1) спокойный, уравновешенный; намыын киһи спокойный человек; 2) тихий; намыын саҥа тихая речь; намыын ырыа тихая, задумчивая песня.

прил. 1. (о поверхности) дэхси; ровная дорога дэхси суол; 2. (прямой) көнө; ровная линия көнө сурааһын; 3. (равный по размеру) тэҥ; 4. (равномерный) биир тэнг; 5. перен. (уравновешенный) холку; ровный характер холку майгы.

1) обильный, достаточный || обилие, достаток; дэлэгэй мэччирэҥнээх дойду край с обилием тучных пастбищ; ас-таҥас дэлэгэйэ обилие товаров потребления; 2) иерея, держащийся свободно, непринуждённо (напр. в обществе приятных ему людей); 3) перен. всегда спокойный, уравновешенный.

прил. 1. (тихий, не бурный) чуумпу; спокойное море чуумпу муора; 2. (выражающий спокойствие) холку; он сказал спокойным голосом кини холку куолаһынан эттэ; он был спокоен кини холку этэ; 3. (уравновешенный) холку, киэҥ көҕүстээх, сымнаҕас; у него спокойный характер кини холку характердаах; спокойная лошадь сымнаҕас ат; 4. (протекающий в спокойствии) түптээх, сынньалаҥ, бүччүм; спокойная жизнь түптээх олох; спокойная работа сынньалаҥ үлэ; спокойное место бүччүм сир; 5. разг. (удобный) холку; спокойная обувь холку атах таҥаһа; # будьте спокойны разг. эрэнэн кэбис; я за него спокоен мин кини туһугар эрэнэбин; спокойной ночи! үчүгэйдик уту-йуҥ! (киэһэ быраһаайдаһар оннугар этиллэр); спокойная совесть суобас ырааһа (бэйэ санаатыгар).

даҕ.
1. Тэниччи тардыллыбыт; киэҥ соҕус сиргэ тэнийбит, кэтит иэннээх. ☉ Широкий, развёрнутый; просторный, обширный
Көмнөх хаары саба бүрүммүт мастар күөх мутукчанан, тэнигир сэбирдэҕинэн наскылдьыйа хамсаабыт курдуктар. Амма Аччыгыйа
Хантайан тэнигир тунал халлааны өөр-өр одуулаһабын. Н. Габышев
Үүтээн иһэ кыараҕас, …… таһыттан көрдөххө эрэ, тэнигир. А. Сыромятникова
Тиийдибит аатырар Киэҥ эбэ Тэнигир, килэгир күөлүгэр. И. Сысолятин
2. көсп. Киэҥ, тэнийбит. ☉ Имеющий широкое значение, развёрнутый
«Чэ» диэн тэнигир суолталаах тыл. Амма Аччыгыйа
Арыый өй-санаа тэнигирэ буоллар, аҕатын, ааттаах мас ууһун, куоракка киллэрдэҕинэ олоруо, айаҕын булуо суох этэ дуо? А. Сыромятникова
3. көсп. Кыра аайы кыыһырбат, уолуйбат, холку, биир тэҥ майгылаах. ☉ Очень спокойный, уравновешенный
Михаил Сергеевич биир кэм тэнигир, эйэҕэс майгыннааҕа. Далан
[Лааһар] үөрбүтэ-хомойбута биллибэтэҕэ. Кини уруккутун курдук тэнигир этэ. «ХС»
ср. п.-монг. тэнигир ‘пребывающий в спокойствии’

даҕ.
1. Мээнэ өрүкүнэйбэт, холку, сэмэй (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, смирный, уравновешенный (о человеке)
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
[Сытыары киһи] Намыын, холку Дьүһүнүн курдук, бытаан саҥалаах, Бэйэ тин олорор да олоҕо Ол курдук уу чуумпу айаннаах. Л. Попов
Санаан көрдөххө, кини аҕалаах ийэтэ олус сэмэй, намыын дьон. Н. Габышев
△ поэт. Нарын, намчы көстүүлээх (от-мас туһунан). ☉ Нежный, тонкий, изящный, прекрасный на вид (о растениях)
Бөлүүн ма ҥнайгы хаһыҥ Соһуччу бытарытта Чараҥҥа намыын хатыҥ Сэбирдэҕин саһарта. И. Эртюков
Кийиит курдук симэнэн Кэрэ намыын уол үөттэр Көлүччэҕэ нөрүһэн Күлүктэрин көрбүттэр. Чэчир-68
2. Наҕыл, холку (саҥа, куолас туһунан). ☉ Тихий, спокойный, мягкий (о голосе, речи)
Дьаакыбылап кулуба тоҕо эрэ уорба баҕайы намыын куолаһынан саҥаран барар. Н. Якутскай
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврилович киһитин уоскутардыы, оргууй намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
Кыыс ис киирбэх, бэрт намыын саҥалаах, ону ааһан олус холкутук туттар. С. Никифоров
△ Наҕыллык иһиллэр, холку, нарын (ырыа, муус. туһунан). ☉ Спокойный, тихий, нежный (о музыке, песне)
Истибитим мин ол сытан Уля кыыс намыын ырыатын Утуйар да, уһуктар да кыаҕа суох этим ол сытан, Ол эрээри кыыс ырыата өйбөр, санаабар хаалбыта. С. Данилов
Сахалыы намыын ырыа дорҕоонноро сүрэҕи ортотунан сайа көтөн киирдилэр. Н. Лугинов
Муусука намыын дорҕоонноро салгыҥҥа халыйдылар. Л. Попов
3. Чуумпу, ыраас, тыала-кууһа суох (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, безветренный (о погоде)
Атырдьах ыйын бүтүүтүнээҕи намыын киэһэлэртэн биирдэстэрэ сатыылаабыта. Далан
Кыһын тыына биллибитэ ыраатта, тымныытык тыыныталаан ылар этэ. Оттон бүгүн олус намыын итии буолан хаалбыт. А. Сыромятникова
Муус устар ыйдыы намыын Мүлүүн күннэрим үүннүлэр. Р. Баҕатаайыскай

1. даҕ.
2. Элбэх, өлгөм, баай. ☉ Обильный, достаточный
   Дьэ, быыһанар эрэллэнэн, дэлэгэй астанан, бииргэ түмсэн олороннор, кинилэр ордук элбэхтик саҥардылар, ордук улаханнык күлүстүлэр диэхпин мин тардынабын. Амма Аччыгыйа
   Мин төрөөбүт Сахам сирэ дьикти баайдааҕа, дэлэгэй быйаҥнааҕа, хайа, аан дойду үрдүнэн биллэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Урут аас-аччык олох, иһи тугунан көппөтөр эрэ толкуй. Оттон билигин дэлэгэй, талбыт ас-үөл. «ХС»
   △ Кыһалҕаны билбэт, дэлэй, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, не знающая нужды (жизнь)
   Үчүгэй, доҕоттоор, үчүгэй Үлэ-дьол, үлэ-чиэс кэмигэр Уйгута-быйаҥа дэлэгэй эйэлээх олоххо олорор. П. Тобуруокап
   Кини [Ася] кэтит сүүстээх, киэҥ харахтаах төгүрүк сирэйин тыа холку, дэлэгэй олохтоох дьахтарын намчы нуһараҥ мичээрэ сымнатар. Н. Габышев
   Кини [билиҥҥи үөрэнээччи] туох да кыһалҕаны билбэккэ дэлэгэй олоххо улаатар. «Кыым»
3. Киэҥ-куоҥ, холку. ☉ Просторный, широкий
   Хаһааҥҥыта эрэ маҥан эрээри, кырааскаҕа биһиллэн, дьэрэкээн өҥнөммүт дэлэгэй киэҥ халадаай ырбаахылаах, сулбугур самыытыгар нэһиилэ иҥнэн сылдьар бороҥ ыстааннаах. Софр. Данилов
   Тугун баҕас дэлэгэйэй төрөөбүт өрүспүт, тугун баҕас кыаҕай, баараҕай бу хотугу эбэ! Н. Габышев
   Кини уһун күөлгэ олохсуйан, икки ынаҕар дэлэгэй күрүө-хаһаа туттан баран, буунтан ордук сирин табынан солооһун оҥостуммута. А. Бэрияк
4. Холку, ыгыма суох, киэҥ көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный
   Андрей дуоска аттыгар умса көрөн, баһын санньытан турдар даҕаны, олус холку, дэлэгэй, соруйан кэтэҕин тарбанар. Н. Габышев
   Ордук ийэтэ оҕонньорун тылынан хаадьылаан тахсааччы буолан баран, анарааҥҥыта холку, дэлэгэй муҥутаан, аахсааччыта суох. Г. Васильев
   Оо, онно Брагин үөрбүтүн! Кини ботуруона баранан, ыппакка дьаадьыйан испит этэ. Ол үрдүнэн барахсан холкутун, дэлэгэйин сөхпүтүм. «ХС»
5. аат. суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Обилие, достаток, изобилие чего-л.
   Сэбиэскэй Сойуус охсуһар кыаҕа дэлэгэйин туоһулаан, икки сүүс тааҥка халҕаһалыы ньирилээн ааспыттара. Амма Аччыгыйа
   Уолбас ааттааҕа, от баһаама, уйгу дэлэгэйэ киниэхэ сытар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Кыргыттар оттоон-мастаан, туустаан-сэлиэйдээн, бууттаах бааҕы ортотунан буһаран адаарыппыттара дэлэгэйин, сыта үчүгэйин бэйэтэ минньигэһин эриэхсит! Амма Аччыгыйа

I
туохт. Элбээ, үксээ. ☉ Множиться, увеличиваться (в количестве)
Унаар сайын эргийдэ, Уйгу-быйаҥ дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ ньуура сибэккинэн киэргэммит. Көтөрсүүрэр дэлэйбит. М. Доҕордуурап
Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ, быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы
II
1. даҕ.
1. Өлгөм, баай; олус элбэх аата-ахсаана суох. ☉ Обильный, имеющийся в изобилии; многочисленный, бесчисленный
Бачча дэлэй ыттаах сиртэн, манна, бэл, ыт харабыл суох. Н. Заболоцкай
Бу оройуоҥҥа сир анныттан иһэр уу дэлэй саппааһа көстүбүтэ. И. Федосеев
«Атын холкуостар ходуһалара дэлэй?!» - Илларион ыгылла-ыгылла эттэ. М. Доҕордуурап
[Сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ диэри] Үрүҥ ас муҥутаан дэлэйэрэ. Ыһыахтар, уруулар үгүстэрэ ити саҕана тэриллэллэрэ. Саамай элбэх астаахүөллээх ыһыахтары дэлэй ыһыах дииллэрэ. «Кыым»
△ Олус хойуу (үүнээйи, баттах туһунан). ☉ Густой (о растительности, волосах)
Остуолга умса туттан олорор дэлэй кугас куударалаах кыыс кини диэки көрбөккө да эрэ киҥнээх соҕустук эттэ. Амма Аччыгыйа
Маҥхайан эрэр дэлэй хара бытыгын, куударалаах хойуу баттаҕын тыал сахсаҥнатар. «ХС»
2. Кыһалҕата суох, көҥүл (олох). ☉ Вольготная, безбедная, не знающая нужды (жизнь)
Эмээхситтэр эрэйдээхтэр! Олох уларыйбытын, билиҥҥи дэлэй олоҕу өйдөөбөттөр. Далан
Манна [Тифлис фельдшерскэй оскуолатыгар] дэлэй олох суох эрээри үөрэх туһалааҕын өйдөөбүт төрөппүттэр эрэ уолаттара үөрэнэллэрэ. ОТК
3. Киэҥ-куоҥ, кэтит. ☉ Широкий, просторный
Дэлэй соҕус ходуһалаах киһи буолбуккун. Амма Аччыгыйа
Төрөөбүт Ийэ дойдубут киэҥ дэлэй иэнигэр кимтэн да куттаммакка сылдьар буолуохпут. М. Доҕордуурап
Киэҥин, дэлэйин, улуутун Бу уулусса аспаал иэнэ. И. Эртюков
4. көсп. Киэҥ көҕүстээх, холку, ыгыма суох (киһи). ☉ Спокойный, уравновешенный (человек)
Кини ол да иһин ханнык да ыар кэмнэргэ киэҥ дэлэй, ис-иһиттэн холку киһи. А. Сыромятникова
Мин ити киэҥ-дэлэй көҕүстээх киһини, мэлдьи мичээринэн көрсөр кырдьаҕаһы, биһирии, сөҕө-махтайа олороммун, эмискэ биир дьикти түбэлтэни өйдүү биэрдим. Р. Кулаковскай. Таас курдук үйэлээх, киэҥ дэлэй дууһалаах, Табыллан, уһуннук сылдьыахпын баҕардым! Доҕордоһуу т.
2. аат. суолт. Үгүс, баһаам. ☉ Множество, обилие чего-л.
Бачча дэлэйтэн маппакка, барыга бары кыттарга. Күннүк Уурастыырап
Барахсан тугун дэлэйэй! Амма Аччыгыйа
[Быыпсай ойоҕо:] Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэккиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
3. сыһ. суолт. Баҕа ханарынан, дуоһуйа; толору, дэлэччи. ☉ Вдоволь, в изобилии
Чиэстэ охсон, оһох оттон, Нэчимиэн бурдугунан Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Кини тииҥи, кырынааһы, солоҥдону, саһылы өлгөмнүк бултуура. Мас көтөрө да дэлэй этэ. И. Федосеев

1. даҕ.
2. Оллура-боллура суох, кылааккай, көнө ньуурдаах. ☉ Гладкий, ровный (о поверхности)
   Дьөгүөрдээн күлэн дэхси тиистэрэ килэриспитинэн уолун одуулаһар. Амма Аччыгыйа
   Тоҕой сэлэ устуруустаммыт курдук дэхси ньуурдаах, быйаҥынан аатырбыт ходуһатын өбүгэ саҕаттан Бадаайаптар удьуордара бас билэллэр. Л. Попов
   Массыына оҥоһуулаах дэхси суол устун элээрэн истэ. Н. Лугинов
3. Көнө сурааһын курдук, тэҥ (кэккэ). ☉ Прямой, ровный; равный (по размеру)
   Дэхси хаамыынан чиҥник үктэнитэлээн, холкутук, күүстээхтик нэлэччи дайбаталаан, колонналар кэлэн олбуорга киирэллэр. Амма Аччыгыйа. Отучча булуук, бэрт элбэх тимир бараналар, субу үлэҕэ киирэрдии, биир дэхси кырылаабыттар. А. Федоров
4. Ханна баҕарар биир тэҥ, биир кэлим. ☉ Сплошь одинаковый
   Хабысхараҥа ортотугар уот умайан күндээрэрэ көрүөххэ кэрэ да буоллаҕа ээ. Аан дойду үрдүгэр дэхси ити курдук уот умайан олоҕу сырдатыахтаах. А. Софронов
   Дэхси холбоһуктааһын баран, тыабыт хаһаайыстыбата бастыҥ тиэхиникэлээх, баһаам элбэх массыыналаах, биэс уон сопхуостаах, түөрт уон холкуостаах буолла. Эллэй
5. Биир тэҥ (тыас туһунан). ☉ Равномерный
   Иһирдьэ им-дьим сыттахтарына, таһырдьаттан дэхситэ суох, хоһооно иһиллибэт ырыа мөлтөхтүк доргуйан иһиллибитигэр, Попов хаһыаты ууммутунан баргыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
   Улуу куорат биир дэхси ньиргиэрэ, Үүммүт күнү айхаллыыр өрөгөйдөөх ырыата Сири сиигинэн эҥсиллэ дуорайар. А. Бэрияк
   Хотуттар диэки өттүгэр [остуолга] биир дэхси кэпсэтэн чубугураһаллар. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Холку (быһыы-майгы). ☉ Ровный, уравновешенный (характер)
   Кини [Наташа] дэхси, холку, букатын уруккутун курдук, үөрэ-көтө сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
7. көсп. Очура-чочура суох (олох, олох суола). ☉ Спокойный, размеренный (о жизни, жизненном пути)
   Ийэлээх аҕата соҕотох оҕолорун суола көнө уонна дэхси буоларын туһугар туохтарын да харыстаммат этилэр. Н. Лугинов. Институкка киирэр суол биир дэхситэ, ньулууна суоҕа. ЧЮМ ТӨК
8. аат суолт. Көнө, оллура-боллура суох ньуур. ☉ Гладкость, ровность
   Эн суолуҥ дэхситэ дэһимэҥ, Элбэх сыыс от суолбар сытара, Оҥооччу, тигээччи, күлүмэн, Эриллэр эриэн үөн да баара. Эллэй
   Эрдээх дьоннуун аргыстаһан Суол дэхситин талымаар. С. Данилов
   Кинилиин [быраапсай киһилиин] дэхсигэ халтарыйыам. Ойуурга мунан муҥнаныам. Л. Попов
9. сыһ. суолт.
10. Ханна баҕарар биир тэҥник. ☉ Везде; одинаково
    [Оҕонньор:] Икки атахтаах эрэйи көрөөрү төрүүр диэн этэллэр. Мин итини бэйэм ааспыт олохпун эргитэ санаан баран этэбин. Биир дэхси үчүгэй, олус үүт-тураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
    Эһиил бурдук сириттэн дэхси кэриэтэ үүнүүнү ылар суолга үктэннибит. М. Доҕордуурап
    Биэни бары сиргэ дэхси ыатыахха. С. Васильев
11. Тугу да көтүппэккэ, барытын. ☉ Все до единого, ничего не пропуская
    Илларион Леонтьевич бэйэтин хорсун сырыыларын бүтүннүүтүн дэхси кэпсээтэҕинэ, ол олус уһун буолуох этэ. ССХУо
    ◊ Дэхси сир - көнө, элбэх оллураболлура суох ньуурдаах киэҥ нэлэмэн сир. ☉ Равнина
    Сир шарын ньуура эҥин араас сорох сирдэргэ уонунан килэмиэтиргэ дэхси сирдэр нэлэһэн сыталлар, сорохторго хаар, муус арҕастаах хайалар нөрүһэллэр. МНА ФГ
    Дьон үлэлэрэ бадарааны уонна курааны кыайара. Дэхси сири ханааллар быһыта сүүрэллэрэ. КФП БАаДИ
    Ташкентан тэйэн истэхпит аайы хайата суох көнө ньуурдаах дэхси сир тус арҕаа диэки сыыйа намтаан, кэҥээн, ыраатан көҕөрүмтүйэн көстүтэлиир. «ХС»

аат.
1. Сиэлтэн, тэлиллибит тирииттэн о. д. а. өрөн, хатан оҥоһуллубут өтүү, эбэтэр тирииттэн тэлиллэн ылыллыбыт кур, тирбэҕэ. ☉ Свитая из лошадиной гривы веревка или кожаный ремень, шнур, тесемка
Алдьаммыт хайыһарыттан быатын ылан, бүтүнүн кыбынан баран кини [Тогойкин] тоҥуу хаары кэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыттар уһун быаҕа, буочахха, иккилии гына тиһиллибиттэр. Н. Заболоцкай
«Кырдьык даҕаны, таһырдьа ампаарга сээкэй быа тоһоҕоһо элбэх буолуо, бул ээ онтон», — диэтэ Тоокуй. Күндэ
2. көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буолар төрүөтэ, биричиинэтэ, сылтаҕа. ☉ Причина, повод для чего-л. (преимущественно дурного)
Абам-сүттүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Арай оҕом уолум эдэр, Онон сөбө суох диэх этэ. Айдаан буолуох быатыгар, Ону булан эппэтэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэлээх оҕолор онно [маарга] тиргэлииллэр эбит. Дьол быатыгар икки мороду түбэспит. И. Никифоров
тюрк. баҕ, бау
♦ Быа түспэтэх — айаас, айааһамматах. ☉ Необъезженный (о лошади)
Быа түспэтэх айаас ата наһаа ахсым буолан көлүйдэххэ муҥ тыынынан харбааччы. Эрчимэн. Сүрэхтэрин быата уһун — олус холку, ыксаабат, тиэтэйбэт, долгуйбат. ☉ Очень спокойный, уравновешенный, терпеливый
Бырайыагы киллэрбитим ыраатта. Сытар. Управляющайдар сөбүлүүллэр. Кылаабынайдар дуо? Сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым».
◊ Бас быата — тэһиинэ суох үүн (аты тутарга уонна баайарга аналлаах). ☉ Недоуздок
Оҕонньор [Сыҕаайап кинээс] үөрбүт курдук, күрүөҕэ иилиллэн турар бас быатын сулбу тардан ылан атын тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Кулуба:] Чэ, чэ, аҕал, ат баһын быатын көрдүүбүн. Н. Неустроев. Быа балык — лапчааннара суох, чиэрбэ эбэтэр эриэн уөн курдук уһун синньигэс балык. ☉ Вьюн; минога; угорь
Ону [кыылы] көрөн баран, бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Быа иэдьэгэй — мөлтөх хаачыстыбалаах, сынньылыйа сылдьар иэдьэгэй. ☉ Тягучий, плохого качества творог
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Быа иэдьэгэйдээх чэй иһэ түһээт, оскуолабытыгар сырсабыт. «ХС». Быа сыарҕа түөлбэ. — атахтарын сыҥааҕар быанан туттарыы таба сыарҕата. ☉ Нарта с ременным креплением копыльев. Оҕус <муннун> быата — чурумчуга баайыллар, оҕуһу сиэтэргэ, салайарга уонна баайарга аналлаах быа, дөрө. ☉ Веревка, привязываемая к кольцу, продетому в нос вола, бычий повод
Биир оҕус муннун быатыгар сэттэ Таҥхай баһа быстыбытыгар дылы. Саха фольк. Оҕонньор төбөтүнэн умса да бардар, оҕусчаанын быатын ыһыктыбатаҕа. Н. Заболоцкай. Сис быата — ат сыарҕатын биир ураҕаһыттан атын ураҕаһыгар сэдиэккэ үрдүнэн тардыллан баайыллар быа. ☉ Чересседельник. Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Федоров. Сүрэх быата — сүрэх хаҥас кутуйатыттан тахсар саамай улахан, сүрүн артерия, аорта. ☉ Аорта
Тэнэко, билэбин: Сүрэҕин быатыгар Атын кыыска таптала Биһилэх буолбутун. И. Чаҕылҕан. Тимир быа — тимир боробулуоха, тимир трос, тимир сыап. ☉ Железная проволока, трос, цепь
Тиир көстөр окуопа хаспыттар Тимир быа ииччэҕин таппыттар. Күннүк Уурастыырап
Тыраахтар кырдьаҕас, баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
Тимир быанан Сибээс олохтуу сыыллар, Синньигэс быа субуллар. А. Твардовскай (тылб.). Түөс быата — хомууту эпсэри тардар быа. ☉ Супонь (ремень для стягивания хомута)
Биир саха кэлэн аты тутуста, түөс быатын сүөрэн, дуганы төлөрүтэн сиргэ бырахта. Болот Боотур. Ынах быата — ынаҕы баайар сиэлтэн өрөн оҥоһуллубут быа. ☉ Веревка, свитая из конских грив
Хаҥас диэки оһох иннигэр Өксүүнньэ ынах быата хата олорор. Күндэ
Ийэлэрэ эрдэ туран Абырахтаах эргэ куулга Ынах быатынан кэлгийдэ. С. Васильев. Этэрбэс быата — этэрбэһи бэрбээкэй үрдүнэн бобо баайар икки быа (этэрбэскэ тигиллэ сылдьаллар). ☉ Ремешки для завязывания торбасов чуть выше щиколотки (обычно пришиваются к торбасам)
Онтон тохтуу түһэн этэрбэһин быата сөллүбүтүн баана оҕустаҕа. Амма Аччыгыйа
Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
Аана оҕотун этэрбэһин быатын сөллүбэт гына кытаанахтык баайар. Дьүөгэ Ааныстыырап