно барахсаттар, баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн көр илии. Хараҥаҕа ытыһын иминэн аан холуодатыттан тутуһан, тахсан барда. «Чолбон»
Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Үгүс ыал сүөһүтүттэн ытыһын соттон хаалар буолла. Болот Боотур
Дьон ытыстарын соттон, төннөллөрө чугаһаабытын кэннэ, киэһэлик сыарҕа табалаах киһи тоҕойтон тахсан кэлбитэ. Далан
Холкуос киинигэр Үүттүүргэ киирэн хонон, ас-үөл көрдөһөн, ытыһын соттон тахсыбыта. Н. Босиков
Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс — тэһэҕэс илии (ытыс) диэн курдук (көр илии). «Ытыспыт тэһэҕэс, тыспыт кылгас дьоммут буолбат дуо?» — диэтэ бааҕынас куолаһынан Байбал. И. Эртюков
Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Кини эмискэ ытыһа уот аһыйан хаалла. М. Чооруоһап
Кыһыл ытыһынан — 1) көр кыһыл. Дьэкиимкэ аҕата баарына үбү-аһы күдэҥҥэ көтүтүөххэ дылы этэ, тиэйэрэ-таһара, сороҕор кыһыл ытыһынан да дьиэтин булара. А. Софронов
Булчут ааттаах киһи кыһыл ытыспынан кэлэрим сүрэ бэрт, кыбыстабын. В. Протодьяконов
Олох биэтэгэр тахсыыга эн кыһыл ытыскынан буолуоҥ, оттон кинилэр олус хараммыт буолуохтара. Далан; 2) кэпс. — туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, илиинэн эрэ. ☉ Без оружия, орудия, голыми руками
Эһэни кытта хайдах кыһыл ытыскынан киирсиэххиний? СТКБТ
Мэхэньисээссийэтэ суох кыһыл ытыһынан баһар кытаанах. «Кыым»
Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа көр мин. Чэ, бу барыта ааһыа буоллаҕа, мин да ытыспар тураах сыптарыйыа. «ХС»
Салыҥнаах ытыс көр салыҥнаах. Миитэрэйи салыҥнаах ытыс, үтүө булчут буоларыгар алҕаабыттара. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрдээн салыҥнаах ытыс диэтэҕиҥ, муҥхаҕа быйыл эмиэ күннүүрэ буолуо. Күрүлгэн
Сутуругар сокуон- наах, ытыһыгар ыйаахтаах көр сокуон. Уол сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах киһи буолан биэрдэ. Сыа- лаах ытыстаах көр сыа. Күтүөт дьоно сыалаах ытыстаах барахсаттар эбит. Күрүлгэн
Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Таас ытыс, хаппыт тарбах диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ. Тимир илии (ытыс) көр тимир II. Таанньа туох буолан тимир ытыһын аһан, ыһыктаары гынар бэйэтэй? М. Попов
Түүлээх ытыс — 1) көр түүлээх. Кини дьоҥҥо олус амарах сыһыаннаах, ону тэҥинэн бэринньэҥ, түүлээх ытыс эбитэ үһү. «Чолбон»; 2) олус ымсыы, иҥсэлээх; кэччэгэй. ☉ Жадный, алчный, жмот, скряга (букв. мохнатая лапа)
Болот дьиҥнээх түүлээх ытыска түбэстэ, аһын-үөлүн хатыы, күлүүскэ тута сылдьарын ааһан, барытын кэмнии, мээрэйдии сылдьар тойон эбит. Н. Заболоцкай
Дьэкиим батталлаах баайдартан саамай кэччэгэйдэрэ уонна ымсыылара, дьиҥнээх түүлээх ытыс эбит. «Чолбон». Түүлээх ытыскар түһэр — кими эмэ олус күндүлээн-маанылаан көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями (букв. опустить на пушистые ладони). Ыҥырыылаах ыалдьыты түүлэх ытыстарыгар түһэрэн көрсүбүттэрэ. Тэһэҕэс илии (ытыс) көр илии. Ээ, ол киһини аныаха диэри билбэккин дуо, тэһэҕэс ытыс диэн кини буоллаҕа дии. Ыйааҕа ытыһыгар көр ыйаах. Ол дьон ыйаахтара ытыстарыгар сурахтааҕа. Ытыс <да> са- ҕа — кып-кыра, дуона суох кээмэйдээх, иэннээх. ☉ Очень маленький, незначительный по размеру, площади, с ладонь
Халлааҥҥа ытыс да саҕа былыт көстүбэт, салгын хамсаабат чуумпута. Н. Якутскай
Бүк тутуллубут ытыс саҕа кумааҕыны арыйан, суругун көрүтэлээтэ. Болот Боотур
Сааһым түөрт уонум буолла, ол тухары нэһилиэкпиттэн ытыс да саҕа сири ыла иликпин. М. Доҕордуурап
Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) түһэр көр үөһэ I. Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
Киэһэ тыйаатырга оҕолор ытыс үрдүгэр түһэрэн, үөрэн аҕай көрүстүлэр. Н. Лугинов
Ытыска уур — 1) <ыраас> мууска уур диэн курдук (көр муус). Эһиги иннигитигэр мин ырылхай чахчылары аҕалан, ытыскытыгар ууран биэриим. Далан
Н.П. Турахов суруга сахалар айылҕаларын баайын-дуолун чинчийбиттэрин-билбиттэрин, туһаҕа таһаарбыттарын ытыска ууран биэрэр. Багдарыын Сүлбэ; 2) кэпс. — хайдах баарынан, аһаҕастык кэпсээ, эт. ☉ Выложить всё до мелочей, ничего не тая, открыто, начистоту
Кини истиҥ дьүөгэтигэр сүрэҕин кистэлэҥин, ыраас тапталын ытыска ууран биэрэрэ. Күндэ. Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) калька. — уун-утары олус чуолкайдык, ырылыччы (көһүн). ☉ Как на ладони, совершенно отчётливо, чётко, ясно (быть видимым)
Ол тумул чабырҕайыттан алааһа ытыска уурбуттуу көстөр. С. Никифоров
Халампааһынан көрдөххө уҥуоргу кытыл ытыска уурбут курдук көстөрө. ССС
Анныбар чугас инники кирбии окуопалара ытыска уурбут курдук көстөллөр. СҮК
Ытыскын тоһуй көр тоһуй. Бу үлүгэр уйгу күөхтэн, көөнньөрбө отун оҕотун булуммакка, ытыс тоһуйа сырыттахпытый. У. Нуолур
Сааһыары эмиэ атын оройуоннарга ытыстарын тоһуйбутунан умналаһа сүүрэллэригэр тиийиэхтэрэ. Софр. Данилов
Ытыс салааһы- на — илии салааһына диэн курдук (көр илии). Оҕонньор былыргы чээрэтэ, ытыһын салааһына, илиитин эрчимэ баар эбит. КН ПБ
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Ол ыкса күһүн, ытыс таһынар ыас хараҥалар түһэр буолтарын кэннэ этэ. И. Эртюков
Адьас аттыгар да турар киһини көрбөккүн, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Георг. Васильев. Ытыс тоһуйааччы көр тоһуйааччы. Билигин олох уларыйан, ытыс тоһуйааччылар баар буоллулар. Ытыс (ытыһыҥ) үрдүгэр илдьэ сырыт — кими эмэ атыттартан ойуччу үчүгэйдик тут. ☉ соотв. носить на руках кого-л.
Онон оскуола дириэктэрэ Иван Семёнович кинини ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьар. Т. Находкина
Эр киһи дьахтары ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. «Чолбон»
Итинник ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьары киһи эрэ барыта тулуйбат быһыылаах. ВВ ТТ. Ытыс үрдүгэр сылдьар — атыттартан ойуччу тутуллар, мааныга-далбарга сылдьар (киһи). ☉ соотв. его на руках носят
Сахалыы билэ охсон, нэһилиэккэ барытыгар ытыс үрдүгэр сылдьар. Далан
Идэлээх киһи ханна да күндү, ытыс үрдүгэр сылдьар. А. Сыромятникова
Кинилэр оҕолоро ханна баҕарар ыҥырыыга, ытыс үрдүгэр сылдьар үлэһит дьон. «ХС». Ытыһа куура сылдьар кэпс. — туох эмэ бааргыттан мэлий, туга да суох хаал. ☉ Лишаться чего-л., остаться с пустыми руками
Иҥсэлээх атыыһыт түүлээҕи кини аҕатыттан босхону эрэ үрдүнэн ылара, сэбиэскэй былаас буолан, билигин ытыһа куура сылдьар. М. Соров
Ытыһа кыһыйар — илиитэ кыһыйар (кычыгыланар) диэн курдук (көр илии). Ити санаа Чыычааҕы тэһитэ кэйиэлээбитэ, ытыһа кыһыйбыта, таһырдьа ыстанан хаалыан баҕарбыта. И. Гоголев
Ыраатта хара үлэни суохтаан, Ытыспыт биһиэнэ кыһыйбыта. С. Тимофеев
Ытыһа кытарда көр кытар I. Ааныс ытан холонобун диэн, куһуттан соҕотохто ытыһа кытаран хаалбыта. А. Неустроева
Сыыһа ытан кэбиһэн, ытыһа кытарда. Күрүлгэн. Ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла — илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла диэн курдук (көр илии). Ытыһым иһиттэн ханна барыай (барар үһү) сэнээн. — [кинини] мин бас билэбин, талбыппынан дьаһайабын диэн этии. ☉ Никуда не денется, он в моей власти
Оҕонньор иэдэс биэрэн баран: «Кини баҕас мин ытыһым иһиттэн ханна барар үһү». П. Ойуунускай. Ытыһын далыгар — кини холун, кыаҕын иһинэн, кыаллыан сөп. ☉ В его силах, в его возможностях (сделать что-л.)
Ол баҕас кыаллар суол, этэргэ дылы, ытыһыҥ далыгар буоллаҕа. НАГ ЯРФС II
Оҕуруоту көрүү-харайыы ытыһым далыгар баар дьарык буоллаҕа дии. Күрүлгэн
Ытыһын иһигэр баар — илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) диэн курдук (көр илии). Хайа, били, сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
«Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап. Ытыһын нэлэс гыннарар — ол кэннэ туох да суох диэн этии. ☉ соотв. разводить руками, недоумевать
«Мантан антах сүрүн ходуһабыт, бурдукпут сирэ наар ууга буолуо», — диэт, кини ытыһын нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
«Суоҕу хантан баар гыныахпытый?» — диэн баран, Белкин икки ытыһын нэлэс гыннарар. «ХС»
«Хайа, сыбаайба буоларын эппэккэҕин, таах, бэлэҕэ суох кэлбиппит дуу?» — диэн ытыһын нэлэс гыннарар. У. Захарова
Ытыһыҥ иһигэр эргит — илииҥ иһигэр эргит диэн курдук (көр илии). Айылҕаны оҕус курдук муннуттан сиэтиэх, алаадьы курдук ытыстарын иһигэр эргитиэх буоллулар. М. Доҕордуурап
Гари ытыһын иһигэр эргитэр биир эрэллээх киһилээх эбит. Н. Абыйчанин
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ көр сүгэ
Уол ытыһын сүгэтинэн тайана түстэ. Куораан далай ытыс көр куораан. Анараа киһи икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө. Ньургун Боотур
Ньыгыл борбуйдаах, оҕуруктаах куораан далай ытыстаах …… киһи буолан биэрдэ. Саха фольк. Куораан далай ытыһынан куоластары хомуйан, курулаан истэ хамбаайын. И. Чаҕылҕан. Куорай да- лаан ытыс (илии) көр куорай. Куорай далаан ытыстаахтар да ханна барыахтарай. Ытыс көхсө — ытыс тарбахтары кытта тас өттө. ☉ Тыльная сторона ладони
Тогойкин …… ордубут эти ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күһэҥэх ытыһын көхсүнэн хараҕын соттубута. Далан
Хабылыгы ытыс көхсүгэр түһэрэн баран, өрө эһээт, хабан ылыллар. Хомус Уйбаан
Ытыс таһыныы көр таһыныы I. Дакылааччыт ытыс таһыныыта бүтэрин күүтэ таарыйа, ачыкытын устан соттор. Н. Якутскай
Ыллаан бүппүтүн кэннэ, дьэ, ыһыыхаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолаллар. ОоТС
Ытыс тилэҕэ көр тилэх. Уолаттар «һуу» гына үөһэ тыыннылар, ытыстарын тилэҕинэн көлөһүннэрин ньиккэриннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Ол үрдүгэр мундуну кутан баран, биир тэҥ гына ытыс тилэҕинэн нарылаан кэбиһиллэр. Хомус Уйбаан
Ыалдьыт таба тыһа курумутугар иҥмит хаары ытыһын тилэхтэринэн имэрийэн сотто. С. Маисов
Ытыс тиҥилэҕэ — ытыс тилэҕэ диэн курдук (көр тилэх). Кини иҥнэри түһэн олорон, бэркэ сэрэнэн ытыһын тиҥилэҕин имэрийдэ. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа — ытыс таһыныы диэн курдук. Кыыс ыллаан бүтээтин кытта, ытыс тыаһа өрө хабыллыбыта. И. Гоголев
Араатар тыл этэн бүтэрин саҕана, тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа намыраабакка өрө оргуйа олорор. «ХС». Ытыс хаптаҕайа — ытыс тарбахтары кытта тэниччи көнөтүк тутуллубут ис өттө. ☉ Поверхность ладони
Дьахтар ытыһын хаптаҕайынан суорҕан кытыытын имэрийдэ. Софр. Данилов
Үүйэ Арыйааны ытыһын хаптаҕайынан иэдэскэ сырбаппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Л. Попов
Тириини адьас хаба ортотунан ытыс хаптаҕайынан сэрэнэн остуолга кутаччы баттаныллар. ЧАИ СБМИ. Ытыс хаптаҕайын саҕа — улахана суох, кыра кээмэйдээх. ☉ Небольшой, размером с ладонь
Алаастар саҕаларыгар, тыалар быыстарыгар саһа сытар ытыс хаптаҕайын саҕа сонуоктар кууран барбыттара. А. Бэрияк. Огдооччуйа ытыс хаптаҕайын саҕа хатан хаалбыт икки чаччаа сыыһын аҕалан уол иннигэр ууран биэрдэ. Н. Заболоцкай. Ытыһа кыһыйар кэпс. — туох эрэ үчүгэй биккэ (хол., элбэх харчыланарга) сыһыаннаан этэллэр. ☉ Хорошая примета (напр., к деньгам — букв. ладони чешутся)
Түптүр Хара түргэнник манньыат үрдүгэр саба түһэр: «Ол иһин ытыһым түгэҕэ кыһыйбыта ээ». Суорун Омоллоон
ср. тув. адыш ‘ладонь’