баарыстаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Уолбас арыы барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду кута курдук күөгэлдьийдэ, муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ. Ньургун Боотур
Элбэх уулаах дириҥ далай обургу баараҕай баалынан баарыстанан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ураҕаска баайыллыбыт кыһыл тэрэпиискэ тыалга баарыстанан тиириллэ-тиириллэ быластанан биэрэр. Эрилик Эристиин
Өрт баран, дохсун тыалынан баарыстанан, чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап

1. даҕ.
2. Элбэх, өлгөм, баай. ☉ Обильный, достаточный
   Дьэ, быыһанар эрэллэнэн, дэлэгэй астанан, бииргэ түмсэн олороннор, кинилэр ордук элбэхтик саҥардылар, ордук улаханнык күлүстүлэр диэхпин мин тардынабын. Амма Аччыгыйа
   Мин төрөөбүт Сахам сирэ дьикти баайдааҕа, дэлэгэй быйаҥнааҕа, хайа, аан дойду үрдүнэн биллэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Урут аас-аччык олох, иһи тугунан көппөтөр эрэ толкуй. Оттон билигин дэлэгэй, талбыт ас-үөл. «ХС»
   △ Кыһалҕаны билбэт, дэлэй, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, не знающая нужды (жизнь)
   Үчүгэй, доҕоттоор, үчүгэй Үлэ-дьол, үлэ-чиэс кэмигэр Уйгута-быйаҥа дэлэгэй эйэлээх олоххо олорор. П. Тобуруокап
   Кини [Ася] кэтит сүүстээх, киэҥ харахтаах төгүрүк сирэйин тыа холку, дэлэгэй олохтоох дьахтарын намчы нуһараҥ мичээрэ сымнатар. Н. Габышев
   Кини [билиҥҥи үөрэнээччи] туох да кыһалҕаны билбэккэ дэлэгэй олоххо улаатар. «Кыым»
3. Киэҥ-куоҥ, холку. ☉ Просторный, широкий
   Хаһааҥҥыта эрэ маҥан эрээри, кырааскаҕа биһиллэн, дьэрэкээн өҥнөммүт дэлэгэй киэҥ халадаай ырбаахылаах, сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
   Тугун баҕас дэлэгэйэй төрөөбүт өрүспүт, тугун баҕас кыаҕай, баараҕай бу хотугу эбэ! Н. Габышев
   Кини уһун күөлгэ олохсуйан, икки ынаҕар дэлэгэй күрүө-хаһаа туттан баран, буунтан ордук сирин табынан солооһун оҥостуммута. А. Бэрияк
4. Холку, ыгыма суох, киэҥ көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный
   Андрей дуоска аттыгар умса көрөн, баһын санньытан турдар даҕаны, олус холку, дэлэгэй, соруйан кэтэҕин тарбанар. Н. Габышев
   Ордук ийэтэ оҕонньорун тылынан хаадьылаан тахсааччы буолан баран, анарааҥҥыта холку, дэлэгэй муҥутаан, аахсааччыта суох. Г. Васильев
   Оо, онно Брагин үөрбүтүн! Кини ботуруона баранан, ыппакка дьаадьыйан испит этэ. Ол үрдүнэн барахсан холкутун, дэлэгэйин сөхпүтүм. «ХС»
5. аат. суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Обилие, достаток, изобилие чего-л.
   Сэбиэскэй Сойуус охсуһар кыаҕа дэлэгэйин туоһулаан, икки сүүс тааҥка халҕаһалыы ньирилээн ааспыттара. Амма Аччыгыйа
   Уолбас ааттааҕа, от баһаама, уйгу дэлэгэйэ киниэхэ сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Кыргыттар оттоон-мастаан, туустаан-сэлиэйдээн, бууттаах бааҕы ортотунан буһаран адаарыппыттара дэлэгэйин, сыта үчүгэйин бэйэтэ минньигэһин эриэхсит! Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
   [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
   Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
   Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
   Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
   Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
   Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
   Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
   Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
   Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
   Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
   Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
   Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
   Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
   Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
   Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
   Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
   Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
   ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
   Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
   Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
   Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
   Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
   Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
   Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
   Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
   Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
   Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
   Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев