с. 1. (по гл. уплотнить) чиҥэтии; сыҕайыы, сыҕайсыһыннарыы; 2. (по гл. уплотниться) чиҥээһин; сыҕайсыы.

туохт., к э пс. Кэлимсэлэһэ чиҥээ, наһаа дьиппиний. ☉ Слежаться, уплотниться
Ардахтан хараарбыт, с элээппэ курдук тэллэччи липпэрбит бугуллары эһэм кэбиһэ сылдьар. ПАЕ УуАХО
Муора диэкиттэн ыбыс-ыарахан липпэрбит, ыас хара, …… сүҥкэн былыт өрө көтөҕүллэн тахсыбыта. М. Горькай (тылб.)

сов. 1. (уплотниться) ыгылын, ыга тутулун; пружина сжалась куруһуна ыга тутулунна; 2. (съёжиться) кумуй, түүрүлүн; он сжался от страха кини кутталыттан түүрүллэн хаалла; 3. (сомкнуться) хам ыбыс, ньимий; губы сжались уостара хам ыбысты-лар; 4. перен. быпыта кымыстаа, ытырбахтаа; у него сердце сжалось от жалости кини апы-ныытыттан сүрэҕэ быһыта кымыстаата.

туохт., түөлбэ. Чиҥээн, дьиппинийэн кыччаа, аллара түс, суолун (кэ биһиилээх оту эбэтэр хаары этэргэ). ☉ Уплотниться, осесть, уменьшиться в объёме (о стоге сена или о снеге). От мөлүөрбүт.  Арай онно көрдөҕүнэ, к и м да сылдьыбатах, балаҕан таһынааҕы хаара мөлүөрбэккэ турар үһү. «Чол бон»

туохт.
1. Өр туран чиҥээ, ыараа, тимирчи түс. ☉ Спрессоваться, уплотниться, осесть (от времени)
Сииктээх кумах дьиппинийбитигэр үктэнэн, аттар холкутуйдулар, хаамыы дьоруонан бадьаралаатылар. Л. Попов
Күнүһүн бөһүккэй хаар түүнүн дьиппинийэ тоҥор, үрдэ чараас мууһунан хаҕылыйар. И. Федосеев
Икки хонон баран тууһаммыт укуруоп дьиппинийэр. Оччоҕо иһити өссө толору симэн баран кытаанахтык хаппахтанар. ФНС ОАҮүС
2. Ууну иҥэринэн тэний, тыылын, онон быыһа-арда суох буол (мас оҥоһуктар тустарынан). ☉ Впитав влагу, увеличиться в объеме, стать объемным, уплотниться (о деревянных предметах). Уһаат дьиппинийбит. Тыыбыт дьиппинийэн уу киирбэт буолбут
3. көсп. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ искэр хаатыйалан, саҥата суох буол, ыараа. ☉ Замыкаться в себе, погружаться в молчание, стать угрюмым, мрачным
Кини мунна, сэҥийэтэ, хайдах эрэ уһуктана түһэн, хаана ыараан, дьиппинийэн олордо. А. Федоров. Кини ыар санаа баттаабытыныы сыарҕатыгар иҥнэри түспүт, дьиппинийбит. А. Сыромятникова
Пьер буоллаҕына быстах-остох тылы кыбытан биэрэ-биэрэ, бэйэтин санаатыгар ылларбыт быһыынан, дьэбирдик дьиппинийэн кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Хараҥаран, туох да көстүбэт, саба баттаммыт курдук буол. ☉ Становиться непроницаемо темным
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа, тугу да иһирдьэ киллэриэ суохха айылаах дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү түүн ханан да быыһахайаҕаһа суох, ыас хара эркин буолан дьиппинийэн турар. Н. Якутскай
Ый буоллаҕына алаас ньуурун бүтүннүүтүн туналыччы сырдатан иһэн, …… адаархай былыт быыһыгар киирэн барбыта, сир-дойду эмиэ улам-улам дьиппинийэ хараҥарбыта. Д. Таас
◊ Дьиппинийиэҕинэн дьиппинийбит - олус дьиппинийбит, сөҥүдүйбүт (ыар санааттан). ☉ Стать чрезмерно угрюмым, мрачным (от тяжких дум)
Бииктэр дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн олордо. Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
- Хайа, бу туохха бары бачча сэнньэлэстигит? - Сабардам аттаахтар кэлбиттэригэр, дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн туран нүһэрдик ыйытта. Болот Боотур
[Тыыга уу киирэн тимирээри сырыттаҕына] Миитэрэй аны олус наҕылыгар түстэ: тыытын икки биттэҕиттэн тутуһан дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн баран, хамсаабакка олорунан кэбистэ. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Өр хамсаабакка көһүйэн, бөҕүөрэн хам ыпсан хаал (сыҥааҕы этэргэ). ☉ Сомкнуться, стиснуться, застыть, онеметь (о челюстях)
Халыҥ туой чааскыттан, сыҥааҕым ытыста сыһа-сыһа, тыбыс-тымныы сүөгэйдээх үүтү иһэн киллиргэтэбин. Н. Лугинов
Эһэ арҕаҕын ааныгар быардыы түһэн, сылааска сыламнаан, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥноро хас да күн сыппыта. Р. Кулаковскай
Сылгылар айахтара ытыстыбытын оту сиэн көннөрдүлэр. ИН КК
△ Хам, эпсэри сыһын (тугу эмэ этэргэ). ☉ Плотно, крепко сжаться, уплотниться
Вася ытыстан хаалбыт гаайкалары кытта өр мөхсүбүтүттэн тиритэ быһыытыйда. П. Чуукаар
2. көсп., сөбүлээб. Кэпсэтиэххин баҕарбат курдук тутун, саҥаран быстыма. ☉ Долгое, продолжительное время молчать, выражая нежелание вести разговор
Тоҕо сымыһаххытын быһа ытыран, ытыстан олордугут, саҥарбакка?! Болот Боотур
Бу уол киһи көрөрүгэр күнү быһа ытыстан сылдьар, наадалаах кэмин билэн саҥарара буолуо. А. Сыромятникова
«Чэ, барыаҕыҥ!» — диэтэ уонна ытыстан баран, эргиллэн тахсан барда. Н. Заболоцкай
♦ Сыҥааҕа ытыстар көр сыҥаах
Кыһыйбыт-абарбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо, сыҥааххын ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Мииппээн бэйэ икки ардыгар айаҕа хам буолбат кэпсэллээҕэ, оттон үөрэх буоллар эрэ, сыҥааҕа ытыстан хаалара. П. Аввакумов
Булт чааһыгар сыҥааҕа балай да ытыстар этэ. «Чолбон»

I
саайылын диэн курдук
Хартыыналар анныларынан оҕолор үөрэхтэрин араспысаанньата, халандаар сааллыбыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муораҕа күүлэйдиир түллэҥнэс долгуннар Туруору биэрэккэ ыһылла сааллаллар. Чэчир-76
II
туохт.
1. Күүскэ этэн эбэтэр туохха эмэ түһэн дэлби бар (этиҥи этэргэ); күүскэ курбуулаа (чаҕылҕаны этэргэ). ☉ Сильно громыхнуть, грянуть (о громе); сверкнуть, полыхнуть (о молнии)
Халлаан түөрт өттүттэн сүллэр этиҥ этэн лүһүгүрүүр. Онтон халлаан оройугар, өрө сүүрэн, дьөрбөлөһөн тахсан биир этиҥ буолан сааллан саайан, таҥнары дьааһыйар. Суорун Омоллоон
Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар. Н. Якутскай
Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй
2. кэпс. Күүстээхтик эмискэ дэлби баран тыаһаа. ☉ Раздаться внезапно, грянуть (напр., о выстреле)
Санатымаҥ ыардык сааллар Тэргэн тэлэ тэбиитин, Буомба чыскыыр иһиириитин. Р. Баҕатаайыскай
Саа тыаһа… Этиҥнии сааллар… Ыһыы-хаһыы… Дьон сиҥнэр. С. Данилов
Ол истэҕинэ, …… оннооҕор сэриигэ да сылдьан истибэтэх күүстээх тыаһа халлаан оройугар саалынна. В. Иванов
3. Туох эмэ үрдүгэр кэлэн түһэн күүскэ оҕус, самнар; дэлби тэп. ☉ Сильно удариться о кого-что-л., стремительно упав с большой высоты; ударяясь, взрываться (напр., о снаряде)
Үрдүк халлааҥҥа Гастелло Өрө кыырайан тахсара. Охсор чаҕылҕан уот буолан, Өстөөх үрдүгэр сааллара. Эллэй
Хотой саас эрдэ тугуттары бултаһыа, эмискэ үлүгэр куобах үрдүгэр саалла түһүө. И. Федосеев
Хабарааннык тоҕута саалыннылар Өстөөх үрдүгэр сэнэрээттэр. И. Эртюков
4. Эмискэччи туох эмэ күүстээх охсууттан ньиргий, дьигиһий. ☉ Содрогаться, сотрясаться от внезапного сильного удара
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Биир, икки, үс гранат — Траншея түптэ сааллар! И. Чаҕылҕан
Омуннаахтык ытыс тыаһаан, Саала сааллара, Дьон үөгүлүүрэ. Эрчимэн
5. көсп. Кимиэхэ-туохха эмэ тугунан эмэ дохсун охсуута оҥор, соһуччу улахан кыһалҕаҕа, кутталга киллэр. ☉ Напасть, обрушиться на кого-что-л. неожиданно (напр., о вооружённой силе; о несчастье)
[Миитэрэйдээх] үрдүлэригэр итинник бииртэн-биир ыар охсуулар сааллан истилэр. Н. Түгүнүүрэп
Үрэх баһа аатырбыт алааспар Үлүгэрдээх сурах этиҥнии саалынна. Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров
Гвардейскай миномётчиктар сэрии саҕаланнаҕын маҥнайгы күһүнүттэн өстөөххө этиҥ буолан сааллыбыттара. ИИФ ИДЫК
△ Эмискэ саталанан түс, ытыллан тур (хол., буурҕаны, холоругу этэргэ). ☉ Разразиться (напр., о буре, урагане)
Аҕыс айдаар холорук сааллан түстэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ол күн дьэ үөтүллүөхтэрэ суоҕа Олорбутум устатыгар ытыалаабыт охторум суоллара, Оттубут кутааларым умуллан хаалбыт кыымнара, Сүрэхпэр ыллаабыт буурҕаларым Сиргэ сааллыбыт тыастара. И. Алексеев
[Мазепа:] Тохтоо, эрдэ. Буурҕа сааллыаҕа; Туох буолуо биллибэт онно. А. Пушкин (тылб.)
♦ Түптэ саалын — эмискэ улаханнык, дэлби барар курдук, тыаһаа. ☉ Грохнуть, громыхнуть, бабахнуть внезапно (о громе, выстреле, взрыве и т. п.)
Саа эстэн түптэ саалла түспүтэ. Н. Якутскай
Соҕотохто үлүгэрдээх тыас түптэ сааллыбыта. Сэмээр Баһылай
Түллэҥнии олорор түүҥҥү Москва Түптэ сааллар салюта, Төхтүрүйэн этэр ньиргиэр этиҥэ Төлөнүнэн саласта. И. Чаҕылҕан
III
туохт.
1. Чиҥээн аллара түс, дьиппиний. ☉ Уплотниться, оседая, опускаясь вниз (напр., о балках и стенах деревянного дома)
Эдьигээн оройкуомун дьиэтэ …… икки этээстээх үтүөкэн тутуу. Сааллан тас эпсиэйэ хоппойон эрэрэ эрэ кини көрүҥүн буортулуур. С. Руфов
Саас …… хаар уу буолан саккыраан, сааллан эрдэҕинэ, Разметнов олбуорун икки дьиикэй холууп булбута. М. Шолохов (тылб.)
2. Хамсаабакка уһуннук олорон көһүй, сылай (киһи-сүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Ныть от усталости, от долгого сидения, от неподвижности (обычно о частях тела)
Мунньахха уһун киэһэни быһа олорон, көхсүм саалынна, төбөм үлтү барда. В. Протодьяконов
Айыкка, санным саалынна, Ааҕартан бүгүн тохтуубун. М. Тимофеев
Дабаан кэмигэр ыарахан ындыылаах ат тохтоотоҕуна, көхсө сааллар. Тумарча