туохт. Ыраахха диэри дуораһыйан иһилин; ыраахтан дуораһый. ☉ Раскатисто греметь, грохотать; звучать издалека
Сарсыарда тайҕа иһэ Мотуор дуораан тыаһынан Уһуктар ньиргиһийэ Уорааннана доргуйан. М. Ефимов
Ханна эрэ сир түгэҕэр бүтэҥи тыас ньиргиһийэргэ дылы гыммыта. П. Филиппов

туохт.
1.
уорааннан II диэн курдук. Уораанныран ылар хаһыы симэлийдэ. ҮА
2. Харгылаах сиргэ улахан тыастаахуустаах барылҕаннаах, күрүлгэннээх буол (сүүрүктээх ууну этэргэ). ☉ Издавать громкий шум при ударе обо что-л. (о водоёмах с течением)
Оҥочо уҥахаҥас эркиннэригэр уу уораанныра халдьыгыраата. А. Куприн (тылб.)

туохт.
1. Өссө күүһүр, уорааннан (тымныы туһунан). ☉ Крепчать еще сильнее (о морозе), обдавать холодом
Хоту диэкиттэн тымныы, муус чэҥ сыта дьыбарсыйан, тута аһыллан ааһара биллэр. Саха фольк. Элбэх сүөһү тыынын суохтаан хотон, дьиэ иһэ дьыбарсыйбытынан барда. Болот Боотур. Салгын тыына дьыбарсыйан Шура кулгааҕын, сирэйин тымныынан даҕайбахтаата. А. Федоров
2. көсп. Кырыктан, уорастый (үксүн улаханнык кыйахаммыт киһи кытаанах саҥатын туһунан). ☉ Говорить гневно, злобно, обжигая холодом
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу, дьахтар быраҕан барыаҕын?! Эн эт сирэйбэр», - Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Ити бириэмэҕэ ким эрэ хатан куолаһа кэннилэриттэн дьыбарсыйа түспүтэ. Н. Заболоцкай
3. көсп. Биллэр-көстөр буол, улаат (балаһыанньа ыараабытын, куттал суоһаабытын туһунан). ☉ Стать реальным, усилиться (о нависшей угрозе)
Түөрт уон түөрт бартыһааны илинарҕаа өттүлэриттэн бандьыыттар элбэх киһилээх этэрээттэрэ төгүрүйэн кэбистилэр. Өлүү-алдьархай тымныы тыына дьыбарсыйан тиийэн кэллэ. Д. Токоосоп

туохт.
1. Кыыһырбыт, суоһурҕаммыт көрүҥнэн. ☉ Быть, казаться гневным, принимать суровый, неприступный вид
Доргууйап кинини [Ньургустаананы] оҕотутан сүрүн баттаары уорастыйдаҕына, бэрики ымыттыбат, дьиппиэн, кытаанах этэ. В. Протодьяконов
Микииппэр киҥэ-наара холлон, саҥата-иҥэтэ мөлтөөн уорастыйан сылдьар. ЭКС ТБТ
Кэтээн көрүү быһыытынан, эр киһи туохха да ис буолбакка мээнэ уорастыйа сылдьар буоллаҕына, үксүгэр кини эбиэттии илигиттэн буолар эбит. ФВН ТС
2. көсп. Киһи кута-сүрэ тохтообот курдук уку-суку, курус көрүҥнэн, олус тымныы буол. ☉ Иметь унылый, угрюмый вид, обдавать холодом (о чём-л.)
Халлаан күн-түүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
Дирбийэн-дарбыйан олорбут улахан дэриэбинэ Уһун Сыһыы чуумпуруоҕунан чуумпурбут, улуутук уорастыйбыт. В. Протодьяконов
Балаҕан уорастыйан, уорааннанан түһэн таһырдьатааҕар тымныы, киһи этин-сиинин дьигиһитэ аймыыр атын аҕай көһүүн салгыннаммыт. С. Маисов

аат.
1. Дабыдалыгар уонна кутуругун кытыытынан эрэ үрүҥ куорсуннардаах, хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах, бөдөҥ мас көтөрө. ☉ Глухарь
Биирдэ эмэ хара улар тиит төбөтүгэр хатанан тугу эрэ тойоннообут курдук чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Дьөгүөрдээн өлөрбүт уларын сайбаарыччы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуор ыгым улардар Куллугуруу охсоллор. С. Данилов
2. көсп. Өйүн тута илик мэник-тэник оҕо (үксүгэр аҕыс-уон саастаах оҕо туһунан). ☉ Неразумный, глупый ребёнок, ещё не вошедший в сознательный возраст (обычно от восьми до десяти лет), озорник
Суһуохпун чороччу эринэн, Мэнигилээн дьэргэстэнэн, Оонньоон хоройдонон, Уончабын туолан, Уларбар түһэн сырыттахпына. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоннааҕар улар буолан барбыт. «ХС»
Онон бу сааһы оҕо улар буолар кэмэ дииллэрэ оруннаахха дылы. ЧКС АК
♦ Улар мэйии көр мэйии
[Өрүүнэ оҕонньорун:] Сараһын, сааһырдаҕыҥ аайы аар акаары, улар мэйии буолан иһэҕин. В. Ойуурускай. Улар мэник — мэниктэник, улдьаа (аҕыс-уон саастаах оҕону этэргэ). ☉ Бестолковый, озорной (обычно о ребёнке от восьми до десяти лет)
[Удаҕан — Кулун Куллустуурга:] Уруугун билбэт уһунуҥ тухары улар мэник, төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ III
Мас, туос ынахтардаах Мааны саас чаҕылынна, Ураҕас уһуу аттаах Улар мэник күнүм үүннэ. Н. Босиков
Улар мэник уолчаан сылдьаммыт ырбаахыбытын туу оҥостон балыктыыр үрэхпитин көрөммүн дууһалыын долгуйдум. «ХС»
◊ Аҥаалык (хара) улар көр аҥаалык
Арай улахан тиит үөһээ өттүн диэки биир аҥаалык хара улар аһыы олорор эбит. Саха фольк. Сүүнэ баҕайы аҥаалык улар саһыл хороонугар киирэн иһэн, баппакка иҥнэн хаалбыт. «ХС». Бэс улара — чакыр улар диэн курдук. Бэс улара Бүлүүгэ Чуона, Улахан уонна Аччыгый Ботуобуйа, Аппайа, Бүлүүчээн уонна Кэмпэндээйи өрүстэр тыаларыгар ордук тэнийбит. Охсор хара улар көр оҕус I. Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сиэнчэр улар — хараҥа сиэрэйдиҥи, күллүҥү өҥнөөх, хара-сиэрэй тумустаах улар (чакыр улар уонна хара улар булкааһа). ☉ Тёмно-серый или помесный глухарь (гибрид обыкновенного и каменного глухарей)
Сиэнчэр улары атыннык «ыллык тумус» диэн ааттыыллар. Тиит улара көр тиит. Аҕам тиит уларын бултаабыт. Улар (куртуйах) охсор көр оҕус I. Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Улар охсуута — улардар ууһаары ханыыларын булсар оонньуулара, кэмнэрэ. ☉ Глухариный ток, токование глухаря. Учуонайдар улар охсуутун күһүн эмиэ кэтээн көрбүттэр. Хара улар — көхсө, кутуругун үрдэ маҥаннаах, хара тумустаах кыра улар. ☉ Каменный глухарь
Ас баһаам этэ: мас көтөрө бочугураһыттан хара уларыгар тиийэ, куобах этэ, үөлбүт собо. Күннүк Уурастыырап
Ээ, хара улар илэ бэйэтинэн эбит! Амма Аччыгыйа. Чакыр улар — харатыҥы сиэрэй өҥнөөх, кынаттара кугастыҥы, түөһэ маҥан бээтинэлээх, хабарҕата, куолаҕа от күөҕэ толбонноох, үрүҥ тумустаах улар. ☉ Глухарь обыкновенный, пальник. Чакыр улар кытыан отонунан, уулаах, уҥуохтаах отоннорунан, бэс иннэтинэн, туорааҕынан аһылыктанар. Эрдэҕэс улар — улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Кыһыллаай иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ, уһун токур кутуругун сиргэ соспут. Л. Попов
Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк., монг. улар ‘куропатка; глухарь; тетерев; горная индейка’

I
аат.
1. Киһи илиитэ эбэтэр тоҕоноҕуттан үөһээ өттө. ☉ Рука человека, предплечье
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, …… холун боллоруттаҕас быччыҥнарын көөчүктүүр. Н. Габышев
Ходуһа отторун ходуйар, Холу, быччыҥы имитэр Хоодуот күннэр кэллилэр. Эллэй
Холо суохтар, буута суохтар Хобдох-көтөх көрүҥнээхтэр, Доҕолоҥнор, ыарыһахтар Доҕотторум — фронтовиктар. И. Эртюков
Ийэм холбуттан сулбу тарта, мөҕөн барда. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү илин атаҕа; идэһэ сүөһү эбэтэр булт кыылын илин атаҕа саннын хаптаҕайын кытта бииргэ эттэнэн ылыллыбыта. ☉ Передняя нога животных; передняя нога с лопаткой (как часть туши)
[Дайыыкка] өрө өндөйөн, ат арыый бытаарбытыгар, холуттан тирэннэ. А. Сыромятникова
Эһэ, кылгастык кыланан ылаат, тохтуу биэрэн уҥа холунун саланан ылла. Кэпсээннэр
Мииҥҥэ сүөһү холун, ойоҕоһун, түөһүн, амынньыарын туһаналлар. ТИИ ЭОСА
Үрэх баһын ат тиҥэһэлэрэ холлорунан ордуктар. АНП СЭЭ
3. көсп. Киһи кыаҕа (хол., эт-хаан эбэтэр үп-ас өттүнэн). ☉ Возможности человека (напр., физические или материальные)
Биһи эмиэ хаалсыбаппыт, Холбутунан оттуубут. Күннүк Уурастыырап
Айарга-тутарга манна бэйэбитигэр даҕаны киһи мыыммат, биир уол оҕо холугар холоонноох үлэ баар. В. Васильев
Үс лиитирэ үүт! Мин холбор ыар таһаҕас. «ХС»
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут көр хойун
Ол сыллар холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар. С. Данилов
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай. Киһи холун (хол) иһинэн — кыаллар, киһи кыайыан сөптөөх, наһаа ыарырҕаппакка эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. по силам
Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. У. Нуолур
Биригэдьиир киниэхэ сөптөөх, холун иһинэн үлэни булан соруйара. И. Сосин
Бу сырыыга хол иһинэн үлэ — сиэрдийэ быһыыта. «ХС»
Кугас ыт холун кыбынаайаҕын көр кыбын. Хайа, доҕор, кугас ыт холун кыбынаайаҕын (өс ном.). Холо аһылынна — хонноҕо аһылынна диэн курдук (көр хоннох). Үтүө сылгы барахсан кэнникинэн холо дьэ аһыллан, айана өссө уорааннаммыкка дылы буолла. Н. Лугинов
Холум аһылла, тиритэ, Күннүктээн үлэлээтим. С. Спиридонова
Холо уһулунна (быһынна) — илиитэ быһынна диэн курдук (көр илии). [Жирков] Тумултан спиннингнээн, уҥа холо быстан, кумахха иттэннэри түһэн сытта. Н. Габышев
Ньими сытан хаалбыт бурдугу өрө тарыйан косилка быһаҕар олордон биэрии манан аҕай үлэ буолбат этэ. Киһи холо уһуллар, илиитэ улук буолар үлэтэ этэ. «ЭК». Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук — туох эрэ олус үчүгэйтэн маппыт курдук олус күүскэ, улаханнык (хомойдо). ☉ Очень сильно, глубоко (разочароваться; букв. подобно тому, как оторвать последнее ребро у стегна)
Холтон хоҥнуотун ылбыт курдук Хомойдохпун да. Д. Говоров. Холун былдьаппыт кэпс. — туох эмэ үлэҕэ кыаҕын, күүһүн таһынан үлэлээн сылайбыт, эстибит. ☉ Надорвать силы, физически не осилить, не справиться с каким-л. делом, оказавшимся сверх возможностей
Кыайан, сатаан охсубат киһи холун былдьатар сирэ буолла. Үлэ үө. Холун таһынан — ким эмэ кыаҕын таһынан. ☉ Сверх чьих-л. возможностей
Кини бүгүн оскуола сарайын хаарын аҥаар уһугуттан түһэрэн барар санаалааҕа. Соҕотох киһиэхэ холун таһынан буолсук. Н. Габышев
◊ Тулаайах хол көр тулаайах. Хол этэ — окумал кэлин быччыҥа. ☉ Трёхглавая мышца
Ат холун этэ дьиримнээн, тардыалаан ыла турарын оҕонньор одууласта. А. Сыромятникова
Сааһырбыт сылгы холун этигэр силгэлэрэ уонна уҥуохтара чэпчииллэр. АНП СЭЭ
др.-тюрк., тюрк. хол.
II
хол дойду көр дойду
Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Хол дойдуттан Холооннооҕун булбатах Хоннохтоох отчут аатыран, Иннибин кимиэхэ да биэрбэккэ Икки атахтаахха сөхтөрүөм этэ. В. Гольдеров
Иван Егорович инициативатынан ытык ымыыбыт [хомус] араас дойдуларга аймахтарын булла, хол дойдуларга холоонноохторун көрүстэ. К. Уткин

I
туохт.
1. Илиигинэн (хол., сутуруккунан, ытыскынан) далайан күүскэ саай, сырбат. ☉ Ударять, бить, стучать (напр., кулаком, ладонью)
Эһэ соһуйдаҕа буолуо, эргиллэ түһэн, ыты охсон саайда. Суорун Омоллоон
Мила сүр сымсатык ойон кэлэн Серёжаны санныга оҕуста. Н. Лугинов
Кинээс ким эрэ төбөҕө охсуо диэн, куттаммыттыы ньыкыйда. И. Гоголев
2. Илиигэр баар тугунан эмэ күүскэ саай, сырбат. ☉ Бить, колотить чем-л.
Өлөксөй төҥүргэһи мутугунан оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Тимир тааһын үлтүрүтэллэригэр өтүйэ синньигэс өттүнэн охсоллор, оччоҕо таас ол хоту алдьанар. МАП ЧУу
3. Хотуурунан (оту) быс, сарбый. ☉ Резать, косить (траву)
Киһилэрэ икки түүннээх күн аһаабакка да, тохтообокко да охсор. Саха фольк. Хамначчыт уолаттар муустаах ууну, бадарааны кэһэ сылдьан борууну охсоллоро. Н. Якутскай
Дьонуҥ кэнниттэн охсон кууһуннаран ис. Амма Аччыгыйа
4. Тугу эмэ уһан, чочуйан оҥор (хол., туойунан, тимиринэн). ☉ Ковать, выковывать (напр., из железа); изготовлять, лепить (из глины)
Мин эйиэхэ анаан хомус оҕустум. И. Гоголев
Былыр иһити туойунан охсоллоро. Багдарыын Сүлбэ
Саха киһитэ охсубут быһаҕа, сүгэтэ сытыы биилээх буолар. «ХС»
△ Сүгэнэн туох эмэ кыра тутууну туруор (хол., ампаары). ☉ Срубить, поставить какое-л. небольшое строение (напр., амбар)
Аны билигин тэпилииссэ акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Киһим ампаар охсон таһаарбыт, ол иһигэр буор куттубут. М. Доҕордуурап
Аһыҥас Бөҕө [киһи аата] Ньыыканныын эһэҕэ сохсо охсо сылдьыбыттара. М. Чооруоһап
5. -ан, -а (-ы) сыһыарыылаах сыһыаты, сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыы хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с наречиями и деепричастиями на -ан, -а (-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает обстоятельство действия
Халаан уута Хатыыстааҕы үрдүнэн охсубут. Н. Лугинов
Буулдьа уллуҥун уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк
Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста. А. Кривошапкин (тылб.)
△ -а сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн көмө туохтуур суолтатын ылынар уонна хайааһын олус түргэнник, ыксалынан оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает быстроту и поспешность совершаемого действия
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьэдьэннээх дагдаларын, арыылаах алаадьыларын, буспут эттэрин остуолга тарда охсубуттара. Далан
Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн аан олуурун аһа охсор. Суорун Омоллоон
Түүн үөһэ хайыы-үйэ буола охсубут. А. Сыромятникова
6. кэпс. Тыаһаан биллэр (хол., чаһыны, чуорааны, куолакалы эҥин этэргэ). ☉ Издавать звон, шум (напр., о часах с боем, колокольчике, колоколе)
Халанчаҕа киэһэ тоҕус чааһы охсон эрдэҕинэ Ньукуола куолакалын тыаһа дуораһыйан барда. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ чаһыта сэттэ чааһы оҕуста. М. Доҕордуурап
7. кэпс. Туора ыыт, атын сиргэ салай (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Отнести кого-что-л. в сторону (напр., течением)
Уол төһө да эрдиннэр, нөҥүө кытыла ырааттар ыраатан испитэ, кини сүүрүк охсоро диэни онно саҥа өйдөөбүтэ. «Чолбон»
8. көсп. Туох эмэ куһаҕаны, хоромньуну аҕал. ☉ Причинить ущерб, принести неудачу, нанести кому-л. удар (о судьбе)
Киһи олоҕо ити курдук кэм хайаан да охсор очурдаах, тэбэр силистээх буолааччы. Н. Якутскай
Ити дьыала, Тэрэнтэйи атын олоҕор соччо охсуо суох курдук буолууһугуттан, холкутуйбута. Д. Таас
Сэрии обургу тугунан эмэ охсубатах ыала бука, аҕыйах буолуо. «ХС»
△ Куһаҕанынан дьай. ☉ Иметь последствие, оказывать влияние (на здоровье)
Көхсүбэр баас ылбытым охсоро буолаарай. Т. Сметанин
Ити баҕа санаа ыар ыҥыыра, Ыйааһыннаах ындыыта Охсубут бааһын чэрэ дииллэр Оҕонньоттор, билээччилэр. С. Данилов
9. -а, -ан сыһыат туохтуур форматыгар «урут буолбукка холоон, буолбуту хайдах баарынан ылынан, оннук тугу эмэ гын, оҥор» диэн суолталанар. ☉ В форме деепричастия на -а, -ан имеет значение «судя по чему-л., свершившемуся в прошлом, что-л. предпринять»
Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар, быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Хабырыыс кинээһинэн олорон биһигини мөрөйдүүрүнэн охсон, киэптээри соруммута сатаммата. И. Никифоров
Төрөппүттэрим Антипин курдук баайтот киһи буоллун дии санаатахтара, онон оҕустахха, мин аатым аат аххан буоллаҕа. И. Федосеев
♦ <Быһа охсубут быһаҕаһа>, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Ылдьаана дьүдьэйэн хайа охсубут аҥаара хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун, дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа. П. Аввакумов. Бэйэҕинэн оҕус кэпс. — бэйэҥ курдук санаа (киһини). ☉ соотв. мерить на свой аршин
Эмээхситтэр барахсаттар, бэйэҕитинэн охсон, кийииккитин тугу да билбэт кыра оҕо курдук санаахтыыгыт ээ. Далан
Харчылаах Халхаанап Хаһыаты ааҕа-ааҕа, Бэйэтинэн охсон, Харчы иһин суруйан Сордоноллор диир. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэҕинэн охсума көр бэйэ. Киһини эрэ барытын бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
Дугдуруй да оҕус (сутурҕаа) көр дугдуруй. Михаил Иванович ыарахантан чаҕыйбатаҕа, дугдуруй да оҕус диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
Чэ, синэ биир, дугдуруй да оҕус. П. Аввакумов
Маска оҕус (тэбээ) көр мас. Ыкилак …… табах тардыан баҕарар, ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Охсон кэбис кэпс. — тута бүтэрэн кэбис, түргэнник бүтэр (аһы этэргэ). ☉ Очень быстро разделаться с едой
Уҥуоҕа суоҕун сөбүлээн, минньигэһиргээн Ньургун бүтүн биир үтэһэни охсон кэбистэ. Болот Боотур
Эти, уурар сирдэрэ суох буолан, аҕыйах киэһэ иһигэр охсон кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Тымтай быһаҕаһа балыкпытыттан улахан аҥаарын кэриҥин соҕотоҕун охсон кэбистэ. «ХС». Охсор (салгын) охсубут харыс. — этэсиинэ хамсаабат буолбут (сорох сиринэн эбэтэр бүтүннүүтэ). ☉ Его разбил (хватил) паралич (букв. ударяющий (воздух) ударил)
Сэрии сылларыгар охсор охсубута, онно лабаам, төбөм аҥаарын олоччу мэлиппитим. Суорун Омоллоон
Мэхээс ыарыһах, аҥаарын охсор охсубут киһитэ. В. Яковлев. Сайа оҕус (охсон киир) — саҕалан, үөскээ (олоххо саҥа сүүрээн, уларыйыы). ☉ Входить, зарождаться (напр., о чём-л. новом, светлом в жизни). Эргэ эстэр, Эргэ самнар, Саҥа дьаһах Сайа охсор. П. Ойуунускай
Ити күнтэн ыла, Никита баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук устан испит олоҕор, саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов. Сүрэҕэр оҕус (охсор) кэпс. — ыарыы тута эмтэммэккэ, сүрэх ыарыытыгар тэп (тэбэр). ☉ Влиять, переходить на сердце (о болезни)
Кээтии ангыыната сүрэҕэр охсор кутталлаах үһү. М. Доҕордуурап. Ууну охсон баҕаны куттаама — кураанахха эрэйдэнимэ даҕаны. ☉ Говорить впустую, сотрясать зря воздух. Ууну охсон баҕаны куттаама, ити киһи син биир иннин биэриэ суоҕа. Хармааҥҥа оҕус (охсор) кэпс. — ночоокко тэп (тэбэр), хоромньута оҥор. ☉ соотв. бить по карману
Аһылык сыаната ыарыыра тута хармааҥҥа охсор. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох көр ыт II. Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо, ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Саха фольк. «Бу дойдуларыгар ыт охсор киһи суох», — диэтэ оҕонньор. В. Яковлев
Сурахсадьык истээри биир-биир тохтоон тахса сырыттыбыт да, ыт да охсор киһи суох буолан биэрдэ. «ХС»
◊ Баас оҕус кэпс. — ыпсыыта, хайаҕаста оҥор, олукта уур. ☉ Делать выемку, паз
Аан бастаан баас охсон көрдүм, күлүү гыннылар, кэлин син сыстан бардым. В. Яковлев
Аныгы киһи сатаабатаҕа диэн суох, киһи барыта мас суорар, баас охсор. АЭ СТМО. Массыыҥкаҕа оҕус эргэр. — илиинэн охсор массыыҥкаҕа бэчээттээ. ☉ Печатать на машинке
Алексей Елисеевич уус-уран айымньытын бэчээккэ бэлэмнээбитэ, үксүн массыыҥкаҕа бэйэтэ охсубута. АЕЕ ӨӨ. От оҕус — үүнэн турар оту хотуурунан быс, оттоо. ☉ Косить траву (косой)
Лоокуут Оҕуруос үрэх толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Никииппэрэп кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Хотуурбун ылан от охсон икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов. <От> охсор массыына т.-х. — от охсорго аналлаах, тырааныспар соһоругар сөптөөх тимир оҥоһук. ☉ Сенокосилка (прицепляется к транспорту)
Бэл диэтэр от охсор массыыналаннылар. С. Ефремов
Өлөксөөс уонна Суку Ньукулай куоракка киирэн биир от охсор массыынаны ыларга нэрээт суруйтарбыттара. А. Бэрияк
Уҥуор-холкуос ходуһата, Охсор, мунньар массыыналар Үүммүт окко үлэлииллэр. Дьуон Дьаҥылы. Охсон ыаһын кэпс. — илиигинэн ынах синньин ньирэй эмэригэр кэйиэлиирин курдук өрө анньан ыаһын. ☉ Способ доения коров: слегка придавливая руками вымя, имитировать сосание телёнка. Охсон ыаһын диэн баар, …… көҥөс, кытаанах эмиийдээх ынахтары итинник ыыр ордук. Биэс т. Охсор хара улар түөлбэ. — хара улар биир көрүҥэ. ☉ Каменный глухарь
Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сайа оҕус (охсон киир) — чэгиэн салгынынан илгий, ыраас салгын билин (киһи чэпчиир, чэбдигирэр гына). ☉ Обдавать свежестью, веять свежестью, чистотой (о воздухе)
Күн уота сайаҕас салгыны сайа охсон, көмүс аалыытын курдук сандааран түһэр. П. Ойуунускай
Биһиги оччоҕуна сайылыкпыт киэҥ дуолун, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан
Хос иһигэр сааскы сылаас салгын сайа охсон киирэр. Н. Якутскай. Саһаан оҕус — мас кэрдэн саһааннаан бэлэмнээ, онон дьарыгыр. ☉ Складывать штабелями (дрова для растопки)
Бу эргин олорор көлөлөөх ыаллар саһаан охсон, куоракка киллэрэн атыылыыллар. Ф. Захаров
Улахан кылаас оҕолорунуун саһаан охсо сылдьан, маһы хайдах хайыталларын кэтээн көрбүтүм. АЭ ӨӨКХ
Устан ааһар борохуоттарга анаан саһаан охсорбут. «ХС». Тиэстэ оҕус кэпс. — бурдук ас оҥороргор тиэстэтэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Замесить тесто
Сөдүөччүйэ алаадьы тиэстэтэ охсо турар. Амма Аччыгыйа
Тиэстэ охсон, оһох оттон Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оһох иннигэр ийэлэрэ лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олороро. Н. Габышев. Тэлэгирээмэ оҕус кэпс. — ханна эмит тэлэгирээмэтэ ыыт. ☉ Отбить телеграмму кому-л., куда-л. Өскө бастаанньа буоллаҕына, тэлигирээмэ охсуоҥ. Н. Якутскай
[Катя:] Мин билигин буостаҕа баран кэлиэм, дьоммор тэлэгирээмэ охсуом. С. Ефремов. Улар (куртуйах) охсор — атыыр улар эбэтэр куртуйах эрдэҕэһин (тыһытын) ыҥыран араастаан тутта-тутта саҥарар. ☉ Токовать (о глухаре или тетереве)
Куртуйах охсор сирэ киһи бас билиитэ буолара уонна атыыга тыйдаах биэҕэ тиийэ сыаналыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Хаһыҥ охсор — хаһыҥ түһэн хагдарытар. ☉ Побить заморозками
Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
Олорпут оҕурсуҥ, тамаатыҥ Олус да үүммүтэ биир сайын Ол ону от ыйын хаһыҥа Оҕуста этэ дии харааччы. «ХС». Чоҥку оҕус кэпс. — силии сиэри уҥуохта алдьат (үксүгэр таба, тайах сототун уҥуоҕун). ☉ Расколоть кость (обычно берцовую кость ноги оленя или лося) для извлечения костного мозга (считающегося лакомством у северных народов)
Атахтарын сүлбүттэрин кэннэ силгэлээтибит, чоҥку оҕустубут, силии сиэтибит. Н. Тарабукин (тылб.)
ср. др.-тюрк. согуш ‘биться’, сох ‘бить, ударять; измельчать, толочь, крошить’
II
аат. Ынах сүөһү атыыра. ☉ Самец крупного рогатого скота, бык
Оҕус ыараханы соһорго, ат миинэргэ аналлаахтарын курдук, киһи барыта айылҕаттан туохха эмит аналлаах, дьоҕурдаах төрүүр. Н. Лугинов
Оҕустар, харсар сирдэриттэн иччитэх өтөх күлүгэр киирэн, аанньа көстүбэттэр. Н. Заболоцкай
Аҥаардас көлүнэр оҕуһа алта уонча кэриҥэ. «ХС»
♦ <Ат тарпат айыыта>, оҕус тарпат буруйа көр ат II
Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат буруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров
Кини оҕус тарпат халыҥ буруйун оҥоһунна, дьэ хайдах-туох буолан иһэр. ИН ХБ. <Ат гынан миин>, оҕус гынан көлүй — олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ Жестоко, безжалостно использовать, эксплуатировать кого-л.. Былыргы баайдар хамначчыттарын ат гынан миинэллэрэ, оҕус гынан көлүйэллэрэ. Атыыр оҕус алтаҕа, <хат дьахтар хаамыыта> — аһара бытаан айан, хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг
Төһөҕө тиийиэхтэрэ биллибэт, атыыр оҕус алтаҕа, дьэ, манна буолла. Дьыл оҕуһа көр дьыл. Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар. Н. Якутскай
Икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа аас-аччык аргыстанан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Дьыл оҕуһун муоһа – былыргы сахалар итэҕэллэринэн, дьыл оҕуһун таһырдьа сылыйдаҕына тостон түһэр муоһа (бастакыта – тохсунньу 31, иккиһэ – олунньу 12 күнүгэр, онтон ыла саас кэлбитинэн ааҕыллар). ☉ По поверью якутов: рога мифического быка, которые с приходом весны отпадают (первый – 31 января, второй – 12 февраля, что обычно предвещает начало весны)
Дьыл оҕуһун муоһа булгу тоҥоору гынан ыксаан, бүгүн былыттаах күнү айбыт. М. Доҕордуурап
Кыычыкын оҕуһун баһа (буол) буоллаҕа көр бас II. Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Луо бээгэй оҕус фольк. — олоҥхоҕо этиллэринэн кыра, бээгэй оҕус. ☉ Бык-коротыш
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо бээгэй оҕустарын Кута-куора ынахтарын Кудуга туолбакка Хомуйан сиэн Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай. Оҕус иччитэ (буол) эргэр. — от үлэтигэр оҕуһу сатаан салайан илдьэ сылдьар буол (уол оҕо туһунан). ☉ Достичь зрелости для погона быков при перевозке копен во время стогования сена (о мальчике). Былыр эһэлэрэ оҕус иччитэ буола сылдьыбыттаах. Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) — айылҕатыттан биирдэ эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. с быка шкуру дважды не сдирают. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оҕус үрдүгэр ойуу-бичик ас (аспыт) — тоҕооһо суох кэмҥэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. не к месту и не ко времени. Бу да киһи оҕус үрдүгэр ойуу аспыт диэбиккэ дылы, уу тоҥмутун кэннэ кустуу бараары гынаҕын дуо? Оҕуһу муоһуттан харбаа (ыл) калька. — туох эмэ (хол., үлэ) сүнньүн булан, халбаҥнаппакка салҕаан бар, салай. ☉ Брать быка за рога
Оҕуһу муоһуттан харбаабыт ордук буолара буолуо. Окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат (киһитэ, дьоно) көр дьон. Аһын, харыһый даа, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Ооҕуй оҕус бадараанныыр <дойдута> — олус кутаҥнас, туох барыта тимирэр (дойдута). ☉ Очень болотистый, топкий (о бездонной трясине — букв. [место,] где даже паук увязает)
Ооҕуй оҕус бадараанныыр Оҕуруктаах уот дьэбэрэтэ. П. Ойуунускай
Иһирик ойуурдары сыыйаллара, ооҕуй оҕус бадараанныыр куталарын оломнууллара. И. Данилов. Оонньообута оҕус буолла кэпс. — атын, тиэрэ өттүнэн буолан таҕыста (аахайбатаҕыттан, сэрэҕэ суоҕуттан). ☉ соотв. шутка боком вышла, доигрался
Оонньообуппут хаһан эрэ оҕус буолан тахсыа эбээт. Амма Аччыгыйа
Оонньообуттара оҕус буолан тахсыбыт быһыылаах. Н. Босиков
Аны онтон сылтаан, оонньообута оҕус буолан, арахсан хааллыннар. С. Никифоров
◊ Ала оҕус — ойоҕосторо үрүҥ эбэтэр курдуу үрүҥ өҥнөөх оҕус. ☉ Полосатый бык (в белую полоску поперёк туловища)
Ала оҕуспут аҥаар муоһа салдьыгыр. А. Софронов
Мин балтыбыныын олорор күөлбүт уҥуоруттан ала оҕуспутунан от тиэйэ бараары букунаһа сырыттыбыт. Т. Сметанин
Ала оҕуһун туора миинэн Алаастан отун тиэнэр. С. Васильев
Ат оҕус көр ат II. Таһынааҕы далга аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов
Ол ат оҕуһун кыһыннары-сайыннары миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥосторо. И. Гоголев. Атыыр оҕус — аттамматах оҕус. ☉ Невыхолощенный бык, бык-самец
Атыыр оҕус көхсүн түгэҕиттэн айаатыыра дөрүн-дөрүн лаҥкыныыр. Софр. Данилов
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрдүлэр. Эрилик Эристиин. Дьиикэй оҕус палеонт. — айылҕаҕа көҥүл сылдьар боруода оҕус. ☉ Дикий бык, тур. Арҕаа Европаҕа уонна нуучча сиригэр дьиикэй оҕус — туур элбэхтик тарҕана сылдьыбыта. ЭБЭДьА
Кунан оҕус — кунан диэн курдук. Сандаарыкы эбэ хотун Кунан оҕус саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ. П. Ойуунускай
Кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥордулар. Н. Павлов. Кэйиик оҕус — кэйэр кыдьыктаах оҕус. ☉ Бодливый бык
Кэйиик оҕустан, ытырыык ыттан куттаммаппын. И. Гоголев. Оҕус борооску — кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) оҕус сүөһү. ☉ Не достигший года бычок (ещё не перезимовавший)
Оҕус борооскугун быйыл тиҥэһэҕэ киирэр оҕус сыанатынан аахсыллыа. А. Софронов
Сороҕор оҕус борооску Суолун бүөлээн сордооччу. Болот Боотур. Оҕус көхө тут. — дьиэ тулааһынын үрдүнэн сыттыктыы угуллар иккилии муостаах сүрүн өһүөҕэ уйук буолар мас, бэрэбинэ. ☉ Балки, служащие основной опорой матицам, потолочным балкам
Оҕус көхөнү билигин кытыы оройуоннарга билбэттэрэ буолуо. Багдарыын Сүлбэ. Оҕус мас (өһүө) тут. — биир эбэтэр хас да өһүөнү өйүүр гына, туора түһэриллэр өһүө. ☉ Потолочная балка, служащая для скрепления нескольких поперечных балок, матица. Тойон өһүөнү таһынан оҕус өһүө диэн баар. «Саха с.». Оҕус сордоҥ түөлбэ. — улахан сордоҥ. ☉ Крупная щука. Оҕус сордоҥ биирдэ эмэ түбэһээччи. Оҕус тардыыта кэпс. — оҕус биир сырыыга муҥутаан уйар, тардар таһаҕаһа. ☉ Гружёный воз, который быку по силам утащить за один раз
Эти, арыыны, туораах бурдугу, үүтү-сүөгэйи биир оҕус тардыытын Сэргэй кунаныгар нэһиилэ ньохчоччу состорон аҕалбыта. Далан. Оҕус тыһаҕас — кыстаабыт, биирин туолбут оҕус сүөһү. ☉ Годовалый бычок
Аҕаа, ол кэриэтэ хара оҕус тыһаҕаһы өлөрүҥ. А. Софронов
Ооҕуй оҕус — ооҕуй диэн курдук. Кини эмиэ элбэх баҕайы ооҕуй оҕуһу мунньан аҕалла. Н. Тарабукин. Саадьаҕай оҕус — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх оҕус сүөһү. ☉ Бык, выделяющийся белой (или светлой) полосой вдоль хребта
Саадьаҕай оҕуһу булгутан Тыраахтар уруулун туппуппут. П. Тобуруокап
Баһыыкка оҕонньор саадьаҕай оҕуһун миинэн мас тиэйэн иһэр эбит. Бэс Дьарааһын. Тиҥэһэ оҕус — үһүгэр сылдьар оҕус сүөһү. ☉ Трёхгодовалый бык
Тиҥэһэ оҕустара ууга түһэн өлбүт. Р. Кулаковскай
Тымныы оҕуһа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Икки ураа муостаах тымныы оҕуһа диэн баар үһү. Саха фольк. Уу оҕуһа — 1) мааман диэн курдук. Үбүлүөйүгэр уу оҕуһун муоһуттан оҥоһуллубут суруйар тэрили бэлэхтээбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Музейга] уу оҕуһун дьардьамата, көтөр-сүүрэр кырамталара, онтон да атын экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Мин тимир чуумпурдаах сылдьан уу оҕуһун муоһун мэлдьи көрдүүр идэлээхпин. С. Ефремов; 2) кэпс. аҥыр диэн курдук
Ханна эрэ уу оҕуһа мөҥүрээн лүҥкүнэтэр. Н. Лугинов
Ону оҕолор итэҕэйэллэр Уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. Болот Боотур
Санаан, өйдөөн ааһабын Сааскы кэрэ киэһэни Улахан күөл саҕатыгар Уу оҕуһа мөҥүрүүрүн. С. Васильев
др.-тюрк., тюрк. өкүз, өгүз