сурулаа диэнтэн дьаһ
туһ. Ханан да маһа суох унаара-мэнээрэ биллибэт туус маҥан хаар устун сурулатан истибит. А. Софронов
Тирии күөрт харбыйа-харбыйа үллэн, үрэн сурулатар. В. Миронов

аат. Маһа суох киэҥ нэлэмэн хонуу куйаар. ☉ Степь
Бу уһуга суох унаар-мэнээр истиэптэр Уйус тыалларын уйусхана Айан иҥсэлээх имэҥин иҥэрдэ Мин дьэллик сүрэхпэр. С. Данилов
Истиэп киэҥ хонуулара уу курдук долгуннурарга дылы гыналлар. Эрилик Эристиин
Төрөөбүт Сахатын сиринэн эрэ муҥурдаммакка, Украина киэҥ нэлэмэн истиэптэрин кэрэ көстүүлэригэр тиийэ дириҥ иэйиилээхтик хоһуйбута. ФЕВ УТУ

I
туохт.
1. Тугу-кими эмэ тугунан эмэ сап, саба бырах, үллүй. ☉ Накрывать, покрывать кого-что-л. чем-л., накидывать, набрасывать что-л. на кого-л.
Икки сиргэ иккилии тоһоҕону анньан, төбөлөрүн холбуу баайан бараннар, сис мас уурдулар, икки өттүттэн тоһоҕолору өйөннөрдүлэр да, үчүгэйкээн сыттаах, охсуллубутунан отунан бүрүйэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Киэҥ туундараны халыҥ хаар бүрүйэн, унаара-мэнээрэ суох килэдийэн сытара. А. Сыромятникова
Кини [Половцев] «тирии кынат» диэн банаары уматта да, үрдүнэн сонунан бүрүйдэ. М. Шолохов (тылб.)
2. Тугу эмэ туохха эмэ тиирэн баран саба туттар (хол., тоһоҕолоон). ☉ Обивать, обшивать что-л. [Өкүлүүн] Үөр сүөһү сыламныыр Кыстыгын тэрийдэ, бэл диэтэр халҕанын Бэйэтэ бүрүйдэ. Эллэй
ср. тюрк. бүрке, пүрке, монг. бүри, бүрэ, маньчж. буримби — ‘покрывать’
II
туохт. Анал көйөргөнү (хол., сүүмэҕи) холбуу ытыйан, кыынньан баран сойон эрэр үүтү аһыт (суорат оҥороору). ☉ Заквашивать (напр., кипяченое остывающее молоко для приготовления суората (см. суорат)). Онтон суорат бүрүйэр Соторунньаҥ чабычах буолла, Тар кутар Мөкү чабычах буолла. Саха фольк.

I
1. аат. Оһох турбатын дьиэ үрдүттэн быган турар өттө, оһох турбата. ☉ Выступающая над крышей часть печной трубы, печная труба
Оһох ураатын үрдүгэр үрүҥ чыычаах олорор үһү (тааб.). От быыһыттан үүтээн оһоҕун ураата чөҥөчөк курдук хараарар. Л. Попов
Урааттан кыым төлүтэ ыһыахтыыр. В. Потапова
Оһох ураатыттан унаар буруо тахсара. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Олус улахан уонна уһун. ☉ Очень большой, огромный и длинный
Улуу киһи (хоту киһи) ураа бэргэһэтэ соҕуруу барбыт үһү (тааб.: мааман муоһа). Уруккутун курдук турар Ураа уһуктаах улуу Кремль. И. Чаҕылҕан
Бастакы киҥир-хаҥыр саҥарсыыттан ураа мастыы икки аҥыы барыахха диэри араас түбэлтэлэр төрүөт оруолун толоруохтарын сөп. ПБН ОПТ
◊ Ураа муостаах — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Лена күөх хочолоругар …… ураа муостаахтар, сыспай сиэллээхтэр хотолдьуһа хаамсаллар. Г. Нынныров
Унаар-мэнээр алааска Ураа муостаах үөрдүһэр. И. Эртюков
Ураа муостаах тиргиитиир Пиэрмэ ылаа далыгар. В. Миронов
ср. эвенк. үркэ ‘дверное отверстие’, бур. үрхэ ‘дымоход’
II
саҥа алл. Кыргыһыыга киирии, улахан үөрүү, өрөгөй хаһыыта. ☉ Боевой клич при атаке, а также восклицание, выражающее общее воодушевление, восторженное одобрение: ура
Урр-ра-а-а! — диэн хаһыы киэҥ хос иһигэр ньиргийэр. Н. Якутскай
Этээччи бүтэрин кытары Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Ураа хаһыытаан ньиргиһэ түстүбүт, атаакаҕа киирии буолла. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. уран ‘боевой клич; пароль’

I
туохт.
1. Хойдон, туохха эмэ сыстан олорон хаал (хол., хааны этиллэр). ☉ Образовывать сгусток (сгустки), запекаться (напр., о крови)
Тыый да, хаан! Илиим бүтүннүү хаан! Сиэхтиин хаан! Бөлүөхпүт! Суорун Омоллоон
Хараҥа муннуктан үөҕэ, Хаахтыы, кыр өстөөх кыҥыыра: Хааммыт хаарга бөлүөҕэрэ, Халлаан сулуһунан ытыыра. «ХС»
2. поэт. Тарҕаммакка тохтоон, ордук хойун, чиҥээ (хол., буруону этэргэ) эбэтэр чуумпуран хойдубукка дылы буолан көһүн (хол., ууну, салгыны этэргэ). ☉ Сгущаться, уплотняться еще больше, не рассеиваясь (напр., о дыме, тумане) или казаться сгустившимся от затишья, покоя (напр., о воде, воздухе)
Киэһээҥҥи хойдубут салгыҥҥа хойуу күөх буруо быһытталанан тахсан баран, тарҕаммакка, бөлүөҕэн олорон хаалар. В. Яковлев
Днепрбит улуу холкутун ылан сыыйылла сытта. Сарсыарданан туман бөлүөхтэ, Днепри үллүйэ. Баал Хабырыыс
Бөлүөхпүт, хойдубут далайы Эрдиилэр быһыта баттыыллар. Уу кырсын таарыйбат-таарыйа Иһэллэр эрчимнээх мас тыылар. Л. Попов
3. Биир сиргэ мустан, арахсыспакка, тохтоон тур, сырыт. ☉ Сосредоточиваться, скапливаться в одном месте (о множестве кого-л.)
Байҕалга түһэр угут өрүстэр төрдүлэригэр ыам балыга бөлүөҕэр уонна ыыр сирдэригэр өрүһү өрө сыыйан тахса. И. Данилов
Унаар-мэнээр алааска Уран-муостаах үөрдүһэр, Сытар оттоох сыһыыга Сыспай сиэллээх бөлүөҕэр. И. Эртюков
Биир киһи, тула көтө сылдьан, наар хаартыскаҕа түһэрэрэ. Биирдэ бары, тайах муоһун тула бөлүөҕэн, оҕонньору ортолоругар уктан туран, түспүттэрэ. В. Яковлев. Тэҥн. бөлүөҕүс
II
1. аат.
1. Туох эмэ убаҕас (хол., хаан) хойдон бөлүөхсүбүтэ. ☉ Комок сгустившейся жидкости (напр., крови), сгусток
[Бойуот] хаана ононманан дэлби саккыраан этэрбэһин толорон, тобуга токуҥнаатаҕын аайы хаарга торбос быарын саҕа бөлүөхтэри бөлбөл сүөкэтэлиир буолар. Р. Кулаковскай
Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан, Өлүү уутун үс күлэр күлүгүн анныттан Көтөҕөн-сүгэн таһаарбытым Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ (хол., балык) хойуутук мустан бөлүөхсүбүтэ. ☉ Плотное скопление кого-л. (напр., рыбы) в одном месте
Күөл кытыытын мууһун тоһута сынньан киирэн, били собо бөлүөҕүн, куйуурун оргууй аҕай аллара баттыы-баттыы, эмти баһан таһааран иһэр. Саха ост. II
2. даҕ. суолт.
1. Бөлүөхсүбүт, бөлүөх буолбут (үксүн хааны этиллэр). ☉ Сгустившийся в комок, превратившийся в сгусток (большей частью о крови). Бөлүөх хаан
□ Күөгэҥнэс бөлүөх хаан төбөлөөх киһини икки санныттан көтөхпүтүнэн Тогойкин кэннинэн хааман истэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Хойуутук мустан бөлүөхсүбүт, бөлүөхсэн сылдьар. ☉ Скопившийся в одном месте, представляющий скопище кого-л. (напр., о рыбе)
[Максим хараҕар] «Уобаластааҕы сэбиэт» хараҥа дьайыыларын бырачыастаан …… уулусса устун арыаллаабыт сүгэлээх-эрбиилээх бөлүөх дьоннор сирэйдэрэ-харахтара турбут, хара үлэһиттэр мөссүөннэрэ субу элэҥнээн көстөллөр. П. Филиппов