сов. что сотон кэбис, сүтэр; аралдьыт; время изгладило надпись күн-дьыл над-пиһы сотон кэбиспит; # изгладить из памяти умуннар; умун.

туохт. Уһун айантан олус сылаарҕаа, күүһүҥсэниэҥ эһин. ☉ Утомляться, обессилевать (напр., от долгой изнурительной поездки). Айанньыттар сылайан-сындалыйан бардылар
□ [Балтым] кыҥкыйдыырын, кыыһыран тымтарын истибэт этим, хата, дьэ кэҥээн, үөрэн-көтөн барыбытыгар күүс-уох киллэрэн, сылайбытысындалыйбыты умуннарара. «Кыым»

көр ылбаҕай
Саҥарара түргэнин, ылбыххайын. Болот Боотур
[Хоту дьон] итии майгылара, ылбыххай, үөрбүт-көппүт кэпсэтиилэрэ эн сылайбыккын умуннарар, тоҥмуккун ириэрэр. Н. Заболоцкай
Ол эрээри, санаабыт сатарар: Ыллам ыраас, ылбыххай тыынынан. Таллан Бүрэ

туохт., кэпс. Оттомо суох тутун, мээнэ-мээнэ буол. ☉ Вести себя, держаться несерьезно, безалаберно, беспечно
«Бу киһи ол дьалаара сылдьар кэмэ этэ», - Сөдүөрэ билигин да сөбүлээбэтэхтик Мэхээлэтин көрөн кэбиспитэ. Далан
[Матаҥныырап] туллукчааннары аралдьытар, көнньүөрдэр, буолбут түбэлтэни умуннарар санааттан саҥаран дьалаарар. В. Протодьяконов
Үүт кэрэ ат тыбыырталаан ылар, олоччох уол Бабынтай сэрэйбэтэ бэрдин, тойук туойан дьалаарар. «ХС»

1. даҕ. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ саныыр, оҥорор, үтүө аһыныгас санаалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, отзывчивый
   Оһох итиитинээҕэр хоту дьон барахсаттар бэйэлэрин амарах, итии майгылара, ылбархай, үөрбүткөппүт кэпсэтиилэрэ эн сылайбыккын умуннарар, тоҥмуккун ириэрэр. Н. Заболоцкай
   Эн кинилэргэ [политсыылынайдарга] амарах сыһыаҥҥын умнубаттар. И. Федосеев
   Гошалаах Володя наһаа амарах убайдар. Балтыларын наһаа күндүтүк саныыллар. Н. Лугинов
   △ Ис киирбэх; аһыныгас. ☉ Симпатичный, обаятельный; ласковый, сердечный
   Уостарыгар уостубат амарах мичээрдээх оҕонньотторун мөҕүттэр оонньуулаахтар [саха эмээхситтэрэ]. С. Данилов
   Хобоо кимтэн эрэ амарах, сылаас тылы истиэн баҕарар. И. Гоголев
   Уулааҕынан-хаардааҕынан көрбүт амарах харахтар кини [Сөдүөт] сүрэҕин тэһэ үүттүүр курдуктар. Н. Кондаков
2. аат суолт. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ оҥорор, үтүө аһыныгас санаа; аһыныгас уонна иһирэх сыһыан. ☉ Сердобольность, отзывчивость, сострадание
   [Ийэ дойдуом] Эн үчүгэйгин, эн амараххын билбитим, Эппэр-хааммар, сүрэхпэр иҥэрбитим. Л. Попов
   Өксүү барахсан амараҕа, аһыныгаһа, киэҥэ-холкута дэҥҥэ көстөр киһи. Н. Лугинов
   Муударай эмээхсин тугу барытын дириҥник өйдүүрэ бэрт буолан, онуоха эбии сүрэҕэ ырааһа, амараҕа бэрт буолан кыһаллыбат. И. Гоголев
   тюрк. амырак

туохт.
1. Ким эмэ болҕомтотун атыҥҥа тардан, тугу эмэ гынарын умуннар, үлэтиттэн, дьарыгыттан араар, тэйит. ☉ Обращать чье-л. внимание на другое и тем самым отвлечь его от работы, занятий
Оҕонньор кыыһын сааһа ситэ илик, онон халыымын биирдэ көрдүө суоҕа, онон-манан аралдьытыма, хата сөбүлэн, сөп дуо? А. Софронов
Күнүс үлэспит болдьохпут кэлэн, проекционнай аппарааты көтөҕөн киирбит Миитэрэй үлэлии олорбут үлэбититтэн тута аралдьытта. Т. Халыев
«Бэйэ, аралдьытыма. Ону-маны саныыбын», — диэн күдээринэ хоруйдуур. М. Доҕордуурап
Кэбис, эн миигин аралдьытыма. Аата, бары-бары аайыттан куттаныах сир барамматаҕын. И. Федосеев
2. Кими эмэ санаатын чэпчэт, көнньүөрт. ☉ Отвлекать кого-л. (напр., от мрачных мыслей); развлекать, утешать
Харытыана эрэйдээх бу курдук үксүн курутуйа, үксүн санаарҕыы олордоҕуна, хата Настаа эмээхсин аралдьытта. П. Ойуунускай
[Маркс] адьас өлүөр диэри балаҕыран барбатаҕа, күлүү-элэк тылларынан биһигини аралдьытара. ЛВ МТА
Костя кинини кэпсээнинэн-сэһэнинэн аралдьытан, соҕотох онон да Марыынаҕа уонна Доропуун оҕонньорго улаханнык көмөлөстө. Н. Заболоцкай
△ Кими эмэ саатат. ☉ Развлекать кого-л.. Ити оҕону оонньуурунан аралдьыт эрэ
□ Аллара түһэн ыалдьыттары аралдьыт
Чаас аҥаара буолан баран кэлээр. Н. Островскай (тылб.)
3. Кэпсэтэр, сэһэргэһэр тиэмэҕин уларыт. ☉ Переменить, изменить тему разговора
Онтон уол, аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
«Тоойуом, сөмөлүөт кэлэрин-барарын төлөпүөнүнэн этээччилэрэ суох», — Слепцов кыыһы өһүргэтимээри, атыҥҥа аралдьытар. Н. Якутскай
«Бу сэриигэ кыайдарбыт, эйэ уһуннук, үчүгэйдик олохсуйуох этэ», — диэн Мичил убайа, кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан, саҥата элбээн барда. Г. Колесов
♦ Санааҕын аралдьыт көр санаа
Кини [Суоппуйа] куттанара. Санаатын аралдьытаары табах уурунан тардар, иһиллээн көрдөҕүнэ им-дьимҥэ дылы. Д. Таас
[Уйбаачаан] санаатын аралдьытаары, киэһэ аайы Таняҕа киирэн бириэмэтин атаарар үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
Ким да кэлэн санаабын аралдьытыа, сүрэхпин үөрдүө дии санаабат этэ [Ньургуһун]. Дьүөгэ Ааныстыырап

1. даҕ.
2. Тоһутта сылдьар, кэбирэхтик алдьанар. ☉ Ломкий
   Мин үүннэрбит тирэҕим, …… Дьон хараҕын ааллылар Тоһуттаҕас салааларыҥ. С. Тарасов
   [Хаппыт] от сүмэһинэ сүтэр, тоһуттаҕас буолар. Ходуһа х. [Сэлиэһинэй] ото наһаа хаппыт уонна тоһуттаҕас буолбут этэ. Г. Николаева (тылб.)
3. Көнө, кэлим буолбатах, быһытталанар (хол., чаҕылҕан, долгун, былыт туһунан). ☉ Не прямой, не сплошной, ломаный (напр., о молнии, волнах, облаках)
   [Оҕонньор] Тоһуттаҕас чаҕылҕанын санаата. С. Тарасов
   Этиҥнээх ардах кэнниттэн тоһуттаҕас долгуннар таала-таала иһийэллэр. «Кыым»
   Логлоруспут тоһуттаҕас былыттар хаппыт сэбирдэх буолан көһүннүлэр. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Түргэнник кыыһырар, ыгым. ☉ Склонный к горячности, вспыльчивый
   Фёдор Иванович майгытынан бэрт хабараан, тоһуттаҕас. Н. Якутскай
   Бандьыыт баһылыга тот боруулуу тоһуттаҕас майгылаах киһи. П. Степанов
   Дьахтар улам тоҥуй, тоһуттаҕас майгыннанан испитэ. «Чолбон»
5. көсп. Олус күүстээх, бытарҕан (тымныы туһунан). ☉ Сильный, лютый, трескучий (о морозе)
   Ахсым аттаах уоллаах кыыс күлүүлэрэ тоһуттаҕас дьыбары кымньыылаата. С. Федотов
   [Кыстык дьиэ] Саха сирин тоһуттаҕас тымныытыгар …… дьүөрэлэһэр анал тутуулаах. ВУА БС
   Сыһыы дьиэтэ итийэн, таһырдьатааҕы тоһуттаҕас тымныыны олох даҕаны умуннаран кэбистэ. «ХС»
6. көсп. Кыра-кыра кэрчиктэнэр, быһыттаҕас (хол., чабырҕах хоһооно). ☉ Расчленяющийся, распадающийся на мелкие отрезки (напр., о стихах скороговорок)
   Тоҕус төгүл тоһуттаҕас, Токур-бокур олуллаҕас Тыллаах буолар чабырҕах. П. Тобуруокап
7. мат. Биир көнө лииньийэҕэ сыппат быһыттаҕас (сурааһын). ☉ Ломаный (линия)
   АВС тоһуттаҕас уонна п көнөнү тутуҥ. ВНЯ М-4
8. аат суолт. Туох эмэ тостубута. ☉ Обломок чего-л. [Чалбахха] ханнык эрэ дьэбин сиэбит тимир тоһуттаҕастара чороһон тураллар. М. Горькай (тылб.)
   ◊ Тоһуттаҕас лииньийэ мат. — биир көнөҕө сыппат, муннуктаах (сурааһын туһунан). ☉ Ломаная линия
   Турбаны сир үрдүнэн тардыбыттара, тоһуттаҕас лииньийэни ыыппыттара. И. Данилов
   Элбэх муннугу хапталтан быыһаан ылар тоһуттаҕас лииньийэ элбэх муннук куонтура диэн ааттанар. КАП Г

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК